มรรคจิตดวงที่ ๑ เล่ม ๓๔

โลกุตตรกุศลจิต

สุทธิกปฏิปทา

มรรคจิตดวงที่ ๑

{๑๙๖} [๒๗๗] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตตระ อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกามทั้งหลาย ... บรรลุปฐมฌาน เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตตัสเสกัคคตา สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ อโลภะ อโทสะ อโมหะ อนภิชฌา อัพยาปาทะ สัมมาทิฏฐิ หิริ โอตตัปปะ กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ กายลหุตา จิตตลหุตา กายมุทุตา จิตตมุทุตา กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา กายุชุกตา จิตตุชุกตา สติ สัมปชัญญะ สมถะ วิปัสสนา ปัคคาหะ อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

{๑๙๗} [๒๗๘] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น

{๑๙๘} [๒๗๙] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต อันเกิดแต่สัมผัสแห่ง มโนวิญญาณธาตุ ที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ใน สมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา มีในสมัยนั้น{๑๙๙} [๒๘๐] สัญญา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุ ที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา มีในสมัยนั้น

{๒๐๐} [๒๘๑] เจตนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณ ธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา มีในสมัยนั้น

{๒๐๑} [๒๘๒] จิต มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิต มีในสมัยนั้น

{๒๐๒} [๒๘๓] วิตก มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ใน อารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาสังกัปปะ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิตก มีในสมัยนั้น

{๒๐๓} [๒๘๔] วิจาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรอง ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไปพิจารณา ความที่จิตสืบต่ออารมณ์ ความที่จิตเพ่งอารมณ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิจาร มีในสมัยนั้น{๒๐๔} [๒๘๕] ปีติ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความอิ่มใจ ความปราโมทย์ ความยินดียิ่ง ความบันเทิง ความ ร่าเริง ความรื่นเริง ความปลื้มใจ ความตื่นเต้น ความที่จิตชื่นชมยินดี ปีติสัมโพชฌงค์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปีติ มีในสมัยนั้น{๒๐๕} [๒๘๖] สุข มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สุข มีในสมัยนั้น{๒๐๖} [๒๘๗] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความ สงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์ แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น{๒๐๗} [๒๘๘] สัทธินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ศรัทธา กิริยาที่เชื่อ ความปลงใจเชื่อ ความเลื่อมใสยิ่ง สัทธินทรีย์คือ ศรัทธา สัทธาพละ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัทธินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๐๘} [๒๘๙] วิริยินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความ ขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง

ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิริยินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๐๙} [๒๙๐] สตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความ ทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ สติพละ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัย นั้น อันใด นี้ชื่อว่า สตินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๑๐} [๒๙๑] สมาธินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นแห่งจิต ความ ไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความ สงบ อินทรีย์คือสมาธิ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อัน เป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สมาธินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๑๑} [๒๙๒] ปัญญินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์

แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปัญญินทรีย์ มี ในสมัยนั้น

{๒๑๒} [๒๙๓] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๑๓} [๒๙๔] โสมนัสสินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า โสมนัสสินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๑๔} [๒๙๕] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการที่สืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิตของอรูปธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีใน สมัยนั้น

{๒๑๕} [๒๙๖] อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว

ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์ แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค เพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้ เพื่อเห็นธรรมที่ยัง ไม่เคยเห็น เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่เคยบรรลุ เพื่อทราบธรรมที่ยังไม่เคย ทราบ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่เคยทำให้แจ้งนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๒๑๖} [๒๙๗] สัมมาทิฏฐิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่ง มรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ มีในสมัยนั้น{๒๑๗} [๒๙๘] สัมมาสังกัปปะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ใน อารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ความดำริชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาสังกัปปะ มีในสมัยนั้น

{๒๑๘} [๒๙๙] สัมมาวาจา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องเว้น การไม่ทำ การไม่ ประกอบ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุวจีทุจริต ๔ วาจาชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า สัมมาวาจา มีในสมัยนั้น

{๒๑๙} [๓๐๐] สัมมากัมมันตะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องเว้น การไม่ทำ การไม่ ประกอบ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุกายทุจริต ๓ การงานชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมากัมมันตะ มีในสมัยนั้น

{๒๒๐} [๓๐๑] สัมมาอาชีวะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องเว้น การไม่ทำ การไม่ ประกอบ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุมิจฉาชีพ การเลี้ยงชีพชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ มีในสมัยนั้น

{๒๒๑} [๓๐๒] สัมมาวายามะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความ ขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ ความพยายามชอบ วิริยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาวายามะ มีในสมัยนั้น{๒๒๒} [๓๐๓] สัมมาสติ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความ ทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ สติพละ ความระลึกชอบ สติสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาสติ มีในสมัยนั้น

{๒๒๓} [๓๐๔] สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความ สงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ ความตั้งใจชอบ สมาธิสัมโพชฌงค์อันเป็น องค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น

{๒๒๔} [๓๐๕] สัทธาพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ศรัทธา กิริยาที่เชื่อ กิริยาที่ปลงใจเชื่อ ความเลื่อมใสยิ่ง สัทธินทรีย์ คือศรัทธา กำลังคือศรัทธา ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัทธาพละ มีใน สมัยนั้น

{๒๒๕} [๓๐๖] วิริยพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความ ขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความ ไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ กำลังคือ ความเพียร สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชณงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับ เนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิริยพละ มีในสมัยนั้น{๒๒๖} [๓๐๗] สติพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความ ทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ กำลังคือสติ ความระลึกชอบ สติสัมโพชณงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สติพละ มีในสมัยนั้น

{๒๒๗} [๓๐๘] สมาธิพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความ

สงบ สมาธินทรีย์ กำลังคือสมาธิ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์อันเป็น องค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สมาธิพละ มีในสมัยนั้น

{๒๒๘} [๓๐๙] ปัญญาพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา กำลังคือปัญญา ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์ แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปัญญาพละ มี ในสมัยนั้น{๒๒๙} [๓๑๐] หิริพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า หิริพละ มีในสมัยนั้น

{๒๓๐} [๓๑๑] โอตตัปปพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยา ที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า โอตตัปปพละ มีในสมัยนั้น

{๒๓๑} [๓๑๒] อโลภะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัด กิริยาที่ไม่ กำหนัด ความไม่กำหนัด ความไม่เพ่งเล็ง กุศลมูลคืออโลภะ ในสนัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อโลภะ มีในสมัยนั้น

{๒๓๒} [๓๑๓] อโทสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การไม่คิดประทุษร้าย กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย ความไม่คิดประทุษร้าย ความไม่พยาบาท ความไม่คิดเบียดเบียน กุศลมูลคืออโทสะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อโทสะ มีในสมัยนั้น

{๒๓๓} [๓๑๔] อโมหะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชณงค์อันเป็นองค์แห่ง มรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อโมหะ มีในสมัยนั้น{๒๓๔} [๓๑๕] อนภิชฌา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัด กิริยาที่ไม่ กำหนัด ความไม่กำหนัด ความไม่เพ่งเล็ง กุศลมูลคืออโลภะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อนภิชฌา มีในสมัยนั้น

{๒๓๕} [๓๑๖] อัพยาปาทะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การไม่คิดประทุษร้าย กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย ความไม่คิดประทุษร้าย ความไม่พยาบาท ความไม่คิดเบียดเบียน กุศลมูลคืออโทสะ ในสมัย นั้น อันใด นี้ชื่อว่า อัพยาปาทะ มีในสมัยนั้น

{๒๓๖} [๓๑๗] สัมมาทิฏฐิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย ความเห็นชอบ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์ แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ มี ในสมัยนั้น{๒๓๗} [๓๑๘] หิริ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า หิริ มีในสมัยนั้น

{๒๓๘} [๓๑๙] โอตตัปปะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยา ที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า โอตตัปปะ มีในสมัยนั้น

{๒๓๙} [๓๒๐] กายปัสสัทธิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การสงบ การสงบระงับ กิริยาที่สงบ กิริยาที่สงบระงับ ความสงบ ระงับแห่งเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ใน สมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายปัสสัทธิ มีในสมัยนั้น

{๒๔๐} [๓๒๑] จิตตปัสสัทธิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การสงบ การสงบระงับ กิริยาที่สงบ กิริยาที่สงบระงับ ความสงบ ระงับแห่งวิญญาณขันธ์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตปัสสัทธิ มีในสมัยนั้น{๒๔๑} [๓๒๒] กายลหุตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความเบา ความรวดเร็ว ความไม่เชื่องช้า ความไม่กระด้างแห่ง เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายลหุตา มีในสมัยนั้น{๒๔๒} [๓๒๓] จิตตลหุตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความเบา ความรวดเร็ว ความไม่เชื่องช้า ความไม่กระด้างแห่ง วิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตลหุตา มีในสมัยนั้น{๒๔๓} [๓๒๔] กายมุทุตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความอ่อน ภาวะที่อ่อน ความไม่กักขฬะ ความไม่แข็งแห่งเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายมุทุตา มีในสมัยนั้น{๒๔๔} [๓๒๕] จิตตมุทุตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความอ่อน ภาวะที่อ่อน ความไม่กักขฬะ ความไม่แข็งแห่งวิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตมุทุตา มีในสมัยนั้น

{๒๔๕} [๓๒๖] กายกัมมัญญตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่ควรแก่การงาน ความควรแก่การงาน ภาวะที่ควรแก่การงาน แห่งเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายกัมมัญญตา มีในสมัยนั้น{๒๔๖} [๓๒๗] จิตตกัมมัญญตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่ควรแก่การงาน ความควรแก่การงาน ภาวะที่ควรแก่การงาน แห่งวิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตกัมมัญญตา มีใน สมัยนั้น{๒๔๗} [๓๒๘] กายปาคุญญตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่คล่องแคล่ว ความคล่องแคล่ว ภาวะที่คล่องแคล่วแห่ง เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายปาคุญญตา มีในสมัยนั้น{๒๔๘} [๓๒๙] จิตตปาคุญญตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่คล่องแคล่ว ความคล่องแคล่ว ภาวะที่คล่องแคล่วแห่ง วิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตปาคุญญตา มีในสมัยนั้น{๒๔๙} [๓๓๐] กายุชุกตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรง กิริยาที่ตรง ความไม่คด ความไม่โค้ง ความไม่งอแห่ง เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายุชุกตา มีในสมัยนั้น{๒๕๐} [๓๓๑] จิตตุชุกตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรง กิริยาที่ตรง ความไม่คด ความไม่โค้ง ความไม่งอแห่ง วิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตุชุกตา มีในสมัยนั้น{๒๕๑} [๓๓๒] สติ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความ ทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ สติพละ ความระลึกชอบ สติสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สติ มีในสมัยนั้น{๒๕๒} [๓๓๓] สัมปชัญญะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์ แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมปชัญญะ มี ในสมัยนั้น{๒๕๓} [๓๓๔] สมถะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความ สงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ ความตั้งใจชอบ สมาธิสัมโพชฌงค์ อัน เป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สมถะ มีในสมัยนั้น

{๒๕๔} [๓๓๕] วิปัสสนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว

ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์ แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิปัสสนา มีใน สมัยนั้น

{๒๕๕} [๓๓๖] ปัคคาหะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความ ขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความ ไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปัคคาหะ มีในสมัยนั้น{๒๕๖} [๓๓๗] อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความ สงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็น องค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อวิกเขปะ

{๒๕๗} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้น

สภาวะธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

{๒๕๘} ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๙ ฌานมีองค์ ๕ มรรคมีองค์ ๘ พละ ๗ เหตุ ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ เวทนาขันธ์ ๑ สัญญาขันธ์ ๑ สังขารขันธ์ ๑ วิญญาณขันธ์ ๑ มนายตนะ ๑ มนินทรีย์ ๑ มโนวิญญาณธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล ...

{๒๕๙} [๓๓๘] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร ปีติ จิตตัสเสกัคคตา สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ อโลภะ อโทสะ อโมหะ อนภิชฌา อัพยาปาทะ สัมมาทิฏฐิ หิริ โอตตัปปะ กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ กายลหุตา จิตตลหุตา กายมุทุตา จิตตมุทุตา กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา กายุชุกตา จิตตุชุกตา สติ สัมปชัญญะ สมถะ วิปัสสนา ปัคคาหะ อวิกเขปะ หรืออรูปธรรม ที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตตระ อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

{๒๖๐} [๓๓๙] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตตระ อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม... บรรลุ