พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · ปริตตัตติกะ
ปัจจยวาร เล่ม ๔๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๗๓–๑๓๙๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๔ ในปริตตัตติกะมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๒ ปัจฉิมอนุโลมติกปัฏฐาน ปริตตัตติกะ ปัจจยวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๔๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔๑)
ฉบับมหามกุฏฯ พิมพ์อรรถกถาไว้ในเล่มเดียวกับพระไตรปิฎก ข้อความในหน้านี้จึงมีอรรถกถาปนอยู่
ไทย (มหามกุฏฯ) เล่ม ๘๗ หน้า ๓๗๕–๓๘๖
ปัจจยวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๑๓๗๓] ๑. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นปริตตธรรมฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปริตตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๒. มหัคคตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยหทยวัตถุ, ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๓. อัปปมาณธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัปปมาณธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๔. ปริตตธรรม และอัปปมาณธรรม อาศัยปริตต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัปปมาณธรรม อาศัยหทยวัตถุ, จิตตสมุฏ-ฐานรูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
๕. ปริตตธรรม และมหัคคตธรรม อาศัยปริตต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อาศัยหทยวัตถุ.
[๑๓๗๔] ๖. มหัคคตธรรม อาศัยมหัคคตธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคตธรรม.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๑ ที่ เป็นมหัคคตธรรม ฯลฯ
๗. ปริตตธรรม อาศัยมหัคคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
๘. ปริตตธรรม และมหัคคตธรรม อาศัยมหัคคต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคตธรรมฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคตธรรม ฯลฯ.
[๑๓๗๕] ๙. อัปปมาณธรรม อาศัยอัปปมาณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
ในอัปปมาณธรรม มี ๓ วาระ.
[๑๓๗๖] ๑๒. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม และอัปปมาณ-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอัปปมาณธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
๑๓. อัปปมาณธรรม อาศัยปริตตธรรม และอัปป-มาณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัปปมาณธรรม และหทยวัตถุ.
๑๔. ปริตตธรรม และอัปปมาณธรรม อาศัยปริตต-ธรรม และอัปปมาณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัปมาณธรรม และหทยวัตถุ ฯลฯ
ขันธ์ ๒ ฯลฯ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอัปปมาณธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
[๑๓๗๗] ๑๕. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม และมหัคคต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ
พึงกระทำแม้ทั้ง ๓ วาระ.
๒. อารัมมณปัจจัย
[๑๓๗๘] ๑. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นปริตตธรรม ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ.
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขาตนะ ฯลฯ อาศัยกายายตนะ.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปริตตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
วาระ ๖ ที่เหลือเหมือนกับเหตุปัจจัย พึงกระทำเป็น ๗ วาระ.
เพราะอธิปติปัจจัย ปฏิสนธิไม่มี วาระ ๑๓ พึงใส่ไม่เต็ม.
เพราะอนันตรปัจจัย ฯลฯ เพราะอวิคตปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในอนุโลม
[๑๓๗๙] ในเหตุปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระในอธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ในสมนันตรปัจจัยมี ๗ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาระ ในนิสสยปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ ในปุเรชาตปัจจัย มี ๗วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๗ วาระ ในกัมมปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในวิปากปัจจัยมี ๑๗ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอินทริยปัจจัย ในฌานปัจจัยในมัคคปัจจัย แต่ละปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๗ วาระ ใน
วิปปยุตตปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอัตถิปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในนัตถิปัจจัย มี ๗วาระ ในวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๑๗ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลมนัย จบ
ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๑๓๘๐] ๑. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นปริตตธรรมซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ฯลฯ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ.
ฯลฯ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขาตนะ ฯลฯ กายายตนะ.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปริตตธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุ.
โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และหทยวัตถุ.
๒. นอารัมมณปัจจัย
[๑๓๘๑] ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย.
เหมือนกับปฏิจจวาระ มี ๕ วาระ.
๓. นอธิปติปัจจัย
[๑๓๘๒] ๑. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นปริตตธรรมฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ ส่วนพวกอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ.
จักขาตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปริตตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๒. มหัคคตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ อธิปติธรรมที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยหทยวัตถุ, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก อาศัยหทยวัตถุ.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๓. อัปปมาณธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น
เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอัปปมาณธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๔. ปริตตธรรม และมหัคคตธรรม อาศัยปริตต-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก อาศัยหทยวัตถุ.
จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
[๑๓๘๓] ๕. มหัคคตธรรม อาศัยมหัคคตธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ อธิปติธรรมที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม, ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบากฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
๖. ปริตตธรรม อาศัยมหัคคตธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
๗. ปริตตธรรม และมหัคคตธรรม อาศัยมหัคคต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคต-ธรรม ซึ่งเป็นวิบาก ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
[๑๓๘๔] ๘. อัปปมาณธรรม อาศัยอัปปมาณธรรม เกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอัปปมาณธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัปปมาณธรรม.
[๑๓๘๕] ๙. อัปปมาณธรรม อาศัยปริตตธรรม และอัปป-มาณธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอัปปมาณธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัปปมาณธรรม และหทยวัตถุ.
[๑๓๘๖] ๑๐. ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม และมหัคคต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
๑๑. มหัคคตธรรม อาศัยปริตตธรรม และมหัคคต-ธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ อธิปติธรรมที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคตธรรม และหทยวัตถุ.
ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และหทยวัตถุ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
๑๒. ปริตตธรรม และมหัคคตธรรม อาศัยปริตต-ธรรม และมหัคคตธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย.
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และหทยวัตถุ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นมหัคคตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ กฏัตตารูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นมหัคคต-ธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และมหาภูตรูป.
๔. นอนันตรปัจจัย ฯลฯ ๘. นปุเรชาตปัจจัย
[๑๓๘๗] ปริตตธรรม อาศัยปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะนอนันตรปัจจัย เพราะนสมนันตรปัจจัย เพราะนอัญญมัญญปัจจัยเพราะนอุปนิสสยปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัย เหมือนกับปฏิจจวาระมี ๑๒ วาระ.
๙. นปัจฉาชาตปัจจัย ๑๐. นอาเสวนปัจจัย
เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย เพราะนอาเสวนปัจจัย พึงใส่ให้เต็มพึงแสดงว่า วิบาก, จิตตสมุฏฐานรูป ไม่พึงแสดงว่า วิบาก.
๑๑. นกัมมปัจจัย ๑๒. นวิปากปัจจัย
เพราะนกัมมปัจจัย เพราะนวิปากปัจจัย แม้ปฏิสนธิวิบากไม่มี.
๑๓. นอาหารปัจจัย ฯลฯ ๒๐. โนวิคตปัจจัย
เพราะนอาหารปัจจัย เพราะอินทริยปัจจัย เพราะนฌาน-ปัจจัย เพราะนมัคคปัจจัย เพราะนสัมปยุตตปัจจัย เพราะนวิปป-ยุตตปัจจัย เพราะโนนัตถิปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๑๓๘๘] ในนเหตุปัจจัยมี ๑ วาระ ในนอารัมมณปัจจัยมี ๕ วาระในนอธิปติปัจจัยมี ๑๒ วาระ ในนอนันตรปัจจัยมี ๕ วาระ ในนสมนันตร-ปัจจัยมี ๕ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัยมี ๕ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัยมี ๕วาระ ในนปุเรชาตปัจจัยมี ๑๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัยมี ๑๗ วาระ ในนอาเสวนปัจจัยมี ๑๗ วาระ ในนกัมมปัจจัยมี ๗ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี๑๗ วาระ ในนอาหารปัจจัยมี ๑ วาระ ในนอินทริยปัจจัยมี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัยมี ๑ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัยมี ๕ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี๓ วาระ ในโนนัตถิปัจจัยมี ๕ วาระ ในโนวิคตปัจจัยมี ๕ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
ปัจจนียนัย จบ
อนุโลมปัจจนียนัย
การนับจำนวนวาระในอนุโลมปัจจนียะ
[๑๓๘๙] เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัยมี ๕ วาระ...ในนอธิปติปัจจัยมี ๑๒ วาระ ในนอนันตรปัจจัยมี ๕ วาระ ในนสมนันตรปัจจัยมี ๕ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัยมี ๕ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัยมี ๕ วาระในนปุเรชาตปัจจัยมี ๑๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัยมี ๑๗ วาระ ในนอาเสวน-ปัจจัยมี ๑๗ วาระ ในนกัมมปัจจัยมี ๗ วาระ ในนวิปากปัจจัยมี ๑๗ วาระในนสัมปยุตตปัจจัยมี ๕ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัยมี ๓ วาระ ในโนนัตถิ-ปัจจัยมี ๕ วาระ ในโนวิคตปัจจัยมี ๕ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลมปัจจนียนัย จบ
ปัจจนียานุโลม
การนับจำนวนวาระในปัจจนียานุโลม
[๑๓๙๐] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย ๑ วาระ...
ในอนันตรปัจจัยมี ๑ วาระ ในสมนันตรปัจจัยมี ๑ วาระ ในสหชาตปัจจัยมี๑ วาระ ฯลฯ ในวิคตปัจจัยมี ๑ วาระ ในอวิคตปัจจัยมี ๑ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
ปัจจนียานุโลมนัย จบ
ปัจจยาวาระ จบ
นิสสยวาระ เหมือนกับปัจจยวาระ.
สังสัฏฐวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๑๓๙๑] ๑. ปริตตธรรม เจือกับปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ เจือกับ ขันธ์ ๑ ที่เป็นปริตตธรรม ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิ ฯลฯ
[๑๓๙๒] ๒. มหัคคตธรรม เจือกับมหัคคตธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์๑ ที่เป็นมหัคคตธรรม ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ
[๑๓๙๓] ๓. อัปปมาณธรรม เจือกับอัปปมาณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ เจือขันธ์ ๑ ที่เป็นอัปปมาณธรรม ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ
๒. อารัมมณปัจจัย ๓. อธิปติปัจจัย
[๑๓๙๔] ๑. ปริตตธรรม เจือกับปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย. เพราะอธิปติปัจจัย ปฏิสนธิ ไม่มี.
จบ ปัจจยวาร