สัตตกนิทเทส เล่ม ๓๖

บรรดาบุคคล ๖ จำพวกนั้น บุคคลผู้ไม่ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรม ที่มิได้สดับมาก่อน เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในอัตภาพนี้ แต่ไม่ได้บรรลุสาวกบารมี บุคคลเหล่านั้นพึงเห็นว่าเป็นพระอรหันต์ที่เหลือเพราะการทำที่สุดแห่งทุกข์นั้นบรรดาบุคคล ๖ จำพวกนั้น บุคคลผู้ไม่ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรม ที่มิได้สดับมาก่อน เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ไม่ได้ในอัตภาพนี้ เป็นพระอนาคามีไม่เวียนมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก บุคคลนั้นพึงเห็นว่าเป็นพระอนาคามี เพราะการไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีกนั้นบรรดาบุคคล ๖ จำพวกนั้น บุคคลผู้ไม่ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรมที่มิได้สดับมาก่อน เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ไม่ได้ในอัตภาพนี้ เป็นพระโสดาบันและพระสกทาคามี ยังเวียนมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก บุคคล เหล่านั้นพึงเห็นว่าเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามีเพราะการมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีกนั้น

จบ ฉักกนิทเทส

๗. สัตตกปุคคลบัญญัติ

{๑๔๘} [๒๐๓] บุคคลผู้จมแล้วคราวเดียวก็จมลงเลย เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรมฝ่ายดำโดยส่วนเดียว บุคคลผู้จมแล้วคราวเดียวก็จมลงเลยเป็นอย่างนี้

บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วจมลงอีก เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา เป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย หิริเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรม

ทั้งหลาย โอตตัปปะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย วิริยะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลายปัญญาเป็นธรรมที่ดี’ ดังนี้ แต่ศรัทธานั้นของบุคคลนั้นดำรงอยู่ไม่ได้ ไม่เจริญขึ้น เสื่อมไปฝ่ายเดียว หิรินั้นของ บุคคลนั้นดำรงอยู่ไม่ได้ ไม่เจริญขึ้น เสื่อมไปฝ่ายเดียว โอตตัปปะนั้นของบุคคลนั้นดำรงอยู่ไม่ได้ ไม่เจริญขึ้น เสื่อมไปฝ่ายเดียว วิริยะนั้นของบุคคลนั้นดำรงอยู่ไม่ได้ ไม่เจริญขึ้น เสื่อมไปฝ่ายเดียว ปัญญานั้นของ บุคคลนั้นดำรงอยู่ไม่ได้ ไม่เจริญขึ้น เสื่อมไปฝ่ายเดียว บุคคลผู้โผล่ขึ้น แล้วจมลงอีกเป็นอย่างนี้บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วยืนอยู่ เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนโนโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา เป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย หิริเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย โอตตัปปะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย วิริยะเป็นธรรม ที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลายปัญญาเป็นธรรมที่ดี’ ดังนี้ ศรัทธานั้นของบุคคลนั้นไม่เสื่อมลง ไม่เจริญขึ้น ได้แต่คงที่อยู่ หิรินั้นของบุคคลนั้นไม่เสื่อมลง ไม่เจริญขึ้น ได้แต่คงที่อยู่ โอตตัปปะนั้นของบุคคลนั้นไม่เสื่อมลง ไม่เจริญขึ้น ได้แต่คงที่อยู่ วิริยะนั้นของบุคคลนั้นไม่เสื่อมลง ไม่เจริญขึ้น ได้แต่คงที่อยู่ ปัญญานั้นของบุคคลนั้นไม่เสื่อมลง ไม่เจริญขึ้น ได้แต่คงที่อยู่ บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วยืนอยู่เป็นอย่างนี้บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วเหลียวไปมา เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา เป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย หิริเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรม ทั้งหลาย โอตตัปปะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย วิริยะเป็นธรรม ที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลายปัญญาเป็นธรรมที่ดี’ ดังนี้ เพราะสังโยชน์ ๓

สิ้นไป บุคคลนั้นเป็นโสดาบันบุคคล มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็น ผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วเหลียวไปมาเป็นอย่างนี้

บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วว่ายข้ามไป เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา เป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย หิริเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย โอตตัปปะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย วิริยะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลายปัญญาเป็นธรรมที่ดี’ ดังนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เพราะทำราคะ โทสะ โมหะให้เบาบางลง บุคคลนั้นเป็นสกทาคามีบุคคล มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้นแล้วจะทำที่สุดทุกข์ได้ บุคคลผู้โผล่ขึ้น แล้วว่ายข้ามไปเป็นอย่างนี้บุคคลโผล่ขึ้นแล้วและว่ายไปถึงที่ตื้นพอหยั่งถึง (ได้ที่พึ่ง) เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา เป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย หิริเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรม ทั้งหลาย โอตตัปปะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย วิริยะเป็น ธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลายปัญญาเป็นธรรมที่ดี’ ดังนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป บุคคลนั้นเป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้วว่ายไปถึงที่ตื้นพอหยั่งถึง (ได้ที่พึ่ง) เป็นอย่างนี้บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้ว ข้ามไปถึงฝั่งแล้วเป็นพราหมณ์อยู่บนบก เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา เป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย หิริเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย โอตตัปปะเป็นธรรมที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย วิริยะเป็นธรรม

ที่ดี บรรดากุศลธรรมทั้งหลายปัญญาเป็นธรรมที่ดี’ ดังนี้ บุคคลนั้นทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้น ไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ บุคคลผู้โผล่ขึ้นแล้ว ข้ามถึงฝั่งแล้วเป็นพราหมณ์อยู่บนบกเป็นอย่างนี้{๑๔๙} [๒๐๔] บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุต เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ และอาสวะของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียก ว่าอุภโตภาควิมุต

[๒๐๕] บุคคลผู้เป็นปัญญาวิมุต เป็นไฉน ...

บุคคลผู้เป็นกายสักขีเป็นไฉน ...

บุคคลผู้เป็นทิฏฐิปัตตะ เป็นไฉน ...

บุคคลผู้เป็นสัทธาวิมุต เป็นไฉน ...

บุคคลผู้เป็นธัมมานุสารีเป็นไฉน ...

[๒๐๖] บุคคลผู้เป็นสัทธานุสารี เป็นไฉน

สัทธินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลมีประมาณยิ่ง บุคคลนั้นย่อมอบรมซึ่งอริยมรรคอันมีสัทธาเป็นเครื่องนำมา มีสัทธาเป็นประธานให้เกิดขึ้น บุคคลนี้เรียกว่าสัทธานุสารี

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าสัทธานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผลชื่อว่าสัทธาวิมุต

จบ สัตตกนิทเทส

๘. อัฏฐกปุคคลบัญญัติ

{๑๕๐} [๒๐๗] บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ จำพวก บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ๔ จำพวก เป็นไฉน

คือ บุคคลผู้เป็นพระโสดาบัน บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล บุคคลผู้เป็นพระสกทาคามี บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่ง สกทาคามิผล บุคคลผู้เป็นพระอนาคามี บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่ง อนาคามิผล บุคคลผู้เป็นพระอรหันต์ บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ชื่อว่าผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ชื่อว่าผู้พร้อมเพรียงด้วยผล

จบ อัฏฐกนิทเทส

๙. นวกปุคคลบัญญัติ

{๑๕๑} [๒๐๘] บุคคลผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรมที่มิได้สดับมาก่อน บรรลุความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้น ทั้งถึงความชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าสัมมาสัมพุทธะ