พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · ปัจจยวิภังควาร
อารัมมณปัจจัย เล่ม ๔๐
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๒๔ ในปัจจยวิภังควารมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๑ ปัจจยวิภังควาร อารัมมณปัจจัย (ฉบับหลวง เล่ม ๔๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔๐ หน้า ๕–๙
๒. ปัจจยนิทเทส
{๒}[๑] เหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมอัน สัมปยุตด้วยเหตุและรูปซึ่งมีสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยเหตุนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย{๓}[๒] อารัมมณปัจจัย คือ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ และสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัย
เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- (๕) ปัฏฐานภาคที่ ๕ เล่มที่ ๔๔ ว่าด้วยความเป็นปัจจัยแก่กันแห่งหมวดสภาวธรรมแม่บท ต่าง ๆ ที่เกิดจากการนำทุกปัฏฐานและติกปัฏฐานมาแสดงร่วมกันแบบสลับไปมาและนำมาแสดง ร่วมกันกันเองโดยอนุโลม รวม ๔ ชุดปัฏฐาน คีอ (๑) ธัมมานุโลม ทุกติกปัฏฐาน (๒) ธัมมานุโลม ติกทุกปัฏฐาน (๓) ธัมมานุโลม ติกติกปัฏฐาน (๔) ธัมมานุโลม ทุกทุกปัฏฐาน
- ปัฏฐานทั้ง ๕ ภาคดังกล่าวมานี้เป็นการอธิบายสภาวธรรมแม่บทเชิงบอกเล่า จึงเรียกอีก อย่างว่า ปัฏฐานฝ่ายอนุโลม
- (๖) ปัฏฐานภาคที่ ๖ เล่มที่ ๔๕ ว่าด้วยการอธิบายความเป็นปัจจัยแก่กันแห่งสภาวธรรม แม่บทอย่างปัฏฐานทั้ง ๕ ภาคนั่นเอง แต่อธิบายในเชิงปฏิเสธ ซึ่งเรียกว่า ปัฏฐานฝ่ายปัจจนียะ จำแนกเป็น ๓ ลักษณะ คือ
- ๖.๑ ลักษณะที่นำสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะมาผสมกับสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะด้วยกัน หรือปฏิเสธซ้อนปฏิเสธ คือ ทั้งบทประธานและบทกรรมเป็นปฏิเสธ เรียกว่า ...ปัจจนีย...ปัฏฐาน เช่น สภาวธรรมที่ไม่ใช่กุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย เป็นอย่างไร มี ๖ ชุด คือ
- ๖.๑.๑ ธัมมปัจจนียติกปัฏฐาน ๖.๑.๒ ธัมมปัจจนียทุกปัฏฐาน
- ๖.๑.๓ ธัมมปัจจนียทุกติกปัฏฐาน ๖.๑.๔ ธัมมปัจจนียติกทุกปัฏฐาน
- ๖.๑.๕ ธัมมปัจจนียติกติกปัฏฐาน ๖.๑.๖ ธัมมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน
- ๖.๒ ลักษณะที่นำสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะมาผสมกับสภาวธรรมฝ่ายอนุโลม คือ บทประธานเป็นปฏิเสธ บทกรรมเป็นอนุโลม เรียกว่า ...อนุโลม...ปัจจนียปัฏฐาน เช่น สภาวธรรม ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุซึ่งเป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เป็นอย่างไร มี ๖ ชุด คือ
- ๖.๑.๑ ธัมมานุโลมปัจจนียติกปัฏฐาน ๖.๑.๒ ธัมมานุโลมปัจจนียทุกปัฏฐาน
- ๖.๑.๓ ธัมมานุโลมปัจจนียทุกติกปัฏฐาน ๖.๑.๔ ธัมมานุโลมปัจจนียติกทุกปัฏฐาน
- ๖.๑.๕ ธัมมานุโลมปัจจนียติกติกปัฏฐาน ๖.๑.๖ ธัมมานุโลมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน
สัททายตนะ เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณธาตุและสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยโสตวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัยคันธายตนะเป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณธาตุและสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยฆานวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัย
เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ๖.๓ ลักษณะที่นำสภาวธรรมฝ่ายอนุโลมมาผสมกับสภาวธรรมฝ่ายปัจจนียะ คือ บทประธานเป็นอนุโลม บทกรรมเป็นปฏิเสธ เรียกว่า ...ปัจจนียานุโลม...ปัฏฐาน เช่น สภาวธรรม ที่เป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย เป็นอย่างไร มี ๖ ชุด คือ
- ๖.๑.๑ ธัมมปัจจนียานุโลมติกปัฏฐาน ๖.๑.๒ ธัมมปัจจนียานุโลมทุกปัฏฐาน
- ๖.๑.๓ ธัมมปัจจนียานุโลมทุกติกปัฏฐาน ๖.๑.๔ ธัมมปัจจนียานุโลมติกทุกปัฏฐาน
- ๖.๑.๕ ธัมมปัจจนียานุโลมติกติกปัฏฐาน ๖.๑.๖ ธัมมปัจจนียานุโลมทุกทุกปัฏฐาน
- ปัฏฐานทั้ง ๖ ภาคดังกล่าวนี้ เมื่อมองโครงสร้างโดยภาพรวม จะเห็นโครงสร้างเป็น ลำดับในการแสดงปัฏฐาน ดังนี้
- ๑. อารัมภกถา ส่วนเบื้องต้น ที่เรียกว่า มาติกานิกเขปวาร หรือ ปัจจัยวิภังควาร คือ ส่วนที่แสดงปัจจัยโดยสังเขป ประกอบด้วย
- ๑.๑ ปัจจยุทเทส หมายถึงการยกปัจจัยทั้ง ๒๔ ขึ้นแสดงโดยระบุเพียงชื่อของแต่ละปัจจัย เช่น เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย เป็นต้นไป จนถึงปัจจัยสุดท้าย คือ อวิคตปัจจัย
- ๑.๒ ปัจจยนิทเทส หมายถึงการจำแนกแสดงปัจจัยทั้ง ๒๔ นั้น โดยเหตุ (ปัจจัย) ผล (ปัจจยุปบัน) และอำนาจหรือความสามารถของแต่ละปัจจัย (ปัจจยสัตติ) ที่เข้าช่วยอุปการะหรือเกื้อกูลให้สภาวธรรมอื่น ๆ ดำรงอยู่หรือเกิดขึ้นได้ (พึงดูข้อ ๑ ถึง ข้อ ๒๔ ในเล่มนี้ ประกอบ)
- ๒. ส่วนที่เป็นองค์ประกอบเนื้อหา เป็นส่วนที่นำเข้าสู่เนื้อหาโดยวิธีตั้งคำถามนำ พร้อมทั้งเฉลยดำตอบในเนื้อหา ประกอบด้วยขั้นตอนใหญ่ ๒ ขั้นตอน คือ
- ๒.๑ ปุจฉาวาร วาระหรือขั้นตอนที่แสดงปัจจัยโดยวิธีตั้งคำถาม ซึ่งยกหมวดสภาวธรรมแม่บททั้งงบทประธานและบทกรรมขึ้นตั้งคำถามนำโดยอ้างปัจจัยทั้ง ๒๔ เพื่อแสดงความสัมพันธ์ที่เป็นเหตุเป็นผลของกันและกัน แห่งสภาวธรรมนั้น ๆ โดยมีองค์ประกอบหรือวาระย่อยที่แสดงถึงความสามารถแห่งปัจจัยนั้น ๆ ซึ่งเรียกว่า วาระแห่งปัจจยสัตติ ๔ วาร คือ
- ๒.๑.๑ ปัจจยานุโลมวาร วาระว่าด้วยการตั้งคำถามนำโดยอ้างปัจจัยฝ่ายอนุโลมล้วน (คือ ไม่มี นนิบาต ปฏิเสธปัจจัย) เช่น สิยา กุสลํ ธมฺมํ
รสายตนะเป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณธาตุและสภาวธรรมอันสัมปยุต ด้วยชิวหาวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัยโผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัย
เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา ? : สภาวธรรมที่ เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลพึงเกด<*>ขึ้นเพราะเหตุปัจจัยได้บ้างไหม ? (ข้อ ๒๕)
- ๒.๑.๒ ปัจจยปัจจนียวาร วาระว่าด้วยการตั้งคำถามนำโดยอ้างปัจจัยฝ่ายปัจจนียะล้วน (คือ มี นนิบาตปฏิเสธปัจจัย) เช่น สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปปชฺเชยฺย นเหตุปจฺจยา ? : สภาวธรรมที่ เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลพึงเกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัยได้บ้างไหม ? (ข้อ ๔๒)
- ๒.๑.๓ ปัจจยานุโลปัจจนียวาร วาระว่าด้วยการตั้งคำถามนำโดยอ้างปัจจัยฝ่ายอนุโลมขึ้นต้นเวียนผสมกับปัจจัยฝ่ายปัจจนียะ เช่น สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา ? : สภาวธรรมที่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลพึงเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจย เพราะนอารัมณปัจจัยบ้างได้บ้างไหม ? (ข้อ ๔๕)
- ๒.๑.๔ ปัจจปัจจนียานุโลมวาร วาระว่าด้วยการตั้งคำถามนำโดยอ้างปัจจัย ฝ่ายปัจจนียะขึ้นต้นเวียนผสมกับปัจจัยฝ่ายอนุโลม เช่น สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปปชฺเชยย นเหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา ? : สภาวธรรมที่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่เป็น กุศลพึงเกิดขึ้นเพราะนเหตปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัยได้บ้างไหม ? (ข้อ ๔๙)
- ในการยกปัจจัยขึ้นอ้างตามวาระทั้ง ๔ นี้ จะเริ่มต้นยกทีละ ๑ ปัจจัย เรียกว่า เอกมูลกะ ต่อไปยกทีละ ๒ ปัจจัยเรียกว่า ทุกมูลกะ ยกทีละ ๓ ปัจจัย เรียกว่า ติมูลกะ ยกทีละ ๔ ปัจจัยเรียกว่า จตุมูลกะ ยกทีละ ๕ ปัจจัยเรียก ว่า ปัญจมูลกะ ฯลฯ และยกปัจจัยทั้งหมดเรียกว่า สัพพมูลกะ (ดูข้อ ๔๑) และจะแสดงโดยพิสดารไว้เฉพาะปัจจัยแรก คือ เหตุปัจจัย ดังเช่นที่แสดง ไว้ในข้อ ๒๕ – ๓๑ ซึ่งได้จำแนกกุสลติกะเป็น ๗ บท คือ กุสลบท อกุสลบท อัพยากตบท กุสลาพยากตบท อกุสลาพยากตบท กุลลากุสลบท และ
- เกิด – ผู้รวบรวม
รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะเป็น ปัจจัยแก่มโนธาตุและสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัยสภาวธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุนั้นโดยอารัมมณปัจจัย
เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- กุสลากุสลาพยากตบท เมื่อถึงวาระแห่งปัจจัยที่ ๒ เป็นต้น ก็จะแสดงเพียงเป็นตัวอย่าง แล้วบอกให้เทียบเคียงกับเหตุปัจจัย (ดูข้อ ๓๒)
- ๒.๒ วิสัชชนาวาร วาระหรือขั้นตอนที่แสดงวิธีตอบคำถามนำตามที่ตั้งไว้ในปุจฉาวาร โดยดำเนินการตามองค์ประกอบย่อยคือวาระแห่งปัจจยสัตติทั้ง ๔ ของปุจฉาวารไปตามลำดับ ซึ่งได้ยกหมวดสภาวธรรมแม่บททั้งติกมาติกาและทุกมาติกา เท่าที่จะเป็นคำตอบได้ไปตามลำดับ ประกอบ ด้วยวาระย่อย ๒ วาร คือ
- ๒.๒.๑ วิภังควาร วาระที่จำแนกสภาวธรรมที่ยกขึ้นตอบโดยอธิบายเป็นองค์ธรรม เช่น กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา, ตโย ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ, เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา. : สภาวธรรมที่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมทื่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ เกิดขึ้น, ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๓ เกิดขึ้น, ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น (ข้อ ๕๓)
- ๒.๒.๒ สังขยาวาร วาระที่นับจำนวนคำตอบของแต่ละปัจจัย เช่น เหตุยานว, อารมฺมเณ ตีณิ, ฯเปฯ อวิคเต นว. : เหตุปัจจัย มี ๙ วาร, อารัมมณปัจจัยมี ๓ วาร, ฯลฯ อวิคตปัจจัยมี ๙ วาร (ข้อ ๗๓)
- วิสัชชนาวารนี้เป็นส่วนที่ประกอบอยู่ในเนื้อหาสาระ ซึ่งจะกล่าวต่อไป
- ๓. ส่วนที่เป็นเนื้อหาสาระ ได้แก่ หมวดสภาวธรรมแม่บทของคัมภีร์ธัมมสังคณีเฉพาะที่เป็นอภิธรรมมาติกา ๑๒๒ หมวด ซึ่งจำแนกเป็น
- ๓.๑. ติกมาติกา คือ หมวดสภาวธรรมแม่บทหมวดละ ๓ ข้อ จำนวน ๒๒ หมวด เช่นหมวดที่ ๑ กุสลติกะ หมวดสามแห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต
- ๓.๒ ทุกมาติกา คือ หมวดสภาวธรรมแม่บทหมวดละ ๒ ข้อ จำนวน ๑๐๐ หมวด เช่นหมวดที่ ๑ เหตุทุกะ หมวดสองแห่งสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นต้น ซึ่ง ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นเหตุและไม่เป็นเหตุ
สภาวธรรมคือจิตและเจตสิกใด ๆ ปรารภสภาวธรรมใด ๆ เกิดขึ้น สภาวธรรมนั้น ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม (คือ จิตและเจตสิก) นั้น ๆ โดย อารัมมณปัจจัย{๔} [๓] อธิปติปัจจัย คือ ฉันทาธิปติเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมอันสัมปยุต ด้วยฉันทะและรูปซึ่งมีสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยฉันทะนั้นเป็นสมุฏฐานโดย อธิปติปัจจัย
เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
- ทั้งติกมาติกาและทุกมาติกานี้มีบทบาทสำคัญต่อคัมภีร์ปัฏฐานโดยใช้เป็นเครื่อง กำหนดชื่อของปัฏฐานทั้ง ๖ ภาค กล่าคือ (๑) ปัฏฐานที่แสดงปัจจัยโดยยึด ติกมาติกาเป็นหลัก เรียกว่า ติกปัฏฐาน (๒) ปัฏฐานที่แสดงโดยยึดทุกมาติกาเป็นหลัก เรียกว่า ทุกปัฏฐาน (๓) ปัฏฐานที่แสดงโดยนำทุกมาติกามารวมเข้าใน ติกมาติกา เรียกว่า ทุกติกปัฏฐาน (๔) ปัฏฐานที่แสดงโดยนำติกมาติกามารวม เข้าในทุกมาติกา เรียกว่า ติกทุกปัฏฐาน (๕) ปัฏฐาที่แสดงโดยนำติกมาติกามา รวมเข้าด้วยกันกับติกมาติกา เรียกว่า ติกติกปัฏฐาน (๖) ปัฏฐานที่แสดงโดยนำ ทุกมาติกามารวมเข้าด้วยกันกับทุกมาติกา เรียกว่า ทุกทุกปัฏฐาน
- ๔. ส่วนที่เป็นวิธีการ คือ หลักเกณฑ์ที่ใช้เป็นข้อกำหนดในการดำเนินเนื้อหาของแต่ละปัฏฐาน ซึ่งประกอบด้วย วาระย่อย ๗ วาร คือ
- ๔.๑ ปฏิจจวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดย ใช้คำว่า “ปฏิจฺจ : อาศัย” เชื่อมความ เช่น กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจุจ กุสโล ธมโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา : สภาวธรรมที่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ข้อ ๕๓)
- ๔.๒ สหชาตวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดยใช้คำว่า “สหชาโต : เกิดร่วมกับ” เชื่อมความ เช่น กุสสํ ธมฺมํ สหชาโต กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา : สภาวธรรมที่เป็นกุศลเกิดร่วมกับ สภาวธรรมที่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ข้อ ๒๓๔)
- ๔.๓ ปัจจยวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดยใช้คำว่า “ปจฺจยา : ทำ...ให้เป็นปัจจัย” เชื่อมความ เช่น กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาว ธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ข้อ ๒๔๓)
- ๔.๔ นิสสยวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดย ใช้คำว่า “นิสฺสาย : อิงอาศัย” เชื่อมความ เช่น กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย
จบ อารัมมณปัจจัย