พระอภิธรรมปิฎก ยมก · สังขารยมก
ปริญญาวาร เล่ม ๓๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๒๒๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๖ ในสังขารยมกมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ยมก สังขารยมก ปริญญาวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๓๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๘ หน้า ๖๑๑–๖๑๒
๓. ปริญญาวาร
{๑๒๒๐} [๑๕๙] อนุ. บุคคลใดย่อมกำหนดรู้กายสังขาร บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้วจีสังขารหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดย่อมกำหนดรู้วจีสังขาร บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้กายสังขารวิ. ถูกแล้ว
(ในขันธยมก ท่านจำแนกปริญญาวารไว้แล้ว ฉันใด แม้ในสังขารยมกก็พึงจำแนกปริญญาวาร ฉันนั้น
จบ ปริญญาวาร
จบ พระบาลีสังขารยมก
-----
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
[๑] อนุสัย ๗ คือ
๑. กามราคานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคือกามราคะ
๒. ปฏิฆานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคือปฏิฆะ
๓. มานานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคือมานะ
๔. ทิฏฐานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคือทิฏฐิ
๕. วิจิกิจฉานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคือวิจิกิจฉา
๖. ภวราคานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคือภวราคะ
๗. อวิชชานุสัย สภาวะที่นอนเนื่องในสันดานคืออวิชชา
- ๑อนุสยยมก ยมกที่ว่าด้วยหมวดสภาวธรรมที่เรียกว่าอนุสัย จัดเป็นยมกที่ ๗ ของคัมภีร์ยมก ซึ่งคำว่า อนุสัย แปลว่า สภาวะที่นอนเนื่อง หมายถึงกิเลสพวกหนึ่งซึ่งมีสภาวะนอนเนื่องฝังตัวแอบแฝงอยู่ในจิตสันดานของสรรพสัตว์ จำแนกเป็น ๗ อย่าง คือ (๑) กามราคะ ความกำหนัดในกาม (๒) ปฏิฆะ ความกระทบกระทั่งแห่งจิตหรือความขัดเคืองใจ (๓) มานะ ความสำคัญตัว (๔) ทิฏฐิ ความเห็นผิด (๕) วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย (๖) ภวราคะ ความติดใจในภพ ความอยากมีอยากเป็น ความอยากคงอยู่ (๗) อวิชชา ความไม่รู้สภาพจริง (ในฝ่ายพระสูตร จัดมานะเป็นอนุสัยลำดับที่ ๕ ดู ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๒/๓๔๙) กิเลสทั้ง ๗ นี้ที่ชื่อว่าอนุสัย ซึ่งมีความหมายว่านอนเนื่องหรือแฝงตัวอยู่ในสันดานของสัตว์นั้น ท่านอธิบายว่า ในยามที่จิตปกติ กิเลสทั้ง ๗ นี้จะไม่ใคร่สำแดงตัวออกมาปรากฏ แต่เมื่อมีอารมณ์มากระตุ้นจิต หรือมีเหตุการณ์มาประจวบเหมาะ ก็จะฟุ้งสำแดงตัวออกมาทันที เปรียบเหมือนเมล็ดพืชที่งอกอยู่ใต้พื้นดิน ยังไม่โผล่ขึ้นมาแต่พอได้รับนํ้าฝนชะชุ่มก็ชำแรกแทรกแผ่นดินโผล่ขึ้นมาทันทีฉะนั้น ดังนั้น อนุสัยกิเลสนี้จึงมีภูมิหรือระดับการสำแดงตัวของตน ๓ ภูมิ คือ (๑) อนุสยภูมิ ระดับการนอนเนื่องแฝงตัวอยู่ในส่วนลึกของจิตใจ คือ ยังไม่เกิดในมโนทวาร (๒) ปริยุฎฐานภูมิ ระดับการนอนเนื่องที่ถูกกระตุ้นให้คุกรุ่น
๑. อุปปัตติฏฐานวาร
{๑๒๒๑} [๒] กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่ไหน ?
กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่นี้ คือ ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ
ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่ไหน ?
ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่นี้ คือ ในทุกขเวทนา
- อยู่ภายในจิตใจ ซึ่งใกล้จะสำแดงตัวออกมาทางกายและวาจา (๓) วีติกกมภูมิ ระดับการนอนเนื่องที่ถูกกระตุ้นรุนแรงจัดจนสำแดงตัวออกมาปรากฏทางกายและวาจา
- อนุสยยมก มีโครงสร้างการดำเนินเนื้อหาแตกต่างจากยมกทั้ง ๖ ดังกล่าวมา โดยแบ่งเป็นส่วนใหญ่ ๆ ๓ ส่วน คือ
- ส่วนที่ ๑ จัดเป็น มาติกา ที่ยกองค์ธรรมที่เป็นเนื้อหาในอนุสยยมกนี้ขึ้นแสดง คือ อนุสัย ๗(ตรงกับข้อ ๑)
- ส่วนที่ ๒ เรียกว่า อุปปัตติฎฐานวาร ว่าด้วยฐานที่นอนเนื่องของอนุสัยทั้ง ๗ (ตรงกับข้อ ๒) เป็นส่วนที่มุ่งแสดงให้ทราบว่า บรรดาอนุสัยทั้ง ๗ อนุสัยใดสามารถนอนเนื่องอยู่ในธาตุหรือภูมิไหนได้บ้าง ซึ่งคล้ายกับอุทเทสวารของยมกอื่น ๆ เพียงแต่มีขอบข่ายในการแสดงจำกัดกว่า
- ส่วนที่ ๓ (ตั้งแต่ข้อ ๓ เป็นต้นไป) เรียกว่า มหาวาร ซึ่งหมายถึงวาระหลากหลายที่ว่าด้วยการจำแนกแจกแจงอนุสัยทั้ง ๗ อย่างตามนัยแห่งวิธีการยมกคือประกอบด้วยอนุโลมปุจฉาและปฏิโลมปุจฉาพร้อมทั้งคำวิสัชนา ซึ่งมีลักษณะเฉพาะของยมกนี้ที่แตกต่างจากยมกอื่น ๆ อยู่หลายประการ โดยแบ่งย่อยออกเป็น ๗ วาร หรือ ๗ วาระ ดังนี้
- ๑. อนุสยวาร วาระว่าด้วยลักษณะการนอนเนื่องของอนุสัย
- ๒. สานุสยวาร วาระว่าด้วยสานุลัย คือ ความมีคละกันแห่งอนุสัย
- ๓. ปชหนวาร วาระว่าด้วยลักษณะการละอนุสัยของบุคคล
- ๔. ปริญญาวาร วาระว่าด้วยลักษณะการกำหนดรู้อนุสัยของบุคคล
- ๕. ปหีนวาร วาระว่าด้วยอนุสัยที่บุคคลละได้อย่างไรบ้าง
- ๖. อุปปัชชนวาร วาระว่าด้วยการเกิดขึ้นของอนุสัย
- ๗. ธาตุปุจฉาวิสัชชนาวาร วาระว่าด้วยการถาม-ตอบถึงธาตุหรือภูมิของอนุสัย
- โดยแต่ละวารทั้ง ๗ นี้ก็ประกอบด้วยนัยใหญ่ ๒ นัย คือ อนุโลมนัยและปัจจนีกนัย (แต่ยมกนี้ใช้คำว่า ปฏิโลมนัย แทนคำว่า ปัจจนีกนัย) และแบ่งย่อยเป็นนัยย่อยอีก๓ นัย คือ ปุคคลนัย (ย่อยเป็นอนุโลมบุคคล ปฏิโลมบุคคล) โอกาสนัย (ย่อยเป็นอนุโลมโอกาส ปฏิโลมโอกาส) และปุคคโลกาสนัย (ย่อยเป็นอนุโลมปุคคโลกาส ปฏิโลมปุคคโลกาส) เหมือนกับยมกอื่น ๆ
จบ ปริญญาวาร