พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · ปัจจยวิภังควาร

เหตุปัจจัย เล่ม ๔๐

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๒๔ ในปัจจยวิภังควารมี ๔ ฉบับ

พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๑ ปัจจยวิภังควาร เหตุปัจจัย (ฉบับหลวง เล่ม ๔๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔๐)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔๐ หน้า ๕–๕

หน้า ๕

๒. ปัจจยนิทเทส

{๒}[๑] เหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมอัน สัมปยุตด้วยเหตุและรูปซึ่งมีสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยเหตุนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย{๓}[๒] อารัมมณปัจจัย คือ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ และสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัย

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))

(๕) ปัฏฐานภาคที่ ๕ เล่มที่ ๔๔ ว่าด้วยความเป็นปัจจัยแก่กันแห่งหมวดสภาวธรรมแม่บท ต่าง ๆ ที่เกิดจากการนำทุกปัฏฐานและติกปัฏฐานมาแสดงร่วมกันแบบสลับไปมาและนำมาแสดง ร่วมกันกันเองโดยอนุโลม รวม ๔ ชุดปัฏฐาน คีอ (๑) ธัมมานุโลม ทุกติกปัฏฐาน (๒) ธัมมานุโลม ติกทุกปัฏฐาน (๓) ธัมมานุโลม ติกติกปัฏฐาน (๔) ธัมมานุโลม ทุกทุกปัฏฐาน
ปัฏฐานทั้ง ๕ ภาคดังกล่าวมานี้เป็นการอธิบายสภาวธรรมแม่บทเชิงบอกเล่า จึงเรียกอีก อย่างว่า ปัฏฐานฝ่ายอนุโลม
(๖) ปัฏฐานภาคที่ ๖ เล่มที่ ๔๕ ว่าด้วยการอธิบายความเป็นปัจจัยแก่กันแห่งสภาวธรรม แม่บทอย่างปัฏฐานทั้ง ๕ ภาคนั่นเอง แต่อธิบายในเชิงปฏิเสธ ซึ่งเรียกว่า ปัฏฐานฝ่ายปัจจนียะ จำแนกเป็น ๓ ลักษณะ คือ
๖.๑ ลักษณะที่นำสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะมาผสมกับสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะด้วยกัน หรือปฏิเสธซ้อนปฏิเสธ คือ ทั้งบทประธานและบทกรรมเป็นปฏิเสธ เรียกว่า ...ปัจจนีย...ปัฏฐาน เช่น สภาวธรรมที่ไม่ใช่กุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย เป็นอย่างไร มี ๖ ชุด คือ
๖.๑.๑ ธัมมปัจจนียติกปัฏฐาน ๖.๑.๒ ธัมมปัจจนียทุกปัฏฐาน
๖.๑.๓ ธัมมปัจจนียทุกติกปัฏฐาน ๖.๑.๔ ธัมมปัจจนียติกทุกปัฏฐาน
๖.๑.๕ ธัมมปัจจนียติกติกปัฏฐาน ๖.๑.๖ ธัมมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน
๖.๒ ลักษณะที่นำสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะมาผสมกับสภาวธรรมฝ่ายอนุโลม คือ บทประธานเป็นปฏิเสธ บทกรรมเป็นอนุโลม เรียกว่า ...อนุโลม...ปัจจนียปัฏฐาน เช่น สภาวธรรม ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุซึ่งเป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เป็นอย่างไร มี ๖ ชุด คือ
๖.๑.๑ ธัมมานุโลมปัจจนียติกปัฏฐาน ๖.๑.๒ ธัมมานุโลมปัจจนียทุกปัฏฐาน
๖.๑.๓ ธัมมานุโลมปัจจนียทุกติกปัฏฐาน ๖.๑.๔ ธัมมานุโลมปัจจนียติกทุกปัฏฐาน
๖.๑.๕ ธัมมานุโลมปัจจนียติกติกปัฏฐาน ๖.๑.๖ ธัมมานุโลมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน

จบ เหตุปัจจัย