พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ขุททกปาฐะ
๔. สามเณรปัญหา เล่ม ๒๕
Text layerBuddha’s wordsItems ๔ (Royal Thai)4/9 in ขุททกปาฐะ4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ สามเณรปัญหา (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 39 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 5–8
๔. กุมารปัญหา
{๔} [๑] อะไรชื่อว่า ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงชีวิตอยู่ได้เพราะอาหาร[๒] อะไรชื่อว่า ๒ คือ นามกับรูป
Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ๑กุมารปัญหา เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามสามเณรชื่อว่าโสปากะ ผู้ได้บรรลุอรหัตตผล ขณะเป็นสามเณรอายุ ๗ ปี โดยมีพระประสงค์จะทรงอนุญาตการอุปสมบทเป็นภิกษุแก่โสปาก สามเณรด้วยปัญหาพยากรณ์ (การตอบปัญหา) ซึ่งโสปากสามเณรก็แสดงภูมิปัญญาของพระ อรหันต์ทูลตอบปัญหาไดัตรงตามอรรถที่พระองค์ทรงประสงค์ ดังนั้น โสปากสามเณรจึงไดัรับ พุทธานุญาตให้อุปสมบทด้วยวิธีปัญหาพยากรณ์ และท่านได้เป็นพระมหาสาวกสำคัญรูปหนี่งใน พระพุทธศาสนา (ขุ.ขุ.อ. ๖๔) บางฉบับเป็น สามเณรปัญหา
- ๒สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้เพราะอาหาร คำว่า อาหาร ในที่นี้หมายถึงเหตุปัจจัยให้สัตว์ดำรงอยู่ ซึ่งชื่อว่ามีหนึ่งเดียว (ขุ.ขุ.อ.๖๕) โดยโสปากสามเณรตอบตามพระพุทธพจน์ที่ตรัสไว้ว่า “ธรรม อย่างหนี่งคืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้เพราะอาหาร” {อง.ทสก. แปล) ๒๔/๒๗/๖๙} แม้จะ มีเทพบางจำพวกที่เป็นผู้ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ ซึ่งเรียกว่า เหล่าเทพอสัญญีสัตว์ (พรหม ผู้มีแต่รูปขันธ์ ไม่มีนามขันธ์) อยู่ก็ตาม ในที่นี้คำว่า “สัตว์ทั้งปวง’' หมายถึงการกล่าวโดยภาพ รวมของสัตว์ที่มีขันธ์ทั้งหมด (นัย ขุ.ขุ.อ.๖๕-๖๖) อนึ่ง อาหารมี ๔ อย่าง คือ (๑) กวฬิงการาหาร อาหารคือคำข้าว (๒) ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ (๓) มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือมโนสัญเจตนา (๔) วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๑/๒๙๗, ม.มู. (แปล) ๑๒/๙๐/๙๗-๙๘}
- ๓นามกับรูป คำว่า นาม หมายถึงสภาวะที่มีอยู่จริงซึ่งรู้จักได้ด้วยชื่อเพราะเป็นสภาวะที่น้อมนำ สร้างชื่อตนขึ้นเอง ได้แก่ สิ่งไม่มีรูปร่าง ไม่ใช่รูป แต่น้อมมาเป็นอารมณ์ของจิตได้ ส่วนของจิต ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ และนิพพาน ๑ในที่ นี้มุ่งเฉพาะเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ซึ่งจำแนกกล่าวในรูปของเจตนา ความจงใจ ผัสสะ ความที่จิตกระทบอารมณ์ และมนสิการ ความที่จิดใฝ่ใจในอารมณ์ คำว่า รูป หมายถึง สภาวะที่จะต้องสลายผันแปรไปเพราะปัจจัยต่าง ๆ อันขัดแย้ง ได้แก่ สิ่งที่เป็นรูปร่าง พร้อมทั้ง ลักษณะและอาการของมัน ในที่นี้ได้แก่ รูปขันธ์ ๒๘ ซึ่งจำแนกเป็นมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป (รูปที่อาศัยมหาภูตรูป) ๒๔ (ที.ปา.อ. ๑๗๐-๑๗๑, ม.มู.อ. ๑/๒๓๖, ขุ.ขุ.อ.๖๗)
- ๔เวทนา ๓ คือ (๑) สุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เป็นสุข (๒) ทุกขเวทนา ความเสวย อารมณ์ที่เป็นทุกข์ (๓) อทุกขมสุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ทีไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สุข {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๐๕/๒๗๒, สํ.สฬา. (แปล) ๑๘/๒๗๐/๓๑๓}
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ
[๔] อะไรชื่อว่า ๔ คือ อริยสัจ ๔
[๕] อะไรชื่อว่า ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕
Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ๑อริยสัจ หมายถึงความจริงอันประเสริฐ คือเที่ยงแท้ ไม่คลาดเคลื่อน (ขุ.ขุ.อ.๖๙) ความจริงที่ ทำให้ผู้เข้าถึงกลายเป็นอริยะ มี ๔ ประการ คือ (๑) ทุกขอริยสัจ อริยสัจคือทุกข์ (๒) ทุกขสมุทยอริยสัจ อริยสัจคือเหตุเกิดแห่งทุกข์ ๓) ทุกขนิโรธอริยสัจ อริยสัจคือความดับทุกข์ (๔) ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ อริยสัจคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ หรือเรียกง่าย ๆ ว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค {พึงดูความพิสดารในสัจจสังยุต สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๐๗๑-๑๒๐๑/๕๙๙-๖๗๙}
- ๒อุปาทานขันธ์ แปลว่า กองแห่งความถือมั่น หมายถึงกลุ่มธรรมหรือหมวดธรรมอันเป็นปัจจัย แห่งความถือมั่น หรือก่อให้เกิดความถือมั่น (ที.ม.อ. ๓๙๘. ม.มู.อ. ๑/๓๐๓, ขุ.ขุ.อ.๗๐) มี ๕ อย่าง คือ (๑) รูปูปาทานขันธ์ กองยึดถือรูป (๒) เวทนูปาทานขันธ์ กองยึดถือเวทนา (๓) สัญญูปาทานขันธ์ กองยึดถือสัญญา (๔) สังขารูปาทานขันธ์ กองยึดถือสังขาร (๕) วิญญาณูปาทานขันธ์ กองยึดถือ วิญญาณ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๕/๓๑๐, สํ.ข. (แปล) ๑๗/๔๘/๖๔}
- ๓อายตนะ หมายถึงอวัยวะเครื่องต่อรับรู้อารมณ์ของจิตและนำไปสู่สังสารทุกข์อย่างต่อเนื่อง (ขุ.ขุ.อ.๗๑) จำแนกเป็น ๒ ฝ่ายตามความสัมพันธ์กัน คือภายในกับภายนอก ฝ่ายละ ๖ แต่ในที่นี้กล่าว เฉพาะอายตนะภายใน ๖ คือ (๑) จักขวายตนะ อายตนะคือตา (๒) โสตายตนะ อายตนะคือหู (๓) ฆานายตนะ อายตนะคือจมูก (๔) ชิวหายตนะ อายตนะคือลิ้น (๕) กายายตนะ อายตนะคือกาย (๖) มนายตนะ อายตนะคือใจ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๓/๓๒๖}
- ๔โพชฌงค์ (หรือ สัมโพชฌงค์) องค์ธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ หมายถึงองค์แห่งธรรมสามัคคี ๗ ประการมีสติเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวกิเลสทั้งหลาย เช่นความท้อแท้ ความฟุ้งซ่าน กาม สุขัลลิกานุโยค อัตตกิลมถานุโยค สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เป็นต้น ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นในขณะแห่ง โลกิยมรรคหรือโลกุตรมรรคย่อมเป็นเหตให้อริยสาวกตรัสรู้คือตื่นจากการหลับเพราะกิเลสเหล่านั้น รู้แจ้งอริยสัจ ๔ หรือเข้าถึงภาวะนิพพาน (ที.ม.อ. ๔๐๑, ม.มู.อ. ๑/๓๐๖, สํ.ม.อ. ๒๐๕, ขุ.ขุ.อ.๗๓) มี ๗ ประการ คือ (๑) สติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความระลึกได้ (๒) ธัมมวิจย สัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือการสอดส่องธรรม (๓) วิริยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความเพียร (๕) ปีติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความอิ่มใจ (๕) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความสงบ (๖) สมาธิสัมโพธฌงค์ องค์ แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความตั้งใจมั่น (๗) อุเบกขาสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือ ความวางเฉย {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๐/๓๔๓, ม.มู.อ. ๑/๙๑-๙๒} และพึงดูความพิสดารในโพชฌังค สังยุต สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๘๒-๓๖๖/๑๑๙-๒๒๔
<C>๔. กุมารปัญหา</C>
[๘] อะไรชื่อว่า ๘ คือ อริยมรรคมีองค์ ๘
[๙] อะไรชื่อว่า ๙ คือ สัตตาวาส ๙
[๑๐] อะไรชื่อว่า ๑๐ คือ ผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ท่านกล่าวว่าเป็น พระอรหันต์
จบ กุมารปัญหา
Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ๑อริยมรรคมีองค์ ๘ (อริยอัฏฐังคิกมรรค) หมายถึงข้อปฏิบัติที่เหล่าผู้ปรารถนาพระนิพพานต้องเข้าถึง ซึ่งเป็นทางที่ดำเนินไปไกลจากกิเลสทั้งหลาย เป็นทางที่เป็นเหตุแห่งความเป็นอริยะ และเป็น ทาง ที่ให้ได้รับอริยผล (ขุ.ขุ.อ.๗๔) ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ (๑) สัมมาทิฏฐิ ปัญญา อัน เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา การเจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ การงานชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตชอบ (๖) สัมมาวายามะ ความพยายาม
- ชอบ (๗) สัมมาสติ การระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ การตั้งใจมั่นชอบ พึงดูความพิสดารใน มัคคสังยุต สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑-๑๘๑/๑-๑๑๘
- ๒สัตตาวาส ภูมิสถานที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย หมายถึงการจำแนกประเภทของสัตว์ทั้งหลายตาม ภูมิสถานที่อยู่ออกเป็น ๙ ประเภท (ขุ.ขุ.อ.๗๕) พึงดูความพิสดารใน ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๔๑/๓๖๘- ๓๖๙, องฺ.นวกก. (แปล) ๒๓/๒๔/๕๑๓-๕๑๕
- ๓องค์ ๑๐ ในที่นี้หมายถึงองค์คุณของพระอรหันต์โดยตรง ๑๐ ประการ (ขุ.ขุ.อ.๗๗) คือ เป็น ผู้ประกอบด้วยธรรมที่เป็นของพระอเสขะ ๑๐ ประการ คือ (๑) อเสขสัมมาทิฏฐิ ความเห็น ชอบอันเป็นอเสขะ (๒) อเสขสัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบอันเป็นอเสขะ (๓) อเสขสัมมาวาจา วาจาชอบอันเป็นอเสขะ (๔) อเสขสัมมากัมมันตะ การงานชอบอันเป็นอเสขะ (๕) อเสขสัมมา อาชีวะ การเลี้ยงชีพชอบอันเป็นอเสขะ (๖) อเสขสัมมาวายามะความพยายามชอบอันเป็นอเสขะ (๗) อเสขสัมมาสติ การระลึกชอบอันเป็นอเสขะ (๘) อเสขสัมมาสมาธิ ความตั้งใจชอบอันเป็น อเสขะ (๙) อเสขสัมมาญาณะ ความรู้ชอบอันเป็นอเสขะ (๑๐) อเสขสัมมาวิมุตติ ความหลุด พ้นชอบอันเป็นอเสขะ {องฺ.ทสก. (แปล) ๒๔/๑๑๑-๑๑๒/๒๙๑-๒๙๒}
- ๔พระอรหันต์ หมายถึงบุคคลผู้เป็นพระอริยบุคคลชั้นสูงสุดในพระพุทธศาสนา คำว่า อรหันต์ มีความหมาย ๕ อย่าง คือ (๑) ผู้ไกลจากกิเลสโดยสิ้นเชิง (๒) ผู้ทำลายข้าศึกคือกิเลสได้หมดสิ้น (๓) ผู้หักกงกำแห่งการเวียนว่ายตายเกิดได้เด็ดขาด (๔) ผู้ควรรับทักษิณาอย่างยิ่ง (๕) ผู้ไม่มีที่ลับ ในการทำบาป (นัย วิ.อ. ๑/๑๐๓)
พระบาลสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ
๕. มงคลสูตร
ว่าด้วยมงคลสูงสุด ๓๘ ประการ
{๕} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงปฐมยามไปแล้ว มีเทวดาองค์หนึ่งมีรัศมีงามยิ่งนัก ทำพระวิหารเชตวันให้สว่างไสวไปทั่ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เทวดานั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า{๖} [๒] เทวดาและมนุษย์เป็นจำนวนมากผู้ต้องการความสวัสดีได้ คิดมงคลกันไปต่าง ๆ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกมงคลที่สูงสุดด้วยเถิด พระเจ้าข้า
(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)
[๓] การไม่คบคนพาล ๑ การคบบัณฑิต ๑ การบูชาบุคคล ที่ควรบูชา๑ นี่เป็นมงคลที่สูงสุด
Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ๑คำว่า ข้าพเจ้า ในตอนเริ่มต้นพระสูตรนี้และพระสูตรอื่น ๆ ในเล่มนี้หมายถึงท่านพระอานนท์
- ๒มงคล ในที่นี้หมายถึงเหตุแห่งความสำเร็จและความเจริญรุ่งเรืองของสัตว์ทั้งหลาย (ขุ.ขุ.อ.๑๐๗)
- ๓คนพาล ในที่นี้หมายถึงคนที่ประกอบอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการมีปาณาติบาตเป็นต้น หรือคนที่มีพฤติกรรมด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ ในสมัยพุทธกาล ได้แก่ ศาสดาเจ้าลัทธิทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปะ เป็นต้น พระเทวทัต โกกาลิกภิกษุ ... นางจิญจมาณวิกา (ขุ.ขุ.อ.๑๐๙)
- ๔บัณฑิตในที่นี้หมายถึงผู้ที่ประกอบด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการมีการเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น หรือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก รวมถึงบุคคลผู้ดำเนินชีวิตด้วยสัมมาทิฏฐิในอดีต เช่น ศาสดาสุเนตตะ มหาโควินทพราหมณ์ เป็นต้น (ขุ.ขุ.อ.๑๑๑)
- ๕บุคคลที่ควรบูชา ในที่นี้ได้แก่ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก (ขุ.ขุ.อ.๑๑๒)
End of ๔. สามเณรปัญหา