มหันตรทุกะ เล่ม ๓๔

อัพยากฤตในภูมิ ๓ และรูปทั้งหมด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุต จากปรามาสะแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ[๑๕๒๔] ธรรมวิปปยุตจากปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะธรรมเป็นปรามาสะและสัมปยุตด้วยปรามาสะจะกล่าวว่าธรรมวิปปยุต จากปรามาสะแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสะก็ไม่ได้ ว่าธรรมวิปปยุตจาก ปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะก็ไม่ได้

จบ ปรามาสโคจฉกะ

มหันตรทุกะ

{๙๔๒} [๑๕๒๕] ธรรมมีอารมณ์ เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์

[๑๕๒๖] ธรรมไม่มีอารมณ์ เป็นไฉน

รูปและนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีอารมณ์

{๙๔๓} [๑๕๒๗] ธรรมเป็นจิต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เป็นจิต[๑๕๒๘] ธรรมไม่เป็นจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รูป และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นจิต{๙๔๔} [๑๕๒๙] ธรรมเป็นเจตสิก เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เป็นเจตสิก[๑๕๓๐] ธรรมไม่เป็นเจตสิก เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นเจตสิก

{๙๔๕} [๑๕๓๑] ธรรมสัมปยุตด้วยจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม สัมปยุตด้วยจิต[๑๕๓๒] ธรรมวิปปยุตจากจิต เป็นไฉน

รูปและนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากจิต

จิตจะกล่าวว่าธรรมสัมปยุตด้วยจิตก็ไม่ได้ ว่าธรรมวิปปยุตจากจิตก็ ไม่ได้{๙๔๖} [๑๕๓๓] ธรรมเจือกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิต[๑๕๓๔] ธรรมไม่เจือกับจิต เป็นไฉน

รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือกับจิต

จิตจะกล่าวว่าธรรมเจือกับจิตก็ไม่ได้ ว่าธรรมไม่เจือกับจิตก็ไม่ได้

{๙๔๗} [๑๕๓๕] ธรรมมีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ หรือรูปแม้อื่นใดที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีจิตเป็นสมุฏฐาน[๑๕๓๖] ธรรมไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีจิตเป็น สมุฏฐาน{๙๔๘} [๑๕๓๗] ธรรมเกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเกิดร่วมกับจิต[๑๕๓๘] ธรรมไม่เกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เกิดร่วม กับจิต

{๙๔๙} [๑๕๓๙] ธรรมเกิดคล้อยตามจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเกิดคล้อยตามจิต[๑๕๔๐] ธรรมไม่เกิดคล้อยตามจิต เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เกิด คล้อยตามจิต{๙๕๐} [๑๕๔๑] ธรรมเจือกับจิตแสะมีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

[๑๕๔๒] ธรรมไม่เจือกับจิตและไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือกับจิต และไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน{๙๕๑} [๑๕๔๓] ธรรมเจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดร่วมกับจิต[๑๕๔๔] ธรรมไม่เจือกับจิตไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและไม่เกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือกับจิต ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและไม่เกิดร่วมกับจิต{๙๕๒} [๑๕๔๕] ธรรมเจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดคล้อยตามจิต เป็น ไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดคล้อยตามจิต[๑๕๔๖] ธรรมไม่เจือกับจิตไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและไม่เกิดคล้อยตาม จิต เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือกับจิต ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและไม่เกิดคล้อยตามจิต{๙๕๓} [๑๕๔๗] ธรรมเป็นภายใน เป็นไฉน

จักขายตนะ ... มนายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นภายใน

[๑๕๔๘] ธรรมเป็นภายนอก เป็นไฉน

รูปายตนะ ... ธัมมายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นภายนอก

{๙๕๔} [๑๕๔๙] ธรรมอาศัยมหาภูตรูปเกิด เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กพฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม อาศัยมหาภูตรูปเกิด

[๑๕๕๐] ธรรมไม่อาศัยมหาภูตรูปเกิด เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ มหาภูตรูป ๔ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่อาศัย มหาภูตรูปเกิด{๙๕๕} [๑๕๕๑] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครอง เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๓ และรูปที่กรรมแต่งขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม อันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครอง[๑๕๕๒] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ อกุศล กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ และรูปที่กรรมไม่ได้ แต่งขึ้น มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง

จบ มหันตรทุกะ

อุปาทานโคจฉกะ

{๙๕๖} [๑๕๕๓] ธรรมเป็นอุปาทาน เป็นไฉน

อุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน

กามุปาทานเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง