รูปขันธ์ เล่ม ๓๕

ของอาสวะ วิญญาณที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะเป็นวิญญาณใกล้กับวิญญาณที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ นี้เรียกว่าวิญญาณใกล้ก็หรือพึงทราบวิญญาณไกล วิญญาณใกล้ โดยอาศัยเทียบเคียงวิญญาณนั้น ๆ เป็นชั้น ๆ ไป

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๓๒} [๓๒] ขันธ์ ๕ คือ

๑. รูปขันธ์ ๒. เวทนาขันธ์

๓. สัญญาขันธ์ ๔. สังขารขันธ์

๕. วิญญาณขันธ์

๑. รูปขันธ์

[๓๓] ในขันธ์ ๕ นั้น รูปขันธ์ เป็นไฉน

{๓๓} รูปขันธ์หมวดละ ๑ คือ รูปทั้งหมดไม่เป็นเหตุ ไม่มีเหตุ วิปปยุตจากเหตุ เป็นไปกับด้วยปัจจัย เป็นสังขตธรรม เป็นรูปธรรม เป็นโลกิยธรรม เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นอารมณ์ของโอฆะ เป็นอารมณ์ของโยคะ เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นอารมณ์ของปรามาส เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นอัพยากตธรรม ไม่มีอารมณ์ ไม่ใช่เจตสิก วิปปยุตจากจิต ไม่ใช่วิบาก และไม่ใช่ธรรมเป็นเหตุแห่งวิบาก ไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส

ไม่ใช่ธรรมมีทั้งวิตกทั้งวิจาร ไม่ใช่ธรรมไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร ไม่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร ไม่ใช่ธรรมที่สหรคตด้วยปีติ ไม่ใช่ธรรมที่สหรคตด้วยสุข ไม่ใช่ธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขา อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ไม่เป็นเหตุให้ปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นทั้งของเสกขบุคคลและอเสกขบุคคล เป็นปริตตธรรม เป็นกามาวจรธรรม ไม่เป็นรูปาวจรธรรม ไม่เป็นอรูปาวจรธรรม เป็นปริยาปันนธรรม ไม่เป็นอปริยาปันนธรรม เป็นอนิยตธรรม เป็นอนิยยานิกธรรม เป็นอุปันนธรรม อันวิญญาณ ๖ พึงรู้ เป็นของไม่เที่ยง ถูกชราครอบงำ

รูปขันธ์หมวดละ ๑ ด้วยประการฉะนี้{๓๔} รูปขันธ์หมวดละ ๒ คือ รูปเป็นอุปาทา (รูปที่เป็นอุปาทายรูป) ก็มี รูปเป็นอนุปาทา (รูปที่ไม่เป็นอุปาทายรูป) ก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ (รูปที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครอง) ก็มี รูปเป็นอนุปาทินนะ (รูปที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครอง) ก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ (รูปที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทาน) ก็มี รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ (รูปที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิ

ไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน) ก็มี รูปเป็นสนิทัสสนะ (รูปที่เห็นได้) ก็มี รูปเป็นอนิทัสสนะ (รูปที่เห็นไม่ได้) ก็มี รูปเป็นสัปปฏิฆะ (รูปที่กระทบได้) ก็มี รูปเป็นอัปปฏิฆะ (รูปที่กระทบไม่ได้) ก็มี รูปเป็นอินทรีย์ก็มี รูปไม่เป็นอินทรีย์ก็มี รูปเป็นมหาภูตก็มี รูปไม่เป็นมหาภูตก็มี รูปเป็นวิญญัติก็มี รูปไม่เป็นวิญญัติก็มี รูปเป็นจิตตสมุฏฐานก็มี รูปไม่เป็นจิตตสมุฏฐานก็มี รูปเป็นจิตตสหภู (รูปที่เกิดพร้อมกับจิต) ก็มี รูปไม่เป็นจิตตสหภูก็มี รูปเป็นจิตตานุปริวัตติ (รูปที่เป็นไปตามจิต) ก็มี รูปไม่เป็นจิตตานุปริวัตติก็มี รูปเป็นภายในก็มี รูปเป็นภายนอกก็มี รูปหยาบก็มี รูปละเอียดก็มี รูปไกลก็มี รูปใกล้ก็มี ... รูปเป็นกพฬิงการาหารก็มี รูปไม่เป็นกพฬิงการาหารก็มี รูปขันธ์หมวดละ ๒ ด้วยประการฉะนี้

(ในรูปกัณฑ์จำแนกไว้ฉันใด ในที่นี้ก็พึงจำแนกฉันนั้น)

{๓๕} รูปขันธ์หมวดละ ๓ คือ รูปภายในเป็นอุปาทา รูปภายนอกที่เป็นอุปาทาก็มี ที่เป็นอนุปาทาก็มี รูปภายในเป็นอุปาทินนะ รูปภายนอกที่เป็นอุปาทินนะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี รูปภายในเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ รูปภายนอกที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี ... รูปภายในไม่เป็นกพฬิงการาหาร รูปภายนอกเป็นกพฬิงการาหารก็มี รูปภายนอกไม่เป็นกพฬิงการาหารก็มี รูปขันธ์หมวดละ ๓ ด้วยประการฉะนี้

{๓๖} รูปขันธ์หมวดละ ๔ คือ รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอุปาทินนะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอุปาทินนะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี รูปเป็นอุปาทาที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปเป็นอุปาทาที่หยาบก็มี ที่ละเอียดก็มี

รูปเป็นอนุปาทาที่หยาบก็มี ที่ละเอียดก็มี รูปเป็นอุปาทาที่ไกลก็มี ที่ใกล้ก็มี รูปเป็นอนุปาทาที่ไกลก็มี ที่ใกล้ก็มี ... รูปที่เห็นได้ รูปที่ฟังได้ รูปที่รู้ได้ รูปที่รู้แจ้งได้ รูปขันธ์หมวดละ ๔ ด้วยประการฉะนี้{๓๗} รูปขันธ์หมวดละ ๕ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ และอุปาทารูป รูปขันธ์หมวดละ ๕ ด้วยประการฉะนี้

{๓๘} รูปขันธ์หมวดละ ๖ คือ รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้ รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้ รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้ รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้ รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ รูปอันมโนวิญญาณพึงรู้ รูปขันธ์หมวดละ ๖ ด้วยประการฉะนี้{๓๙} รูปขันธ์หมวดละ ๗ คือ รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้ ... รูปอันมโนวิญญาณพึงรู้ รูปอันมโนวิญญาณธาตุพึงรู้ รูปขันธ์หมวดละ ๗ ด้วยประการฉะนี้

{๔๐} รูปขันธ์หมวดละ ๘ คือ รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้ ... รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ ที่มีสัมผัสเป็นสุขก็มี ที่มีสัมผัสเป็นทุกข์ก็มี รูปอันมโนธาตุพึงรู้ รูปอันมโนวิญญาณธาตุพึงรู้ รูปขันธ์หมวดละ ๘ ด้วยประการฉะนี้{๔๑} รูปขันธ์หมวดละ ๙ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ และอนินทรียรูป รูปขันธ์หมวดละ ๙ ด้วยประการฉะนี้

{๔๒} รูปขันธ์หมวดละ ๑๐ คือ จักขุนทรีย์ ... ชีวิตินทรีย์ อนินทรียรูปที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปขันธ์หมวดละ ๑๐ ด้วยประการฉะนี้

{๔๓} รูปขันธ์หมวดละ ๑๑ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ และอนิทัสสนรูปที่เป็นอัปปฏิฆะ นับเนื่องในธัมมายตนะ รูปขันธ์หมวดละ ๑๑ ด้วยประการฉะนี้

สภาวธรรมนี้เรียกว่ารูปขันธ์

๒. เวทนาขันธ์

[๓๔] ในขันธ์ ๕ นั้น เวทนาขันธ์ เป็นไฉน

ทุกมูลกวาร

{๔๔} เวทนาขันธ์หมวดละ ๑ คือ เวทนาขันธ์ที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

เวทนาขันธ์หมวดละ ๒ คือ เวทนาขันธ์ที่มีเหตุก็มี ที่ใม่มีเหตุก็มี

เวทนาขันธ์หมวดละ ๓ คือ เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

เวทนาขันธ์หมวดละ ๔ คือ เวทนาขันธ์ที่เป็นกามาวจรก็มี ที่เป็นรูปาวจรก็มี ที่เป็นอรูปาวจรก็มี ที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ก็มี

เวทนาขันธ์หมวดละ ๕ คือ เวทนาขันธ์ที่เป็นสุขินทรีย์ก็มี ที่เป็นทุกขินรีย์ก็มี ที่เป็นโสมนัสสินทรีย์ก็มี ที่เป็นโทมนัสสินทรีย์ก็มี ที่เป็นอุเปกขินทรีย์ก็มี เวทนาขันธ์หมวดละ ๕ ด้วยประการฉะนี้เวทนาขันธ์หมวดละ ๖ คือ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส เวทนาขันธ์หมวดละ ๖ ด้วยประการฉะนี้เวทนาขันธ์หมวดละ ๗ คือ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ... เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส เวทนาที่เกิดจากมโนธาตุสัมผัส เวทนาที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุสัมผัส เวทนาขันธ์หมวดละ ๗ ด้วยประการฉะนี้เวทนาขันธ์หมวดละ ๘ คือ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ... เวทนที่เกิดจากกายสัมผัสที่เป็นสุขก็มี ที่เป็นทุกข์ก็มี เวทนาที่เกิดจากมโนธาตุสัมผัส เวทนาที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุสัมผัส เวทนาขันธ์หมวดละ ๘ ด้วยประการฉะนี้