มหานามสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๔

๒. อนุสสติวรรค

๑. ปฐมมหานามสูตร

ว่าด้วยตรัสถึงวิหารธรรมสำหรับอริยสาวกแก่พระเจ้ามหานามะ (๑)

{๒๑๘} [๑๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็สมัยนั้นแล ภิกษุเป็นอันมากช่วยทำจีวรกรรมเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยหวังว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีจีวร สำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน”

พระเจ้ามหานามศากยราชได้ทรงทราบข่าวว่า “นัยว่า ภิกษุเป็นอัน มากช่วยกันทำจีวรกรรมเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยหวังว่า ‘พระผู้มีพระภาค เจ้าผู้ทรงมีจีวรสำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน”

ครั้งนั้นแล พระเจ้ามหานามศากยราชเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทรงอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันทราบข่าวมาดังนี้ว่า ‘นัยว่า ภิกษุเป็นอันมากช่วยกันทำจีวรกรรม เพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยหวังว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกหม่อมฉันเมื่อจะอยู่ด้วยวิหารธรรม ต่าง ๆ จะพึงอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรดี”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ๆ มหาบพิตร การที่มหาบพิตรเสด็จเข้ามาหาตถาคตแล้วตรัสถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกหม่อมฉันเมื่อจะอยู่ด้วยวิหารธรรมต่าง ๆ จะพึงอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรดี’ ดังนี้ เป็นการสมควรแก่มหาบพิตรผู้เป็นกุลบุตร ดูก่อนมหาบพิตร กุลบุตรผู้มีศรัทธาย่อม

เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้ไม่มีศรัทธาย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้ ปรารภความเพียรย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้เกียจคร้านย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีสติหลงลืมย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีปัญญาย่อมเป็นผู้ ประสบความสำเร็จ ผู้ด้อยปัญญาย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรทรงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการนี้แล้วพึงทรงเจริญธรรม อีก ๖ ประการให้ยิ่งขึ้นไป

ดูก่อนมหาบพิตร ในธรรม ๖ ประการนี้ มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงตถาคตเนือง ๆ ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จ ไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรง เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม ’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงตถาคตอยู่เนือง ๆ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภตถาคต ก็อริยสาวก ผู้มีจิตดำเนินไปตรงย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์แล้วย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กาย ย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อน มหาบพิตร อริยสาวกนี้ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ถึงความสงบเงียบอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเงียบ เป็นผู้ไม่มีความพยาบาทอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังมีความพยาบาท เป็นผู้ถึงกระแสธรรมเจริญพุทธานุสสติ------------------------------------

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงพระธรรมเนือง ๆ ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุ จะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระธรรมอยู่เนือง ๆ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภพระธรรม ก็อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์แล้วย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข

ผู้มีสุขจิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกนี้ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ถึงความสงบเงียบ อยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเงียบ เป็นผู้ไม่มีความพยาบาทอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังี ความพยาบาท เป็นผู้ถึงกระแสธรรมเจริญธัมมานุสสติดูก่อนมหาบพิตร ยังมีประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงพระสงฆ์เนือง ๆ ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว ปฏิบัติตรง ปฏิบัติเป็นธรรม ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘ พระ สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ควรแก่ของบูชา ควรแก่ของต้อนรับ ควร แก่ของทำบุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่น ยิ่งกว่า’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์อยู่เนือง ๆ

สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภพระสงฆ์ ก็อริยสาวก ผู้มีจิตดำเนินไปตรงย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์แล้วย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กาย ย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกนี้ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ถึงความสงบเงียบอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเงียบ เป็นผู้ไม่มีความพยาบาทอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังมีความพยาบาท เป็นผู้ถึงกระแส ธรรมเจริญสังฆานุสสติ-----------------------------------------

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงศีล ของตนเนือง ๆ ว่า ‘ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาทิฏฐิไม่จับต้อง เป็นไปพร้อมเพื่อสมาธิ’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศีลอยู่เนือง ๆ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อม ไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไป ตรงทีเดียวเพราะปรารภศีล ก็อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้ แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์แล้วย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกนี้ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ถึง ความสงบเงียบอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเงียบ เป็นผู้ไม่มีความพยาบาทอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังมีความพยาบาท เป็นผู้ถึงกระแสธรรมเจริญสีลานุสสติดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงจาคะของตนเนือง ๆ ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เมื่อหมู่สัตว์ถูกมลทินคือความตระหนี่กลุ้มรุม เรามีจิตปราศจากความตระหนี่อันเป็นมลทิน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการเสียสละ เป็นผู้ควรแก่การขอ ยินดีในการจำแนกแจกทาน อยู่ครองเรือน’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัย ใด อริยสาวกระลึกถึงจาคะอยู่เนือง ๆ

สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อม ไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภจาคะ ก็อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์แล้วย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ผู้มีสุขจิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกนี้ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ถึงความสงบเงียบอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเงียบ เป็นผู้ไม่มีความพยาบาทอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังมีความพยาบาท เป็นผู้ถึงกระแสธรรมเจริญจาคานุสสติ

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงเทวดาทั้งหลายเนือง ๆ ว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาชั้นยามามีอยู่ เทวดาชั้นดุสิตมีอยู่ เทวดาชั้นนิมมานรดีมีอยู่ เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี <*> มีอยู่ เทวดาชั้นพรหมกายมีอยู่ เทวดาชั้นที่สูงกว่าชั้นพรหมนั้นมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้ว ไปอุบัติในหมู่เทวดาชั้นนั้น ศรัทธาเช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้น ประกอบด้วยศีลเช่นใด ... ประกอบด้วยสุตะเช่นใด ... ประกอบด้วยจาคะเช่นใด ... ประกอบด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปอุบัติในหมู่เทวดาชั้นนั้น

ปัญญาเช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวก ระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่เนือง ๆ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภเทวดาทั้งหลาย ก็อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์ แล้วย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกนี้ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ถึงความสงบเงียบอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเงียบ เป็นผู้ไม่มีความพยาบาทอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังมีความพยาบาท เป็นผู้ถึงกระแสธรรมเจริญเทวดานุสสติดังนี้แล”

๒. ทุติยมหานามสูตร

ว่าด้วยตรัสถึงวิหารธรรมสำหรับอริยสาวกแก่พระเจ้ามหานามะ (๒)

{๒๑๙} [๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็สมัยนั้นแล พระเจ้ามหานามศากยราชเพิ่งทรงหายจากประชวร คือทรงหายจากภาวะที่ประชวรได้ไม่นาน ก็สมัยนั้น ภิกษุ

------------------------------------

เป็นอันมากช่วยกันทำจีวรกรรมเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยหวังว่า “พระผู้มี พระภาคเจ้าผู้ทรงมีจีวรสำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน”

พระเจ้ามหานามศากยราชได้ทรงทราบข่าวว่า “ภิกษุเป็นอันมากช่วยกัน ทำจีวรกรรมเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยหวังว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ ทรงมีจีวรสำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน”

ครั้งนั้นแล พระเจ้ามหานามศากยราชเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทรงอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันทราบข่าวมาดังนี้ว่า ‘ภิกษุเป็นอันมากช่วยกันทำจีวรกรรมเพื่อพระ ผู้มีพระภาคเจ้าด้วยหวังว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีจีวรสำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกหม่อมฉันเมื่ออยู่ด้วยวิหารธรรมต่าง ๆ จะพึงอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรดี”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ๆ มหาบพิตร การที่มหาบพิตรเสด็จเข้ามาหาตถาคตแล้วตรัสถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกหม่อมฉันเมื่ออยู่ด้วยวิหารธรรมต่าง ๆ จะพึงอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรดี’ ดังนี้ เป็นการสมควรแก่มหาบพิตรผู้เป็นกุลบุตร ดูก่อนมหาบพิตร กุลบุตรผู้มีศรัทธาย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้ไม่มีศรัทธาย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้ปรารภความเพียรย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้เกียจคร้านย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีสติหลงลืม ย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้มีปัญญาย่อมเป็นผู้ประสบความสำเร็จ ผู้ด้อยปัญญาย่อมไม่เป็นผู้ประสบความสำเร็จ ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรทรงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการนี้แล้ว พึงทรงเจริญธรรมอีก ๖ ประการ ให้ยิ่งขึ้นไป---------------------------------

ดูก่อนมหาบพิตร ในธรรม ๖ ประการนี้ มหาบพิตรพึงทรงระลึก ถึงตถาคตเนืองๆ ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ... ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็น ผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงตถาคตอยู่เนือง ๆ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภตถาคต ก็อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ ความรู้แจ้งธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ผู้ได้ปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ ผู้มีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร อันพุทธานุสสตินี้แลมหาบพิตรจะเสด็จดำเนินเจริญก็ได้ ประทับยืนเจริญก็ได้ ประทับนั่งเจริญก็ได้ บรรทมเจริญก็ได้ ทรงประกอบการงานไปพลางเจริญไปพลางก็ได้ ประทับบนที่บรรทมที่เบียดเสียด ด้วยพระโอรสพระธิดาเจริญก็ได้ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงพระธรรมเนือง ๆ...

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงพระสงฆ์เนือง ๆ ...

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงศีลของตนเนือง ๆ ...

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงจาคะของตนเนือง ๆ ...

ดูก่อนมหาบพิตร ยังมีอีกประการหนึ่ง มหาบพิตรพึงทรงระลึกถึงเทวดาทั้งหลายเนือง ๆ ว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ ... เทวดาชั้นที่สูงกว่าชั้นพรหมนั้นมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลก