พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · คันถทุกะ
ปฏิจจวาร เล่ม ๔๒
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๙๘–๕๐๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๓ ในคันถทุกะมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๓ คันถทุกะ ปฏิจจวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๔๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔๒)
ฉบับมหามกุฏฯ พิมพ์อรรถกถาไว้ในเล่มเดียวกับพระไตรปิฎก ข้อความในหน้านี้จึงมีอรรถกถาปนอยู่
ไทย (มหามกุฏฯ) เล่ม ๘๘ หน้า ๕๔๔–๕๕๐
๒๖. คันถทุกะ
ปฏิจจวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๔๙๘] ๑. คันถธรรม อาศัยคันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ อภิชฌากายคันถะ อาศัยสีลัพพตปรามาสกายคันถะ, สีลัพพต-ปรามาสกายคันถะ อาศัยอภิชฌากายคันถะ, อภิชฌากายคันถะ อาศัยอิทังสัจจา-ภินิเวสกายคันถะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ อาศัยอภิชฌากายคันถะ.
๒. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยคันถธรรม เกิดขึ้น
เพราะเหตุปัจจัย
คือ สัมปยุตตขันธ์ และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย อาศัยคันถธรรมทั้งหลาย.
๓. คันถธรรม และธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัย
คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ อภิชฌากายคันถะ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยสีลัพพตปรามาสกายคันถธรรม.
พึงผูกจักรนัย
๔. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถ-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่ใช่คันถธรรม ฯลฯ
อาศัยขันธ์ ๒.
ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ.
ฯลฯ มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
๕. คันถธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ คันถธรรมทั้งหลาย อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่คันถธรรม.
๖. คันถธรรม และธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัย
ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่ใช่คันถธรรม ฯลฯ
อาศัยขันธ์ ๒.
๗. คันถธรรม อาศัยคันถธรรม และธรรมที่ไม่ใช่
คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ อภิชฌากายคันถะ อาศัยสีลัพพตปรามาสกายคันถะ และสัมปยุตต-ขันธ์ทั้งหลาย.
พึงผูกจักรนัย
๘. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยคันถธรรม และ
ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่ใช่คันถธรรมและคันถธรรมทั้งหลาย ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒.
จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย.
๙. คันถธรรม และธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัย
คันถธรรม และธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อภิชฌากายคันถะ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ที่ไม่ใช่คันถธรรม และสีลัพพตปรามาสกายคันถะ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒.
พึงผูกจักรนัย
ฯลฯ
เพราะอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เพราะอวิคตปัจจัย
การนับจํานวนวาระในอนุโลม
[๔๙๙] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระในอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ในปัจจัยทั้งปวง มี ๙ วาระ ในวิปากปัจจัยมี ๑ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ ในอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๕๐๐] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถ-ธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่ใช่คันถธรรมซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ
อเหตุกปฏิสนธิ ตลอดถึงอสัญญสัตว์.
โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ.
๒. นอารัมมณปัจจัย
[๕๐๑] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยคันถธรรม เกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยคันถธรรมทั้งหลาย.
๒. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถ-ธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่คันถธรรม.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ ตลอดถึงอสัญญสัตว์.
๓. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยคันถธรรม และ
ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยคันถธรรม และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ฯลฯ
๓. นอธิปติปัจจัย ฯลฯ ๗. อุปนิสสยปัจจัย
ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ.
ฯลฯ เพราะนอนันตรปัจจัย มี ๓ วาระ.
ฯลฯ เพราะนสมนันตรปัจจัย มี ๓ วาระ.
ฯลฯ เพราะนอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ.
ฯลฯ เพราะนอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ.
๘. นปุเรชาตปัจจัย
[๕๐๒] ๑. คันถธรรม อาศัยคันถธรรม เกิดขึ้น เพราะนปุเรชาตปัจจัย
คือ ในอรูปภูมิ อภิชฌากายคันถะ อาศัยอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ อาศัยอภิชฌากายคันถะ, ในอรูปภูมิ สีลัพพตปรามาสไม่มี.
พึงกระทำ ๙ วาระ อย่างนี้.
๙. นปัจฉาชาตปัจจัย ฯลฯ ๒๐. โนวิคตปัจจัย
ฯลฯ เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๙ วาระ.
ฯลฯ เพราะนอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ.
ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ.
ฯลฯ เพราะนวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ.
ฯลฯ เพราะนอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ.
ฯลฯ เพราะนอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระ.
ฯลฯ เพราะนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ.
ฯลฯ เพราะนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ.
ฯลฯ เพราะนสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.
ฯลฯ เพราะโนวิปปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ.
ฯลฯ เพราะโนนัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.
ฯลฯ เพราะโนวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ.
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๕๐๓] ในนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระในนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอนันตรปัจจัย มี ๓ วาระ ในนสมนันตร-
ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัยมี ๓ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๙ วาระในนอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปากปัจจัยมี ๙ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัยมี ๓ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๓ วาระในโนวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ.
อนุโลมปัจจนียนัย
การนับจํานวนวาระในอนุโลมปัจจนียะ
[๕๐๔] เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ...ในนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ
พึงนับอย่างที่กล่าวมาแล้ว.
ปัจจนียานุโลม
การนับจำนวนวาระในปัจจนียานุโลม
[๕๐๕] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ... ในอนันตรปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ ในอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ.
สหชาตวาระ เหมือนกับ ปฏิจจวาระ.
ปัจจยวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๕๐๖] ๑. คันถธรรม อาศัยคันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ เหมือนกับ ปฏิจจวาระ.
๔. ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถ-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์๑ ที่ไม่ใช่คันถธรรม ฯลฯ
ขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๕. คันถธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ คันถธรรมทั้งหลาย อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่คันถธรรมคันถธรรมทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
๖. คันถธรรม และธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม อาศัย
ธรรมที่ไม่ใช่คันถธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
จบ ปฏิจจวาร