ติกะ เล่ม ๓๔

๔. อัตถุทธารกัณฑ์

ติกอัตถุทธาระ

{๘๗๘} [๑๓๘๔] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

[๑๓๘๕] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

จิตตุปบาทฝ่ายอกุศล ๑๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็น อกุศล

[๑๓๘๖] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๘๗๙} [๑๓๘๗] ธรรมสัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโสมนัสสเวทนา ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ฝ่ายอกุศล ๔ ดวง ฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก และฝ่ายกิริยา อย่างละ ๕ ดวง ฌาน ๓ ในจตุกกนัย และ ๔ ในปัญจกนัยที่เป็นรูปาวจร ฝ่ายกุศล ฝ่าย วิบาก และฝ่ายกิริยา ฌาน ๓ และ ๔ ที่เป็นโลกุตตระ ฝ่ายกุศล และ

ฝ่ายวิบาก เว้นสุขเวทนาที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยสุขเวทนา

[๑๓๘๘] ธรรมสัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทมนัสสเวทนา ๒ ดวง กายวิญญาณที่ สหรคตด้วยทุกขเวทนา เว้นทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยทุกขเวทนา[๑๓๘๙] ธรรมสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ฝ่ายอกุศล ๖ ดวง ฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก ๑๐ ดวง ฝ่ายอกุศลวิบาก ๖ ดวง ฝ่ายกิริยา ๖ ดวง รูปาวจรจตุตถฌานฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกริยา อรูป ๔ ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา โลกุตตรจตุตถฌานฝ่าย กุศล และฝ่ายวิบาก เว้นอทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาเวทนาทั้ง ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้จะกล่าวว่า ธรรมสัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็ไม่ได้ ว่าธรรมสัมปยุตด้วยทุกขเวทนาก็ไม่ได้ ว่าธรรมสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็ไม่ได้{๘๘๐} [๑๓๙๐] ธรรมเป็นวิบาก เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นวิบาก

[๑๓๙๑] ธรรมเป็นเหตุแห่งวิบาก เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุแห่งวิบาก

[๑๓๙๒] ธรรมไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุแห่งวิบาก เป็นไฉน

กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุแห่งวิบาก

{๘๘๑} [๑๓๙๓] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครอง และเป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๓ และรูปที่กรรมแต่งขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม อันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครองและเป็นอารมณ์ของ อุปาทาน[๑๓๙๔] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง แต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ อกุศล กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ และรูปที่กรรมไม่ได้แต่ง ขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิ ไม่เข้ายึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน[๑๓๙๕] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง และไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่า นี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครองและไม่ เป็นอารมณ์ของอุปาทาน{๘๘๒} [๑๓๙๖] ธรรมเศร้าหมองและเป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นไฉน

จิตตุปบาทฝ่ายอกุศล ๑๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเศร้าหมอง และเป็นอารมณ์ของสังกิเลส

[๑๓๙๗] ธรรมไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ วิบากในภูมิ ๓ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ และรูปทั้งหมด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส[๑๓๙๘] ธรรมไม่เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส

{๘๘๓} [๑๓๙๙] ธรรมมีวิตกมีวิจาร เป็นไฉน

กามาวจรกุศล อกุศล จิตตุปบาทฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก ๑๑ ดวง ฝ่ายอกุศลวิบาก ๒ ดวง ฝ่ายกิริยา ๑๑ ดวง รูปาวจรปฐมฌานฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา โลกุตตรปฐมฌาน ฝ่ายกุศล และฝ่ายวิบาก เว้นวิตกและวิจารที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีวิตกมีวิจาร[๑๔๐๐] ธรรมไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร เป็นไฉน

ทุติยฌานในรูปาวจรปัญจกนัยฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา ทุติยฌานในโลกุตตรปัญจกนัย ฝ่ายกุศล และฝ่ายวิบาก และวิตก เว้น วิจารที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีวิตกมี เพียงวิจาร

[๑๔๐๑] ธรรมไม่มีวิตกไม่มีวิจาร เป็นไฉน

ปัญจวิญญาณทั้ง ๒ ฝ่าย ติกติกฌาน ที่เป็นรูปาวจร ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา อรูป ๔ ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา ติกติกฌานที่เป็นโลกุตตระ ฝ่ายกุศลและฝ่ายวิบาก วิจารที่เกิดขึ้นใน ทุติยฌานในปัญจกนัย รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่มีวิตกไม่มีวิจารวิจารที่เกิดร่วมกับวิตกจะกล่าวว่ามีวิตกมีวิจารก็ไม่ได้ ว่าไม่มีวิตกมี เพียงวิจารก็ไม่ได้ ว่าไม่มีวิตกไม่มีวิจารก็ไม่ได้

{๘๘๔} [๑๔๐๒] ธรรมสหรคตด้วยปีติ เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโสมนัสสเวทนา ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ฝ่ายอกุศล ๔ ดวง ฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก ๕ ดวง ฝ่ายกิริยา ๕ ดวง ฌาน ๒ (ตามฌานจตุกกนัย) และณาน ๓ (ตามฌานปัญจกนัย) ที่เป็นรูปาวจร ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา ฌาน ๒ และฌาน ๓ ที่เป็นโลกุตตระ ฝ่ายกุศล และฝ่ายวิบาก เว้นปีติที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมสหรคตด้วยปีติ[๑๔๐๓] ธรรมสหรคตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโสมนัสสเวทนา ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ฝ่ายอกุศล ๔ ดวง ฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก ๖ ดวง ฝ่ายกิริยา ๕ ดวง ฌาน ๓ และฌาน ๔ ที่เป็นรูปาวจร ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา ฌาน ๓ และฌาน ๔ ที่เป็นโลกุตตระ ฝ่ายกุศล และฝ่ายวิบาก เว้น สุขเวทนาที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม สหรคตด้วยสุขเวทนา[๑๔๐๔] ธรรมสหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ฝ่ายอกุศล ๖ ดวง ฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก ๑๐ ดวง ฝ่ายอกุศลวิบาก ๖ ดวง ฝ่ายกิริยา ๖ ดวง รูปาวจรจตุตถฌานฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา อรูป ๔ ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา โลกุตตรจตุตถฌานฝ่ายกุศล และฝ่ายวิบาก เว้นอุเปกขาเวทนาที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมสหรคตด้วยอุเปกขาเวทนาปีติไม่สหรคตด้วยปีติ แต่สหรคตด้วยสุขเวทนา ไม่สหรคตด้วย อุเปกขาเวทนา สุขเวทนาไม่สหรคตด้วยสุขเวทนา แต่ที่สหรคตด้วยปีติ ไม่สหรคตด้วยอุเปกขาเวทนาก็มี ที่จะกล่าวไม่ได้ว่าสหรคตด้วยปีติก็มี

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทมนัสสเวทนา ๒ ดวง กายวิญญาณที่ สหรคตด้วยทุกขเวทนา อุเปกขาเวทนา รูป และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้จะกล่าวว่าสหรคตด้วยปีติก็ไม่ได้ ว่าสหรคตด้วยสุขเวทนาก็ไม่ได้ ว่าสหรคตด้วยอุเปกขาเวทนาก็ไม่ได้{๘๘๕} [๑๔๐๕] ธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ ๔ ดวง จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

[๑๔๐๖] ธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันมรรค เบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ เป็นทิฏฐิคตวิปปยุต ๔ ดวง จิตตุปบาท ที่สหรคตด้วยโทมนัสสเวทนา ๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ที่เป็นธรรมอัน โสดาปัตติมรรคพึงประหาณก็มี ที่เป็นธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ก็มี[๑๔๐๗] ธรรมอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึง ประหาณ

{๘๘๖} [๑๔๐๘] ธรรมมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ ๔ ดวง จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา เว้นโมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุ อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

[๑๔๐๙] ธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ เว้นโมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเหล่านี้ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ เป็นทิฏฐิคตวิปปยุต ๔ ดวง จิตตุปบาท ที่สหรคตด้วยโทมนัสสเวทนา ๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ที่เป็นธรรมมีเหตุ อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณก็มี ที่เป็นธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณก็มี[๑๔๑๐] ธรรมไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณ เป็นไฉน

โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา โมหะที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ กุศลในภูมิ ๔ วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ{๘๘๗} [๑๔๑๑] ธรรมเป็นเหตุให้จุติปฏิสนธิ เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ และอกุศล สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุให้ จุติปฏิสนธิ

[๑๔๑๒] ธรรมเป็นเหตุให้ถึงนิพพาน เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุให้ ถึงนิพพาน

[๑๔๑๓] ธรรมไม่เป็นเหตุให้จุติปฏิสนธิและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นเหตุให้จุติปฏิสนธิและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน

{๘๘๘} [๑๔๑๔] ธรรมเป็นของเสกขบุคคล เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ และสามัญญผล ๓ เบื้องต่ำ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นของเสกขบุคคล

[๑๔๑๕] ธรรมเป็นของอเสกขบุคคล เป็นไฉน

อรหัตตผลเบื้องสูง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นของอเสกขบุคคล

[๑๔๑๖] ธรรมไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคล เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ อกุศล วิบากในภูมิ ๓ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่ เป็นของอเสกขบุคคล{๘๘๙} [๑๔๑๗] ธรรมเป็นปริตตะ เป็นไฉน

กามาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบากทั้งหมด กามาวจรกิริยาอัพยากฤต และรูปทั้งหมด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นปริตตะ[๑๔๑๘] ธรรมเป็นมหัคคตะ เป็นไฉน

กุศลธรรมและอัพยากตธรรมที่เป็นรูปาวจร อรูปาวจร สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นมหัคคตะ

[๑๔๑๙] ธรรมเป็นอัปปมาณะ เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัปปมาณะ

{๘๙๐} [๑๔๒๐] ธรรมมีอารมณ์เป็นปริตตะ เป็นไฉน

กามาวจรวิบากทั้งหมด มโนธาตุที่เป็นกิริยา มโนวิญญาณธาตุที่เป็น อเหตุกกิริยา ซึ่งสหรคตด้วยโสมนัสสเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม มีอารมณ์เป็นปริตตะ

[๑๔๒๑] ธรรมมีอารมณ์เป็นมหัคคตะ เป็นไฉน

วิญญาณัญจายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นมหัคคตะ

[๑๔๒๒] ธรรมมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ และสามัญญผล ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ

จิตตุปบาทที่เป็นญาณวิปปยุตฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง จิตตุปบาทที่ เป็นญาณวิปปยุตฝ่ายกิริยา ๔ ดวง อกุศลจิตทั้งหมด สภาวธรรมเหล่านี้ที่ มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ แต่ไม่มีอารมณ์เป็น อัปปมาณะก็มี ที่จะกล่าวว่ามีอารมณ์เป็นปริตตะก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็น มหัคคตะก็ไม่ได้ก็มี

จิตตุปบาทที่เป็นญาณสัมปยุตฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง จิตตุปบาท ที่เป็นญาณสัมปยุตฝ่ายกิริยา ๔ ดวง รูปาวจรจตุตถฌานฝ่ายกุศลและฝ่าย กิริยา มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกกิริยา ซึ่งสหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี ที่จะกล่าวว่ามีอารมณ์เป็นปริตตะก็ไม่ได้ ว่า มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็ไม่ได้ก็มีฌาน ๓ และฌาน ๔ ที่เป็นรูปาวจรฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่าย กิริยา วิบากของจตุตถฌาน อากาสานัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้จะกล่าวว่ามีอารมณ์เป็นปริตตะก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็น มหัคคตะก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็ไม่ได้

รูปและนิพพานชื่อว่าอนารัมมณะ (ธรรมไม่มีอารมณ์)

{๘๙๑} [๑๔๒๓] ธรรมอย่างตํ่า เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่เป็นอกุศล ๑๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอย่างต่ำ

[๑๔๒๔] ธรรมอย่างปานกลาง เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ วิบากในภูมิ ๓ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ และรูปทั้งหมด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอย่างปานกลาง

[๑๔๒๕] ธรรมอย่างประณีต เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอย่างประณีต

{๘๙๒} [๑๔๒๖] ธรรมเป็นมิจฉาสภาวะและให้ผลแน่นอน เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ ๔ ดวง จิตตุปบาทที่สหรคตด้วย โทมนัสสเวทนา ๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ที่เป็นมิจฉาสภาวะและให้ผล แน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

[๑๔๒๗] ธรรมเป็นสัมมาสภาวะและให้ผลแน่นอน เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็น สัมมาสภาวะและให้ผลแน่นอน

[๑๔๒๘] ธรรมให้ผลไม่แน่นอน เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ เป็นทิฏฐิวิปปยุต ๔ ดวง จิตตุปบาทที่ สหรคตด้วยวิจิกิจฉา จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ กุศลในภูมิ ๓ วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมให้ผลไม่แน่นอน{๘๙๓} [๑๔๒๙] ธรรมมีมรรคเป็นอารมณ์ เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่เป็นญาณสัมปยุตฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง จิตตุปบาทที่ เป็นญาณสัมปยุตฝ่ายกิริยา ๔ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ที่มีมรรคเป็นอารมณ์ แต่ไม่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดี แต่จะกล่าวว่ามีมรรคเป็น อารมณ์ก็ไม่ได้ ว่ามีมรรคเป็นอธิบดีก็ไม่ได้ก็มี

อริยมรรค ๔ ไม่มีมรรคเป็นอารมณ์ แต่มีมรรคเป็นเหตุ ที่มีมรรค เป็นอธิบดีก็มี ที่จะกล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นอธิบดีก็มี

รูปาวจรจตุตถฌานฝ่ายกุศลและฝ่ายกิริยา มโนวิญญาณธาตุที่เป็น อเหตุกกิริยา ซึ่งสหรคตด้วยอุเบกขา สภาวธรรมเหล่านี้ที่มีมรรคเป็นอารมณ์ แต่ไม่มีมรรคเป็นเหตุ ไม่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่จะกล่าวไม่ได้ว่ามีมรรค เป็นอารมณ์ก็มี

จิตตุปบาทที่เป็นญาณวิปปยุตฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง อกุศลทั้งหมด กามาวจรวิบากทั้งหมด จิตตุปบาทฝ่ายกิริยา ๖ ดวง ฌาน ๓ และฌาน ๔ ที่เป็นรูปาวจรฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา จตุตถฌานวิบาก อรูป ๔ ฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก และฝ่ายกิริยา และสามัญญผล ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ จะกล่าวว่ามีมรรคเป็นอารมณ์ก็ไม่ได้ ว่ามีมรรคเป็นเหตุก็ไม่ได้ ว่ามีมรรค เป็นอธิบดีก็ไม่ได้รูปและนิพพานชื่อว่าอนารัมมณะ

{๘๙๔} [๑๔๓๐] ธรรมเกิดขึ้นแล้ว เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๔ และรูปที่กรรมแต่งขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ที่เป็นธรรม เกิดขึ้นแล้วก็มี ที่เป็นธรรมจักเกิดขึ้นก็มี แต่จะกล่าวไม่ได้ว่าเป็นธรรมยัง ไม่เกิดขึ้น

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ และรูปที่กรรมมิได้แต่ง ขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ ที่เป็นธรรมเกิดขึ้นแล้วก็มี ที่เป็นธรรมยังไม่เกิดขึ้น แต่จะกล่าวไม่ได้ว่าเป็นธรรมจักเกิดขึ้นก็มี

นิพพานจะกล่าวว่าเป็นธรรมเกิดขึ้นแล้วก็ไม่ได้ ว่าเป็นธรรมยังไม่เกิด ขึ้นก็ไม่ได้ ว่าเป็นธรรมจักเกิดขึ้นก็ไม่ได้

{๘๙๕} [๑๔๓๑] ธรรมทั้งปวง เว้นนิพพาน ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

นิพพานจะกล่าวว่าเป็นอดีตก็ไม่ได้ ว่าเป็นอนาคตก็ไม่ได้ ว่าเป็น ปัจจุบันก็ไม่ได้

{๘๙๖} [๑๔๓๒] ธรรมมีอารมณ์เป็นอดีต เป็นไฉน

วิญญาณัญจายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นอดีต

[๑๔๓๓] ธรรมที่จัดว่ามีอารมณ์เป็นอนาคตโดยเฉพาะไม่มี

[๑๔๓๔] ธรรมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นไฉน

ปัญจวิญญาณทั้ง ๒ ฝ่าย มโนธาตุ ๓ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมี อารมณ์เป็นปัจจุบัน

จิตตุปบาทฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก ๑๐ ดวง มโนวิญญาณธาตุที่ สหรคตด้วยอุเบกขา ฝ่ายอกุศลวิบาก มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกกิริยา ซึ่งสหรคตด้วยโสมนัสสเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มีกามาวจรกุศล อกุศล จิตตุปบาทฝ่ายกิริยา ๙ ดวง รูปาวจรจตุตถฌานฝ่ายกุศลและฝ่ายกิริยา สภาวธรรมเหล่านี้ที่มีอารมณ์เป็นอดีต ก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี ที่จะกล่าวว่ามี อารมณ์เป็นอดีตก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็นอนาคตก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็น ปัจจุบันก็ไม่ได้ก็มีฌาน ๓ และฌาน ๔ ที่เป็นรูปาวจรฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก ฝ่ายกิริยา จตุตถฌานวิบาก อากาสานัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ มรรค ๔ ที่ เป็นโลกุตตระ และสามัญญผล ๔ สภาวธรรมเหล่านี้จะกล่าวว่ามีอารมณ์ เป็นอดีตก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็นอนาคตก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็นปัจจุบัน ก็ไม่ได้รูปและนิพพานชื่อว่าอนารัมมณะ

{๘๙๗} [๑๔๓๕] ธรรมทั้งปวง เว้นรูปที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์และนิพพาน ที่ เป็นภายในก็มี ที่เป็นภายนอกก็มี ที่เป็นภายในและเป็นภายนอกก็มี

รูปที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์และนิพพานชื่อว่าธรรมภายนอก

{๘๙๘} [๑๔๓๖] ธรรมมีอารมณ์เป็นภายใน เป็นไฉน

วิญญาณัญจายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นภายใน

[๑๔๓๗] ธรรมมีอารมณ์เป็นภายนอก เป็นไฉน

ฌาน ๓ และฌาน ๔ ที่เป็นรูปาวจรฝ่ายกุศล ฝ่ายวิบาก ฝ่ายกิริยา วิบากของจตุตถฌาน อากาสานัญจายตนะ มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ และสามัญญผล ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นภายนอกกุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เป็นกามาวจรทั้งหมด เว้นรูป รูปาวจรจตุตถฌานฝ่ายกุศลและฝ่ายกิริยา สภาวธรรมเหล่านี้ที่มี อารมณ์เป็นภายในก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายใน และเป็นภายนอกก็มีอากิญจัญญายตนะจะกล่าวว่ามีอารมณ์เป็นภายในก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์ เป็นภายนอกก็ไม่ได้ ว่ามีอารมณ์เป็นภายในและภายนอกก็ไม่ได้

รูปและนิพพานชื่อว่าอนารัมมณะ

{๘๙๙} [๑๔๓๘] ธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ เป็นไฉน

รูปายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นได้และกระทบได้

[๑๔๓๙] ธรรมที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ เป็นไฉน

จักขายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็น ไม่ได้แต่กระทบได้

[๑๔๔๐] ธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูปที่ เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ แต่นับเนื่องในธัมมายตนะ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

จบ ติกอัตถุทธาระ

ทุกอัตถุทธาระ

เหตุโคจฉกะ

{๙๐๐} [๑๔๔๑] ธรรมเป็นเหตุ ไฉน

กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ อโลภกุศลเหตุ อโทส-กุศล เหตุ เกิดขึ้นในกุศลทั้ง ๔ ภูมิ อโมหกุศลเหตุเกิดขึ้นในกุศลทั้ง ๔ ภูมิ เว้น จิตตุปบาทที่เป็นญาณวิปปยุตฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวงโลภะเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง

โทสะเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทมนัส ๒ ดวง

โมหะเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง

อโลภวิปากเหตุ อโทสวิปากเหตุเกิดขึ้นในวิบากทั้ง ๔ ภูมิ เว้น อเหตุกจิตตุปบาทฝ่ายกามาวจรวิบาก

อโมหวิปากเหตุเกิดขึ้นในวิบากทั้ง ๔ ภูมิ เว้นอเหตุกจิตตุปบาท ฝ่ายกามาวจรวิบาก เว้นจิตตุปบาทที่เป็นญาณวิปปยุต ๔ ดวง

อโลภกิริยเหตุ อโทสกิริยเหตุเกิดขึ้นในกิริยาทั้ง ๓ ภูมิ เว้น อเหตุกจิตตุปบาทฝ่ายกามาวจรกิริยา

อโมหกิริยเหตุเกิดขึ้นในกิริยาทั้ง ๓ ภูมิ เว้นอเหตุกจิตตุปบาทฝ่าย กามาวจรกิริยา เว้นจิตตุปบาทที่เป็นญาณวิปปยุต ๔ ดวง

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุ