พระอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณี จิตตุปปาทกัณฑ์ · กุศลธรรม
อรูปาวจรกุศล เล่ม ๓๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๙๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๕ ในกุศลธรรมมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณี จิตตุปปาทกัณฑ์ กุศลธรรม อรูปาวจรกุศล (ฉบับหลวง เล่ม ๓๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๔ หน้า ๑๑๓–๑๑๕
สหรคตด้วยโลหิตกสัญญา ... ที่สหรคตด้วยปุฬุวกสัญญา ... ที่สหรคตด้วยอัฏฐิกสัญญา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
จบ อสุภฌานแจกอย่างละ ๑๖
จบ รูปาวจรกุศลจิต
{๑๙๒} [๒๖๕] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะ
- ๑อรูปาวจรกุศลจิต คือกุศลจิตที่เป็นปัจจัยให้เกิดในอรูปภูมิ จัดเป็นหัวข้อย่อยที่ ๓ ของกุศลธรรม ที่จำแนกโดยยึดภูมิเป็นหลัก
- ๒อรูปฌาน ฌานที่มีอรูปธรรมเป็นอารมณ์ หมายถึงจตุตถฌาน (ฌานขั้นที่ ๔ ตามฌานจตุกกนัย) หรือปัญจมฌาน (ฌานขั้นที่ ๕ ตามฌานปัญจกนัย) ที่ละเอียดประณีตขึ้นโดยเริ่มต้นจากการ ก้าวล่วงคือละอารมณ์คือรูปกสิณมีปฐวีกสิณเป็นต้นได้ ไม่มีความกำหนดหมายในความที่ตาเห็นรูปเป็นต้น (ความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา) และไม่คำนึงถึงสัญญาต่าง ๆ ที่คิดนึกอยู่ในมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ (ไม่มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา) กำหนดจิตเพ่งอยู่แต่อากาสบัญญัติ เป็นขั้นที่ ๑ ปฐมอรูปวิญญาณเป็นขั้นที่ ๒ นัตถิภาวบัญญัติเป็นขั้นที่ ๓ และตติยอรูปวิญญาณ เป็นขั้นที่ ๔ อันเป็นขั้นสูงสุด โดยนัยนี้ อรูปฌานจึงจัดเป็น ๔ คือ (๑) อากาสานัญจายตนฌาน ฌานที่มีอากาสบัญญัติ (ที่ที่ว่างเปล่า) อันไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์ (๒) วิญญาณัญจายตนฌาน ฌานที่มีวิญญาณอันไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์ (๓) อากิญจัญญายตนฌาน ฌานที่มีนัตถิภาวบัญญัติ (ความไม่มีอะไร ๆ) เป็นอารมณ์ (๔) เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ฌานที่มีตติยอรูปวิญญาณ (คืออากิญจัญญายตนฌาน) เป็นอารมณ์ เป็นภาวะจิตที่มีสัญญาก็ไม่ใช่คือไม่มีสัญญา ชนิดหยาบ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่คือยังมีสัญญาชนิดละเอียดอยู่ (นัย อภิ.สง.อ. ๒๕๕-๒๖๔)
ไม่มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา เพราะละสุข ... จึงบรรลุจตุตถฌานอันสหรคตด้วยอากาสานัญจายตนสัญญา สหรคตด้วยอุเบกขา อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
[๒๖๖] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ เพราะก้าวล่วง อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เพราะละสุข ... จึงบรรลุจตุตถฌาน อันสหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนสัญญา สหรคตด้วยอุเบกขา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
[๒๖๗] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ เพราะก้าวล่วง วิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เพราะละสุข ... จึงบรรลุจตุตถฌาน อันสหรคตด้วยอากิญจัญญายตนสัญญา สหรคตด้วยอุเบกขา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
[๒๖๘] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ เพราะก้าวล่วง อากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เพราะละสุข ... จึงบรรลุจตุตถฌาน อันสหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา สหรคตด้วยอุเบกขา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
จบอรูปฌาน ๔ แจกอย่างละ ๑๖
จบ อรูปาวจรกุศลจิต
กามาวจรกศลจิต
{๑๙๓} [๒๖๙] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
กามาวจรกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นเป็น อย่างตํ่า ... เป็นอย่างกลาง ... เป็นอย่างประณีต ... เป็นฉันทาธิปไตย ... เป็นวีริยาธิปไตย ... เป็นจิตตาธิปไตย ... เป็นวีมังสาธิปไตย ... เป็นฉันทาธิปไตยอย่างต่ำ ... เป็นฉันทาธิปไตยอย่างกลาง ... เป็นฉันทาธิปไตยอย่างประณีต ... เป็นวีริยาธิปไตยอย่างต่ำ ... เป็นวีริยาธิปไตยอย่างกลาง ... เป็นวีริยาธิปไตยอย่างประณีต ... เป็นจิตตาธิปไตยอย่างต่ำ ... เป็นจิตตาธิปไตยอย่างกลาง ... เป็นจิตตาธิปไตยอย่างประณีต ... เป็น วีมังสาธิปไตย อย่างตํ่า ... เป็นวีมังสาธิปไตยอย่างกลาง ... เป็นวีมังสาธิปไตยอย่าง ประณีต อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
[๒๗๐] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
- ๑เตภูิมกกุศลจิต กุศลจิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ (คือ กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ) ในที่นี้เป็นหัวข้อที่นำกลุ่มกุศลธรรมทั้ง ๓ คือ กามาวจรกุศล รูปาวจรกุศล และอรูปาวจรกุศล ดังกล่าวมาจัดแบ่งตามชั้นเป็น ๓ ระดับ คือ (๑) หีนกุศล กุศลจิตอย่างต่ำ (๒) มัชฌิมกุศล กุศลจิตอย่างกลาง (๓) ปณีตกุศล กุศลจิตอย่างประณีต ก่อนแล้วจัดแบ่งตามคุณธรรมที่ เป็นใหญ่หรือเป็นแนวนำอีก ๔ ประเภท คือ (๑) ฉันทาธิปไตยกุศล กุศลจิตที่มีฉันทะเป็นใหญ่ (๒) วีริยาธิปไตยกุศล กุศลจิตที่มีวิริยะเป็นใหญ่ (๓) จิตตาธิปไตยกุศล กุศลจิตที่มีจิตตะ(คือ เจตนา)เป็นใหญ่ (๔) วีมังสาธิไตยกุศล กุศลจิตที่มีวิมังสา(คือปัญญา)เป็นใหญ่ ต่อจากนั้นจัด แบ่งเป็น ๑๒ โดยนำอธิปไตยกุศลทั้ง ๔ ไปจำแนกตามชั้นเป็น ๓ ชั้น คือ อย่างต่ำ อย่างกลาง และอย่างประณีต
จบ อรูปาวจรกุศล