พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · ปัจจยวิภังควาร

อธิปติปัจจัย เล่ม ๔๐

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๒๔ ในปัจจยวิภังควารมี ๔ ฉบับ

พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๑ ปัจจยวิภังควาร อธิปติปัจจัย (ฉบับหลวง เล่ม ๔๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔๐)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔๐ หน้า ๙–๙

หน้า ๙

สภาวธรรมคือจิตและเจตสิกใด ๆ ปรารภสภาวธรรมใด ๆ เกิดขึ้น สภาวธรรมนั้น ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม (คือ จิตและเจตสิก) นั้น ๆ โดย อารัมมณปัจจัย{๔} [๓] อธิปติปัจจัย คือ ฉันทาธิปติเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมอันสัมปยุต ด้วยฉันทะและรูปซึ่งมีสภาวธรรมอันสัมปยุตด้วยฉันทะนั้นเป็นสมุฏฐานโดย อธิปติปัจจัย

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))

ทั้งติกมาติกาและทุกมาติกานี้มีบทบาทสำคัญต่อคัมภีร์ปัฏฐานโดยใช้เป็นเครื่อง กำหนดชื่อของปัฏฐานทั้ง ๖ ภาค กล่าคือ (๑) ปัฏฐานที่แสดงปัจจัยโดยยึด ติกมาติกาเป็นหลัก เรียกว่า ติกปัฏฐาน (๒) ปัฏฐานที่แสดงโดยยึดทุกมาติกาเป็นหลัก เรียกว่า ทุกปัฏฐาน (๓) ปัฏฐานที่แสดงโดยนำทุกมาติกามารวมเข้าใน ติกมาติกา เรียกว่า ทุกติกปัฏฐาน (๔) ปัฏฐานที่แสดงโดยนำติกมาติกามารวม เข้าในทุกมาติกา เรียกว่า ติกทุกปัฏฐาน (๕) ปัฏฐาที่แสดงโดยนำติกมาติกามา รวมเข้าด้วยกันกับติกมาติกา เรียกว่า ติกติกปัฏฐาน (๖) ปัฏฐานที่แสดงโดยนำ ทุกมาติกามารวมเข้าด้วยกันกับทุกมาติกา เรียกว่า ทุกทุกปัฏฐาน
๔. ส่วนที่เป็นวิธีการ คือ หลักเกณฑ์ที่ใช้เป็นข้อกำหนดในการดำเนินเนื้อหาของแต่ละปัฏฐาน ซึ่งประกอบด้วย วาระย่อย ๗ วาร คือ
๔.๑ ปฏิจจวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดย ใช้คำว่า “ปฏิจฺจ : อาศัย” เชื่อมความ เช่น กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจุจ กุสโล ธมโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา : สภาวธรรมที่เป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ข้อ ๕๓)
๔.๒ สหชาตวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดยใช้คำว่า “สหชาโต : เกิดร่วมกับ” เชื่อมความ เช่น กุสสํ ธมฺมํ สหชาโต กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา : สภาวธรรมที่เป็นกุศลเกิดร่วมกับ สภาวธรรมที่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ข้อ ๒๓๔)
๔.๓ ปัจจยวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดยใช้คำว่า “ปจฺจยา : ทำ...ให้เป็นปัจจัย” เชื่อมความ เช่น กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: สภาวธรรมที่เป็นกุศลทำสภาว ธรรมที่เป็นกุศลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ข้อ ๒๔๓)
๔.๔ นิสสยวาร หมายถึงวาระที่ยกสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นผลกันขึ้นแสดงโดย ใช้คำว่า “นิสฺสาย : อิงอาศัย” เชื่อมความ เช่น กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย

จบ อธิปติปัจจัย