๙. สัมพุลาชาดก เล่ม ๒๗

(พระบรมศาสดาทรงประกาศเนื้อความนั้นว่า)

{๒๔๐๕} [๒๙๐๐] เพราะเหตุนั้นแล บุคคลไม่พึงประทุษร้ายมิตรเพราะผู้ ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทรามที่สุดจะหาคนอื่นที่เลวกว่าไม่มี ชีเปลือยถูกอสรพิษกำจัดที่แผ่นดิน ทั้งที่ได้ปฏิญาณว่า เรามีความสำรวมก็ได้ถูกทำลายแล้วด้วยถ้อยคำของจอมนาคราช

๙. สัมพุลาชาดก (๕๑๙)

ว่าด้วยนางสัมพุลาผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี

(อสูรตนหนึ่งเห็นพระนางสัมพุลาเข้าก็คิดรักใคร่ จึงกล่าวว่า)

{๒๔๐๖} [๒๙๐๑] ดูก่อนแม่นางผู้มีลำขาอวบอิ่ม ท่านเป็นใครมายืนสั่นอยู่ผู้เดียว ที่ลำธารในซอกเขา ดูก่อนแม่นางผู้มีองค์เอวน่าลูบคลำ เราถามท่านแล้ว จงบอกชื่อและเผ่าพันธุ์แก่เรา

[๒๙๐๒] ดูก่อนแม่นางผู้มีองค์เอวงดงาม ท่านเป็นใครช่างงามนัก มาทำให้ป่าอันน่ารื่นรมย์เป็นที่อยู่อาศัยแห่งราชสีห์และเสือโคร่ง สว่างไสวอยู่ ดูก่อนแม่นางผู้เจริญเราคืออสูรขอไหว้ท่าน ขอความนอบน้อมจงมีแก่ท่าน(พระนางสัมพุลาตรัสว่า)

{๒๔๐๗} [๒๙๐๓] คนทั้งหลายรู้จักพระโอรสของพระเจ้ากาสีนามว่าโสตถิเสนกุมาร ข้าพเจ้าชื่อว่าสัมพุลา เป็นชายาของโสตถิเสนกุมารนั้น ดูก่อนอสูร ท่านจงรู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าสัมพุลาขอไหว้ท่าน ขอความ นอบน้อมจงมีแก่ท่าน

[๒๙๐๔] ดูก่อนท่านผู้เจริญพระโอรสของพระเจ้าวิเทหราชเดือดร้อน อยู่ในป่าข้าพเจ้ามาพยาบาลเธอผู้ถูกโรคเบียดเบียนอยู่ตัวต่อตัว[๒๙๐๕] ข้าพเจ้าหาอาหารอย่างใดไป พระสวามีของข้าพเจ้าก็ได้เสวย อาหารอย่างนั้น วันนี้เธอคงจะหิวเป็นแน่(อสูรนั้นกล่าวว่า)

{๒๔๐๘} [๒๙๐๖] ดูก่อนแม่นางสัมพุลา เธอจักทำอะไรกับราชบุตรผู้เดือดร้อน ที่เธอปรนนิบัติอยู่ในป่าได้เล่า เราจะเป็นสามีของเธอ(พระนางสุมพลาตรัสว่า)

[๒๙๐๗] ดูก่อนท่านผู้เจริญ รูปร่างของข้าพเจ้าผู้โศกาดูรเป็นอัตภาพ ยากไร้ จะงดงามอะไร ขอท่านจงแสวงหาหญิงอื่นที่มีรูปร่าง งามกว่าข้าพเจ้าเถิด(อสูรนั้นกล่าวว่า)

[๒๙๐๘] มาเถิดแม่นาง เชิญขึ้นมายังภูเขานี้ เธอจงเป็นใหญ่กว่าภรรยา ๔๐๐ คนของเรา จะสำเร็จความประสงค์ทุกอย่าง[๒๙๐๙] ดูก่อนแม่นางผู้มีผิวพรรณเปล่งปลั่งดังดวงดาว เธอปรารถนา สิ่งใดสิ่งหนึ่ง สิ่งนั้นของเรามีมากมายทุกอย่าง เชิญมารื่นรมย์ กับเราในวันนี้เถิด[๒๙๑๐] ดูก่อนแม่นางสัมพุลา ถ้าเธอจักไม่ยอมเป็นภรรยาเราเธอ ก็จักต้องเป็นภักษาหารของเราในเวลาเช้าพรุ่งนี้เป็นแม่นมั่น

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

[๒๙๑๑] และแล้วอสูรผู้มีชฎา ๗ ชั้น หยาบช้า มีเขี้ยวงอกออกนอกปาก กินคนเป็นอาหารก็ได้จับแขนนางสัมพุลาผู้มองไม่เห็นที่พึ่งในป่าไป

[๒๙๑๒] พระนางสัมพุลาถูกปีศาจผู้หยาบช้าเห็นแก่ตัวครอบงำแล้ว ต้อง ตกอยู่ในอำนาจของศัตรู ได้แต่เศร้าโศกถึงพระสวามีเท่านั้นว่า

[๒๙๑๓] ‘แม้ยักษ์จะพึงกินเราเสีย เราก็ไม่มีความทุกข์ ทุกข์อยู่แต่ว่า พระทัยของทูลกระหม่อมของเราจักทรงเคลือบแคลงเป็นอย่างอื่นไป

[๒๙๑๔] เทพเจ้าทั้งหลายคงจะไม่มีอยู่แน่นอนท้าวโลกบาลก็คงไม่มี ในโลกนี้เป็นแน่ เมื่อยักษ์ผู้ไม่สำรวมมาทำหยาบช้าอยู่ จึงไม่มี ผู้ห้ามปรามเลย’

(ท้าวสักกะทรงทราบเหตุแล้วรีบเสด็จไปประทับยืนเหนือกระหม่อม ของอสูรนั้น ตรัสว่า)

{๒๔๐๙} [๒๙๑๕] ‘หญิงคนนี้ประเสริฐกว่าหญิงทั้งหลายผู้เรืองยศสงบเสงี่ยม เรียบร้อย มีเดชฟุ้งเฟื่องดุจไฟ แน่ะรากษส ถ้าเจ้าจะกินนาง ศีรษะของเจ้าจะแตกออก ๗ เสี่ยง เจ้าอย่าทำให้นางเดือดร้อน จงปล่อยไปเสีย เพราะนางเป็นหญิงผู้ปฏิบัติสามี’(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๔๑๐} [๒๙๑๖] พระนางสัมพุลานั้นหลุดพ้นจากยักษ์กินคนได้แล้วกลับมาสู่ อาศรมที่ว่างเปล่าดุจแม่นกซึ่งมีลูกอ่อนมีอันตรายบินกลับมา ยังรังหรือดังแม่โคนมมายังที่อยู่อันว่างเปล่าจากลูกน้อยฉะนั้น

[๒๙๑๗] พระนางสัมพุลาราชบุตรีผู้เรืองยศ เมื่อไม่เห็นพระสวามีผู้เป็น ที่พึ่งในป่า ก็มีพระเนตรพร่าเพราะความร้อน ร่ำไห้อยู่ ณ ที่นั้น

[๒๙๑๘] เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้สมณพราหมณ์และ ฤๅษีทั้งหลายผู้สมบูรณ์ด้วยจรณะว่า ‘ดิฉันขอถึงท่านทั้งหลาย เป็นที่พึ่ง’

[๒๙๑๙] เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้ราชสีห์ เสือโคร่ง และหมู่มฤคเหล่าอื่นในป่าว่า ‘ดิฉันขอถึงท่านทั้งหลายเป็นที่พึ่ง’

[๒๙๒๐] เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้าซึ่งสถิตอยู่ ที่กอหญ้าลดาชาติ และที่สถิตอยู่ ณ ภูเขาราวไพร ตลอดถึง ดวงดาวในอากาศว่า ‘ดิฉันขอถึงท่านทั้งหลายเป็นที่พึ่ง’[๒๙๒๑] เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้าผู้มีวรรณะ เสมอดอกราชพฤกษ์ ผู้ยังดวงดาวให้รุ่งเรืองงดงามในราตรีว่า ‘ดิฉันขอถึงท่านเป็นที่พึ่ง’[๒๙๒๒] เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้าซึ่งสถิตอยู่ ณ แม่นํ้าคงคาชื่อภาคีรภี อันเป็นที่รองรับแม่นํ้าอื่นว่า ‘ดิฉัน ขอถึงท่านเป็นที่พึ่ง’[๒๙๒๓] เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้าซึ่งสถิตอยู่ ณ ขุนเขาหิมวันต์ซึ่งเป็นหินล้วนว่า ‘ดิฉันขอถึงท่านเป็นที่พึ่ง’

(พระอุปราชโสตถิเสนกุมารตรัสถามพระนางสัมพุลาว่า)

{๒๔๑๑} [๒๙๒๔] ดูก่อนพระราชบุตรีผู้เรืองยศ เธอมาเสียจนค่ำทีเดียวหนอ วันนี้เธอมากับใครเล่า ใครเป็นที่รักของเจ้ายิ่งไปกว่าเรา

(พระนางสัมพุลากราบทูลให้ทรงทราบว่า)

{๒๔๑๒} [๒๙๒๕] หม่อมฉันถูกศัตรูมันจับไว้ ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ถึงยักษ์จะกินเรา เสีย เราก็ไม่มีความทุกข์ ทุกข์แต่ว่าพระทัยของทูลกระหม่อม ของเราจะเคลือบแคลงเป็นอย่างอื่นไป’(พระอุปราชโสตถิเสนกุมารตรัสว่า)

{๒๔๑๓} [๒๙๒๖] ความสัตย์ยากที่จะหาได้ในหญิงโจรผู้มีเล่ห์เหลี่ยมมากมาย ความเป็นไปของหญิงทั้งหลายรู้ได้ยาก เหมือนกับความเป็นไป ของปลาในน้ำฉะนั้น

(พระนางสัมพุลาทรงกระทำสัจจกิริยาว่า)

{๒๔๑๔} [๒๙๒๗] ถ้าความสัตย์ที่หม่อมฉันไม่รู้สึกว่ารักชายอื่นยิ่งกว่าทูลกระหม่อม เป็นความจริง ขอจงช่วยพิทักษ์รักษาหม่อมฉัน ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพยาธิของทูลกระหม่อมจงระงับหายไป(พระดาบส ผู้เป็นพระราชบิดาของพระสวามีถามพระนางสัมพุลาว่า)

{๒๔๑๕} [๒๙๒๘] แน่ะนางผู้เจริญ กุญชรสูงใหญ่มีมากมายถึง ๗๐๐ เชือก มีพลโยธาถืออาวุธขี่ประจำ คอยพิทักษ์รักษาอยู่ทั้งกลางวันและ กลางคืนและพลโยธาที่ถือธนูก็มีถึง ๑,๖๐๐ พิทักษ์รักษาอยู่ เธอ เห็นศัตรูชนิดไหน

(พระนางสัมพุลากราบทูลว่า)

{๒๔๑๖} [๒๙๒๙] ขอเดชะพระบิดาเมื่อก่อนพระลูกเจ้าทรงประพฤติแก่หม่อมฉันอย่างไร เดี๋ยวนี้หาเป็นอย่างนั้นไม่ เพราะได้ทรงเห็นสนม นารีผู้ประดับตกแต่งมีผิวพรรณดุจเกสรบัวมีร่างกายอันอ้อนแอ้น เสียงเพราะดังหงส์ และเพราะได้ทรงฟังเสียงแย้มหัว และขับกล่อมประโคมของสนมนารีเหล่านั้น[๒๙๓๐] ขอเดชะพระบิดา สนมนารีเหล่านั้นทรงเครื่องประดับล้วนเป็น ทองคำ มีร่างกายเฉิดโฉม ประดับด้วยเครื่องอลังการนานาชนิด ดังสาวสวรรค์ในมนุษย์ เป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าโสตถิเสนะ มีทรวดทรงหาที่ติมิได้ ล้วนเป็นขัตติยกัญญาประเล้าประโลม พระเจ้าโสตถิเสนะนั้นอยู่[๒๙๓๑] ขอเดชะพระราชบิดา ถ้าพระเจ้าโสตถิเสนะยกย่องหม่อมฉัน

ดังที่หม่อมฉันเคยเที่ยวแสวงหาผลาผลในป่ามาเลี้ยงดูพระราช สวามีในกาลก่อนอีกและท้าวเธอไม่ทรงดูหมิ่นหม่อมฉันไซร้ จะประเสริฐกว่าราชสมบัติในพระนครพาราณสีนี้[๒๙๓๒] หญิงใดอยู่ในเรือนอันมีข้าวน้ำไพบูลย์ ซึ่งตกแต่งไว้เรียบร้อย มีเครื่องอาภรณ์อันวิจิตรประดับประดา แม้จะเป็นผู้ถึงพร้อม ด้วยคุณสมบัติทุกอย่าง แต่ไม่เป็นที่รักของสามี มีแต่จะประหัตประหาร ความตายของหญิงนั้นประเสริฐกว่าการอยู่ครองเรือน[๒๙๓๓] ถ้าแม้หญิงใดเป็นหญิงเข็ญใจไร้เครื่องประดับมีเสื่อลำแพน เป็นเพื่อน แต่เป็นที่รักของสามี หญิงนั้นประเสริฐกว่าหญิง ผู้เพียบพร้อมด้วยคุณสมบัติทุกอย่าง แต่ไม่เป็นที่รักของสามี

(พระดาบสโพธิสัตว์ตรัสสอนพระเจ้าโสตถิเสนราชโอรสว่า)

{๒๔๑๗} [๒๙๓๔] ภรรยาผู้เกื้อกูลต่อสามีเป็นหญิงหาได้แสนยากสามีผู้เกื้อกูล ต่อภรรยาก็หาได้แสนยากดูก่อนเจ้าจอมชน มเหสีของเจ้า เป็นผู้เกื้อกูลเจ้าด้วย มีศีลด้วย เพราะฉะนั้น เจ้าจงประพฤติ ธรรมต่อนางสัมพุลา(พระเจ้าโสตถิเสนตรัสมอบพระอิสริยยศแก่พระนางสัมพุลาว่า)

{๒๔๑๘} [๒๙๓๕] ดูก่อนแม่สัมพุลาผู้เจริญถ้าเจ้าได้โภคสมบัติอันไพบูลย์แล้ว ละความหึงหวงได้จนถึงวันตายไซร้ พี่และนางราชกัญญา ทั้งหมดนี้จะทำตามคำของเจ้า

๑๐. ภัณฑุติณฑุกชาดก (๕๒๐)

ว่าด้วยพระราชาทรงออกสดับข่าวชาวเมือง

(รุกขเทวดาโพธิสัตว์แสดงธรรมถวายพระราชาว่า)

{๒๔๑๙} [๒๙๓๖] ความไม่ประมาทเป็นทางให้ถึงอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทชื่อว่าย่อมไม่ตาย ผู้ที่ประมาท แล้วย่อมเป็นเหมือนคนตายแล้ว[๒๙๓๗] เพราะมัวเมาจึงเกิดความประมาท เพราะความประมาทจึงเกิด ความเสื่อม เพราะความเสื่อมจึงเกิดโทษ ดูก่อนท่านผู้มีภาระ ปกครองของรัฐ ขอท่านอย่าได้ประมาทเลย[๒๙๓๘] แท้จริงกษัตริย์เป็นอันมากผู้มีความประมาทต้องเสื่อมจาก ประโยชน์และรัฐ ชาวบ้านผู้มีความประมาทก็เสื่อมจากบ้าน บรรพชิตผู้มีความประมาทก็เสื่อมจากวิสัยของนักบวช