สุตตันติกทุกะ เล่ม ๓๔

สุตตันติกทุกนิกเขปะ

{๘๓๖} [๑๓๐๓] ธรรมเป็นไปในส่วนวิชชา เป็นไฉน

ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยวิชชา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็น ไปในส่วนวิชชา[๑๓๐๔] ธรรมเป็นไปในส่วนอวิชชา เป็นไฉน

ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยอวิชชา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เป็นไปในส่วนอวิชชา{๘๓๗} [๑๓๐๕] ธรรมเหมือนฟ้าแลบ เป็นไฉน

ปัญญาในอริยมรรค ๓ เบื้องต่ำ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเหมือน ฟ้าแลบ[๑๓๐๖] ธรรมเหมือนฟ้าผ่า เป็นไฉน

ปัญญาในอรหัตตมรรคเบื้องสูง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเหมือน ฟ้าฝ่า{๘๓๘} [๑๓๐๗] ธรรมทำให้เป็นพาล เป็นไฉน

อหิริกะ อโนตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นพาล

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นพาล

[๑๓๐๘] ธรรมทำให้เป็นบัณฑิต เป็นไฉน

หิริ โอตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นบัณฑิต

สภาวธรรมที่เป็นกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นบัณฑิต

{๘๓๙} [๑๓๐๙] ธรรมดำ เป็นไฉน

อหิริกะ อโนตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมดำ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมดำ

[๑๓๑๐] ธรรมขาว เป็นไฉน

หิริ โอตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมขาว

สภาวธรรมที่เป็นกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมขาว

{๘๔๐} [๑๓๑๑] ธรรมทำให้เร่าร้อน เป็นไฉน

กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมทำให้ เร่าร้อน

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมทำให้เร่าร้อน

[๑๓๑๒] ธรรมไม่ทำให้เร่าร้อน เป็นไฉน

กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่ทำให้ เร่าร้อน

สภาวธรรมที่เป็นกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมไม่ทำให้เร่าร้อน

{๘๔๑} [๑๓๑๓] ธรรมเป็นชื่อ เป็นไฉน

การกล่าวขาน สมัญญา บัญญัติ โวหาร นาม การขนานนาม การ ตั้งชื่อ การออกชื่อ การระบุชื่อ การเรียกชื่อของธรรมนั้น ๆ อันใด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นชื่อสภาวธรรมทั้งหมดแลชื่อว่าธรรมเป็นเหตุของธรรมเป็นชื่อ

{๘๔๒} [๑๓๑๔] ธรรมเป็นนิรุตติ เป็นไฉน

การกล่าวขาน สมัญญา บัญญัติ โวหาร นาม การขนานนาม การตั้งชื่อ การออกชื่อ การระบุชื่อ การเรียกชื่อของธรรมนั้น ๆ อันใด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นนิรุตติสภาวธรรมทั้งหมดแลชื่อว่าธรรมเป็นเหตุของธรรมเป็นนิรุตติ

{๘๔๓} [๑๓๑๕] ธรรมเป็นบัญญัติ เป็นไฉน

การกล่าวขาน สมัญญา บัญญัติ โวหาร นาม การขนานนาม การ ตั้งชื่อ การออกชื่อ การระบุชื่อ การเรียกชื่อของธรรมนั้น ๆ อันใด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นบัญญัติสภาวธรรมทั้งหมดแลชื่อว่าธรรมเป็นเหตุของธรรมเป็นบัญญัติ

{๘๔๔} [๑๓๑๖] บรรดาธรรมเหล่านั้น นามธรรม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ และอสังขตธาตุ นี้เรียกว่านามธรรม

[๑๓๑๗] บรรดาธรรมเหล่านั้น รูปธรรม เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นั้น นี้เรียกว่า รูปธรรม

[๑๓๑๘] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่รู้แจ้ง เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ อันใด นี้เรียกว่าความไม่รู้แจ้ง

[๑๓๑๙] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความปรารถนาภพ เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ... ความหมกมุ่นในภพ ในภพทั้งหลาย อันใด นี้ เรียกว่าความปรารถนาภพ

{๘๔๖} [๑๓๒๐] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นว่าเกิด เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ตนและโลกจักเกิด” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความเห็นว่าเกิด[๑๓๒๑] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นว่าไม่เกิด เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ตนและโลกจักไม่เกิด” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความ เห็นว่าไม่เกิด

{๘๔๗} [๑๓๒๒] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นว่าเที่ยง เป็นไฉน

ความเห็นว่า “อัตตาและโลกเที่ยง” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความเห็นว่าเที่ยง[๑๓๒๓] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นว่าขาดสูญ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “อัตตาและโลกขาดสูญ” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความ เห็นว่าขาดสูญ{๘๔๘} [๑๓๒๔] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นว่ามีที่สุด เป็นไฉน

ความเห็นว่า “อัตตาและโลกมีที่สุด” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความเห็นว่า มีที่สุด[๑๓๒๕] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นว่าไม่มีที่สุด เป็นไฉน

ความเห็นว่า “อัตตาและโลกไม่มีที่สุด” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า ความ เห็นว่าไม่มีที่สุด{๘๔๙} [๑๓๒๖] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นปรารภส่วนอดีต เป็นไฉน

ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส อันใด ปรารภ ส่วนอดีตเกิดขึ้น นี้เรียกว่าความเห็นปรารภส่วนอดีต[๑๓๒๗] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเห็นปรารภส่วนอนาคต เป็นไฉน

ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส อันใด ปรารภ ส่วนอนาคตเกิดขึ้น นี้เรียกว่าความเห็นปรารภส่วนอนาคต{๘๕๐} [๑๓๒๘] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่ละอาย เป็นไฉน

กิริยาที่ไม่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ ไม่ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่า ความไม่ละอาย[๑๓๒๙] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่เกรงกลัว เป็นไฉน

กิริยาที่ไม่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยา ที่ไม่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่า ความไม่เกรงกลัว{๘๕๑} [๑๓๓๐] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความละอาย เป็นไฉน

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่าความ ละอาย[๑๓๓๑] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเกรงกลัว เป็นไฉน

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยา ที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่า ความเกรงกลัว{๘๕๒} [๑๓๓๒] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ว่ายาก เป็นไฉน

กิริยาของผู้ว่ายาก ภาวะแห่งผู้ว่ายาก ความเป็นผู้ว่ายาก ความยึด ข้างขัดขืน ความพอใจทางโต้แย้ง ความไม่เอื้อเฟื้อ ภาวะแห่งผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่รับฟัง ในเมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบธรรม นี้เรียกว่า ความเป็นผู้ว่ายาก[๑๓๓๓] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว เป็นไฉน

บุคคลเหล่าใดเป็นคนไม่มีศรัทธา เป็นคนทุศีล เป็นคนสดับน้อย มี ความตระหนี่ มีปัญญาทราม การเสพ การซ่องเสพ การซ่องเสพด้วยดี

การคบ การคบหา ความภักดี ความจงรักภักดีต่อบุคคลเหล่านั้น ความ เป็นผู้มีกายและใจโน้มน้าวไปตามบุคคลเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความ เป็นผู้มีมิตรชั่ว

{๘๕๓} [๑๓๓๔] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ว่าง่าย เป็นไฉน

กิริยาของผู้ว่าง่าย ภาวะแห่งผู้ว่าง่าย ความเป็นผู้ว่าง่าย ความไม่ยึด ข้างขัดขืน ความไม่พอใจทางโต้แย้ง ความเอื้อเฟื้อ ภาวะแห่งผู้เอื้อเฟื้อ ความเป็นผู้ทั้งเคารพทั้งรับฟัง ในเมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบธรรม นี้เรียกว่า ความเป็นผู้ว่าง่าย[๑๓๓๕] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีมิตรดี เป็นไฉน

บุคคลเหล่าใด เป็นคนมีศรัทธา มีศีล เป็นพหูสูต มีจาคะ มีปัญญา การเสพ การซ่องเสพ การซ่องเสพด้วยดี การคบ การคบหา ความภักดี ความจงรักภักดี ต่อบุคคลเหล่านั้น ความเป็นผู้มีกายและใจโน้มน้าวไป ตามบุคคลเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้มีมิตรดี{๘๕๔} [๑๓๓๖] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ เป็นไฉน

อาบัติทั้ง ๕ หมวด ๗ หมวด เรียกว่า อาบัติ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอันเป็นเหตุฉลาดในอาบัติแห่ง อาบัติเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ

[๑๓๓๗] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากอาบัติ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอันเป็น เหตุฉลาดในการออกจากอาบัติเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาด ในการออกจากอาบัติ

{๘๕๕} [๑๓๓๘] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ เป็นไฉน

สมาบัติที่มีวิตกมีวิจาร มีอยู่ สมาบัติที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร มีอยู่ สมาบัติที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีอยู่ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือ ธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอันเป็นเหตุฉลาดในสมาบัติแห่งสมาบัติเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ

[๑๓๓๙] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจาก สมาบัติ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอัน เป็นเหตุฉลาดในการออกจากสมาบัติเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ ฉลาดในการออกจากสมาบัติ

{๘๕๖} [๑๓๔๐] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุ เป็นไฉน

ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความ ไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอันเป็นเหตุฉลาดในธาตุแห่งธาตุเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาดในธาตุ[๑๓๔๑] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในการพิจารณา เป็น ไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอัน เป็นเหตุฉลาดในการมนสิการซึ่งธาตุเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ ฉลาดในการพิจารณา

{๘๕๗} [๑๓๔๒] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะ เป็นไฉน

อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ

มนายตนะ ธัมมายตนะ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิอันเป็นเหตุฉลาดในอายตนะแห่งอายตนะเหล่านั้น อันใด นี้ เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะ

[๑๓๔๓] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท เป็นไฉน

ปฏิจจสมุปบาทที่ว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูป จึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงมี ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ ทั้งมวลนี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลง คือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิในปฏิจจสมุปบาทนั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท{๘๕๘} [๑๓๔๔] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในฐานะ เป็นไฉน

ธรรมใด ๆ เป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมใด ๆ ลักษณะ นั้น ๆ เรียกว่าฐานะ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิในฐานะนั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาดในฐานะ

[๑๓๔๕] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ฉลาดในอฐานะ เป็นไฉน

ธรรมใด ๆ ไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมใด ๆ ลักษณะนั้น ๆ ชื่อว่าอฐานะ ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิในอฐานะนั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ฉลาดในอฐานะ

{๘๕๙} [๑๓๔๖] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความซื่อตรง เป็นไฉน

ความซื่อตรง ความไม่คด ความไม่งอ ความไม่โกง อันใด นี้เรียกว่า ความซื่อตรง

[๑๓๔๗] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความอ่อนโยน เป็นไฉน

ความอ่อนโยน ความละมุนละไม ความไม่แข็ง ความไม่กระด้าง ความเจียมใจ อันใด นี้เรียกว่า ความอ่อนโยน{๘๖๐} [๑๓๔๘] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความอดทน เป็นไฉน

ความอดทน กิริยาที่อดทน ความอดกลั้น ความไม่ดุร้าย ความไม่ ปากร้าย ความแช่มชื่นแห่งจิต อันใด นี้เรียกว่า ความอดทน[๑๓๔๙] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความสงบเสงี่ยม เป็นไฉน

ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ ล่วงละเมิดทางกายและวาจา อันใด นี้เรียกว่า ความสงบเสงี่ยมศีลสังวรแม้ทั้งหมดชื่อว่าความสงบเสงี่ยม

{๘๖๑} [๑๓๕๐] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน เป็นไฉน

วาจาใดเป็นปม เป็นกาก เผ็ดร้อนต่อผู้อื่น เกี่ยวผู้อื่นไว้ ยั่วให้โกรธ ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิ ละวาจาเช่นนั้นเสีย วาจาใดไร้โทษ สบายหู ไพเราะ จับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นที่ยินดีเจริญใจของชนหมู่มาก กล่าว วาจาเช่นนั้น ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน ความเป็นผู้มีวาจาสละสลวย ความเป็นผู้มีวาจาไม่หยาบคาย ในลักษณะดังกล่าวนั้น อันใด นี้เรียกว่า ความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน[๑๓๕๑] บรรดาธรรมเหล่านั้น การปฏิสันถาร เป็นไฉน

ปฏิสันถาร ๒ คือ อามิสปฏิสันถาร ๑ ธัมมปฏิสันถาร ๑ บุคคลบาง คนในโลกนี้เป็นผู้ปฏิสันถารโดยอามิสปฏิสันถารก็ดี โดยธัมมปฏิสันถารก็ดี นี้เรียกว่าการปฏิสันถาร

{๘๖๒} [๑๓๕๒] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ไม่สำรวมในอินทรีย์ ๖ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็น ส่วน ๆ ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้ บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษา จักขุนทรีย์ ชื่อว่าไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... ดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ ไม่ปฏิบัติเพื่อ สำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศล คืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษามนินทรีย์ ชื่อว่าไม่ถึง ความสำรวมในมนินทรีย์การไม่คุ้มครอง กิริยาที่ไม่คุ้มครอง การไม่รักษา การไม่สำรวมซึ่ง อินทรีย์ ๖ เหล่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ไม่สำรวมในอินทรีย์ ๖

[๑๓๕๓] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนาหาร เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่พิจารณาโดยแยบคายบริโภคอาหารเพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อจะประเทืองผิว เพื่อประดับ เพื่อตบแต่ง ความเป็นผู้ ไม่สันโดษ ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณ ความไม่พิจารณาในโภชนาหารนั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนาหาร

{๘๖๓} [๑๓๕๔] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้สำรวมในอินทรีย์ ๖ เป็น ไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือ เป็นส่วน ๆ ย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็น เหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่า รักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... ดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ ย่อม ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอัน เป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่า ถึงความสำรวมในมนินทรีย์การคุ้มครอง กิริยาที่คุ้มครอง การรักษา การสำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้ อันใด นี้เรียกว่า ความเป็นผู้สำรวมในอินทรีย์ ๖

[๑๓๕๕] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนาหาร เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้พิจารณาโดยแยบคายว่า “เราบริโภคอาหาร ไม่ใช่เพื่อจะเล่น ไมใช่เพื่อจะมัวเมา ไม่ใช่เพื่อจะประเทืองผิว ไม่ใช่เพื่อ ประดับ ไม่ใช่เพื่อตบแต่ง แต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ได้ เพื่อให้ ชีวิตินทรีย์เป็นไป เพื่อบำบัดความหิว เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ เพราะ โดยอุบายนี้ เราจักกำจัดเวทนาเก่าเสียด้วย จักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้นด้วย ความดำรงอยู่แห่งชีวิต ความไม่มีโทษและการอยู่โดยผาสุก จักมีแก่เราด้วย” ดังนี้แล้ว จึงบริโภคอาหาร ความสันโดษ ความรู้ประมาณ ความพิจารณา ในโภชนาหารนั้น อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนาหาร{๘๖๔} [๑๓๕๖] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ไม่มีสติ เป็นไฉน

ความระลึกไม่ได้ ความไม่ตามระลึก ความไม่หวนระลึก ความระลึก ไม่ได้ อาการที่ระลึกไม่ได้ ความไม่ทรงจำ ความเลื่อนลอย ความหลงลืม อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ไม่มีสติ

[๑๓๕๗] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ อันใด นี้เรียกว่าความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ{๘๖๕} [๑๓๕๘] บรรดาธรรมเหล่านั้น สติ เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความ ทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลืม สตินทรีย์คือสติ สติพละ สัมมาสติ อันใด นี้เรียกว่าสติ[๑๓๕๙] บรรดาธรรมเหล่านั้น สัมปชัญญะ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ อันใด นี้เรียกว่าสัมปชัญญะ{๘๖๖} [๑๓๖๐] บรรดาธรรมเหล่านั้น กำลังคือการพิจารณา เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ อันใด นี้เรียกว่ากำลังคือการพิจารณา[๑๓๖๑] บรรดาธรรมเหล่านั้น กำลังคือภาวนา เป็นไฉน

การเสพ การเจริญ การทำให้มากซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย อันใด นี้ เรียกว่ากำลังคือภาวนาโพชฌงค์แม้ทั้ง ๗ ชื่อว่ากำลังคือภาวนา

{๘๖๗} [๑๓๖๒] บรรดาธรรมเหล่านั้น สมถะ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ อันใด นี้เรียกว่าสมถะ

[๑๓๖๓] บรรดาธรรมเหล่านั้น วิปัสสนา เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ อันใด นี้เรียกว่าวิปัสสนา

{๘๖๘} [๑๓๖๔] บรรดาธรรมเหล่านั้น นิมิตคือสมถะ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ อันใด นี้เรียกว่านิมิตคือสมถะ

[๑๓๖๕] บรรดาธรรมเหล่านั้น นิมิตคือความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางใจ ... สัมมาวายามะ อันใด นี้เรียกว่านิมิต คือความเพียร

{๘๖๙} [๑๓๖๖] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางใจ ... สัมมาวายามะ อันใด นี้เรียกว่า ความเพียร

[๑๓๖๗] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ อันใด นี้เรียกว่าความไม่ฟุ้งซ่าน

{๘๗๐} [๑๓๖๘] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความวิบัติแห่งศีล เป็นไฉน

ความล่วงละเมิดทางกาย ความล่วงละเมิดทางวาจา ความล่วงละเมิด ทางกายและทางวาจา อันใด นี้เรียกว่าความวิบัติแห่งศีลความเป็นผู้ทุศีลแม้ทั้งหมด ชื่อว่าความวิบัติแห่งศีล

[๑๓๖๙] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความวิบัติแห่งทิฏฐิ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การ บวงสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกอื่น ไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบไม่มีในโลก สมณพราหมณ์ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลก หน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ได้ไม่มีในโลก” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้ เรียกว่าความวิบัติแห่งทิฏฐิมิจฉาทิฏฐิเแม้ทั้งหมดชื่อว่าความวิบัติแห่งทิฏฐิ

{๘๗๑} [๑๓๗๐] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความสมบูรณ์แห่งศีล เป็นไฉน

ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ ล่วงละเมิดทางกายและทางวาจา นี้เรียกว่าความสมบูรณ์แห่งศีลสีลสังวรแม้ทั้งหมดชื่อว่าความสมบูรณ์แห่งศีล

[๑๓๗๑] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความสมบูรณ์แห่งทิฏฐิ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ทานที่บุคคลให้แล้วย่อมมีผล การบูชาย่อมมีผล การ บวงสรวงย่อมมีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี โลกนี้มี โลกอื่นมี มารดามี บิดามี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมี สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติ ชอบมีอยู่ในโลก สมณพราหมณ์ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วย ปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ได้มีอยู่ในโลก” ดังนี้ ปัญญา กิริยา ที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าความสมบูรณ์แห่งทิฏฐิสัมมาทิฏฐิเแม้ทั้งหมดชื่อว่าความสมบูรณ์แห่งทิฏฐิ

{๘๗๒} [๑๓๗๒] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความหมดจดแห่งศีล เป็นไฉน

ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ ล่วงละเมิดทางกายและทางวาจา อันใด นี้เรียกว่าความหมดจดแห่งศีลสีลสังวรแม้ทั้งหมดชื่อว่าความหมดจดแห่งศีล

[๑๓๗๓] บรรดาธรรมเหล่านั้น ความหมดจดแห่งทิฏฐิ เป็นไฉน

ญาณเป็นเครื่องรู้ว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน ญาณอันสมควรแก่การ หยั่งรู้อริยสัจ ญาณของท่านผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ญาณของท่านผู้ พร้อมเพรียงด้วยผล{๘๗๓} [๑๓๗๔] คำที่ว่า ความหมดจดแห่งทิฏฐิ นั้น มีคำขยายว่า ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ

[๑๓๗๕] คำที่ว่า ความเพียรแห่งบุคคลผู้มีทิฏฐิอันหมดจด นั้น มี คำขยายว่า การปรารภความเพียรทางใจ ... สัมมาวายามะ

[๑๓๗๖] คำที่ว่า ความสลดใจ นั้น มีคำขยายว่า ญาณอันเห็นชาติ โดยความเป็นภัย ญาณอันเห็นชราโดยความเป็นภัย ญาณอันเห็นพยาธิ โดยความเป็นภัย ญาณอันเห็นมรณะโดยความเป็นภัย

คำที่ว่า ฐานะเป็นที่ตั้งแห่งความสลดใจ นั้น มีคำขยายว่า ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ

[๑๓๗๗] คำที่ว่า ความพยายามโดยแยบคายแห่งบุคคลผู้มีใจสลดแล้ว นั้น มีคำขยายว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิตไว้ ย่อมตั้งจิตไว้เพื่อความไม่เกิดขึ้น แห่งอกุศลธรรมที่เป็นบาปทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิตไว้ ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมที่เป็นปาบทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิตไว้ ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิตไว้ ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่จืดจาง เพื่อความเพิ่มพูน เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว{๘๗๕} [๑๓๗๘] คำที่ว่า ความไม่รู้จักอิ่มในกุศลธรรม นั้น มีคำขยายว่า ความพอใจยิ่ง ๆ ขึ้นไปของบุคคลผู้ไม่รู้จักอิ่มในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย

[๑๓๗๙] คำที่ว่า ความไม่ท้อถอยในความพยายาม นั้น มีคำขยายว่า ความเป็นผู้ทำโดยเคารพ ความเป็นผู้ทำติดต่อ ความเป็นผู้ทำไม่หยุด ความ เป็นผู้ประพฤติไม่ย่อหย่อน ความเป็นผู้ไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความเป็นผู้ไม่ทอดธุระ การเสพ การเจริญ การทำให้มากเพื่อความเจริญแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย

{๘๗๖} [๑๓๘๐] คำว่า วิชชา นั้น มีคำขยายว่า วิชชา ๓ วิชชาคือญาณอัน ตามระลึกชาติหนหลังได้ วิชชาคือญาณในจุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลาย วิชชาคือญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย

[๑๓๘๑] คำว่า วิมุตติ นั้น มีคำขยายว่า วิมุตติ ๒ อธิมุตติแห่งจิต และนิพพาน

{๘๗๗} [๑๓๘๒] คำที่ว่า ญาณในอริยมรรค นั้น มีคำขยายว่า ญาณของท่าน ผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค

[๑๓๘๓] คำที่ว่า ญาณในอริยผล นั้น มีคำขยายว่า ญาณของท่านผู้ พร้อมเพรียงด้วยผล

(จบ สุตตันติกทุกนิกเขปะ)

จบ นิกเขปกัณฑ์

๔. อัตถุทธารกัณฑ์

ติกอัตถุทธาระ

{๘๗๘} [๑๓๘๔] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

[๑๓๘๕] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

จิตตุปบาทฝ่ายอกุศล ๑๒ ดวง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็น อกุศล

[๑๓๘๖] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๔ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ รูป และนิพพาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๘๗๙} [๑๓๘๗] ธรรมสัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโสมนัสสเวทนา ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ฝ่ายอกุศล ๔ ดวง ฝ่ายกามาวจรกุศลวิบาก และฝ่ายกิริยา อย่างละ ๕ ดวง ฌาน ๓ ในจตุกกนัย และ ๔ ในปัญจกนัยที่เป็นรูปาวจร ฝ่ายกุศล ฝ่าย วิบาก และฝ่ายกิริยา ฌาน ๓ และ ๔ ที่เป็นโลกุตตระ ฝ่ายกุศล และ