วรรคที่ ๔ เล่ม ๒๐

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อปฺปมตฺตกํ อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป อารามรามเณยฺยกํ วนรามเณยฺยกํ ภูมิรามเณยฺยกํ โปกฺขรณิรามเณยฺยกํ. อถ โข เอตเทว พหุตรํ, ยทิทํ อุกฺกูลวิกูลํ นทีวิทุคฺคํ ขาณุกณฺฏกฏฺฐานํ (๑) ปพฺพตวิสมํ. เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ถลชา. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย โอทกา. (๑)

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ในชมพูทวีปนี้ สวนอันน่า รื่นรมย์ ป่าอันน่ารื่นรมย์ ภูมิประเทศอันน่ารื่นรมย์ สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์มี จำนวนน้อยนัก ส่วนสถานที่ที่เป็นที่ดอน ที่ลุ่ม ที่มีน้ำหลาก ที่มีตอไม้และหนาม ที่มีภูเขาสูงชันลาดต่ำมีจำนวนมากกว่า แม้ฉันใด สัตว์ที่เกิดบนบกมีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่เกิดในน้ำมีจำนวนมากกว่า ฉันนั้นเหมือนกันแล (๑)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย อญฺญตฺร มนุสฺเสหิ ปจฺจาชายนฺติ. เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชายนฺติ อวิญฺญาตาเรสุ มิลกฺเขสุ. (๑) (๒)

สัตว์ที่กลับมาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ไปเกิดใน กำเนิดอื่น นอกจากมนุษย์มีจำนวนมากกว่า สัตว์ที่กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบทมี จำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่กลับมาเกิดในปัจจันตชนบท ในหมู่ชาวมิลักขะผู้โง่เขลามี จำนวนมากกว่า (๒)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ปญฺญวนฺโต อชฬา อเนฬมูคา ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถมญฺญาตุํ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย ทุปฺปญฺญา ชฬา เอฬมูคา น ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถมญฺญาตุํ. (๓)

สัตว์ที่มีปัญญา ไม่โง่เขลา ไม่เป็นเหมือนคนหนวก คนใบ้ สามารถรู้ เนื้อความแห่งคำสุภาษิตและทุพภาษิตได้มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่มีปัญญา โง่ เขลา เป็นเหมือนคนหนวก คนใบ้ ไม่สามารถรู้เนื้อความแห่งคำสุภาษิตและทุพภาษิต ได้มีจำนวนมากกว่า (๓)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย อริเยน ปญฺญาจกฺขุนา สมนฺนาคตา. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย อวิชฺชาคตา สมฺมูฬฺหา. (๔)

สัตว์ที่ประกอบด้วยปัญญาจักษุอย่างประเสริฐมีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ ที่ตกอยู่ในอวิชชา ลุ่มหลงมีจำนวนมากกว่า (๔)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ลภนฺติ ตถาคตํ ทสฺสนาย. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย น ลภนฺติ ตถาคตํ ทสฺสนาย. (๕)

สัตว์ที่ได้เห็นตถาคต มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ได้เห็นตถาคตมี จำนวนมากกว่า (๕)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ลภนฺติ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวนาย. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย น ลภนฺติ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวนาย. (๖)

สัตว์ที่ได้ฟังธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศไว้มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ ได้ฟังธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศไว้มีจำนวนมากกว่า (๖)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย สุตฺวา ธมฺมํ น ธาเรนฺติ. (๗)

สัตว์ที่ฟังธรรมแล้วทรงจำไว้ได้มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ฟังธรรมแล้ว ทรงจำไว้ไม่ได้มีจำนวนมากกว่า (๗)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ธตานํ (๑) อตฺถํ อุปปริกฺขนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ น อุปปริกฺขนฺติ. (๘)

สัตว์ที่ไตร่ตรองเนื้อความแห่งธรรมที่ตนทรงจำไว้มีจำนวนน้อย ส่วน สัตว์ที่ไม่ไตร่ตรองเนื้อความแห่งธรรมที่ตนทรงจำไว้มีจำนวนมากกว่า (๘)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺชนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ น ปฏิปชฺชนฺติ. (๙)

สัตว์ที่รู้ทั่วถึงอรรถ รู้ทั่วถึงธรรม และปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมมี จำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่รู้ทั่วถึงอรรถ รู้ทั่วถึงธรรม แต่ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีจำนวนมากกว่า (๙)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย สํเวชนิเยสุ ฐาเนสุ สํวิชฺชนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย สํเวชนิเยสุ ฐาเนสุ น สํวิชฺชนฺติ. (๑๐)

สัตว์ที่สลดใจในเหตุอันควรสลดใจมีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่สลดใจ ในเหตุอันควรสลดใจมีจำนวนมากกว่า (๑๐)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย สํวิคฺคา โยนิโส ปทหนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย สํวิคฺคา โยนิโส น ปทหนฺติ. (๑๑)

สัตว์ที่สลดใจ ทำความเพียรโดยแยบคายมีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ สลดใจ ไม่ทำความเพียรโดยแยบคายมีจำนวนมากกว่า (๑๑)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ววสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา ลภนฺติ สมาธึ (๑) ลภนฺติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ. (๒) อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย ววสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา น ลภนฺติ สมาธึ น ลภนฺติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ. (๑๒)

สัตว์ที่ทำนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้วได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต(จิตมี อารมณ์เป็นหนึ่ง)มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ทำนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้วไม่ได้สมาธิ ไม่ได้เอกัคคตาจิตมีจำนวนมากกว่า (๑๒)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย อนฺนคฺครสคฺคานํ ลาภิโน. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย อนฺนคฺครสคฺคานํ น ลาภิโน อุญฺเฉน กปาลาภเตน ยาเปนฺติ. (๑๓)

สัตว์ที่ได้ข้าวอันเลิศและรสอันเลิศมีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ได้ข้าวอัน เลิศและรสอันเลิศยังชีพด้วยการแสวงหาด้วยภัตที่ใส่กระเบื้องมามีจำนวนมากกว่า (๑๓)

เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส ลาภิโน. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส น ลาภิโน. ตสฺมาติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ “อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส ลาภิโน ภวิสฺสามา”ติ. เอวํ หิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพนฺติ. (๑๔)

สัตว์ที่ได้อรรถรส ธรรมรส และวิมุตติรส มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ ที่ไม่ได้อรรถรส ธรรมรส และวิมุตติรสมีจำนวนมากกว่า เพราะเหตุนั้นแล เธอ ทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า “เราจักเป็นผู้ได้อรรถรส ธรรมรส และวิมุตติรส” เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล (๑๔)

[๓๓๖-๓๓๘] เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อปฺปมตฺตกํ อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป อารามรามเณยฺยกํ วนรามเณยฺยกํ ภูมิรามเณยฺยกํ โปกฺขรณีรามเณยฺยกํ. อถ โข เอตเทว พหุตรํ, ยทิทํ อุกฺกูลวิกูลํ นทีวิทุคฺคํ ขาณุกณฺฏกฏฺฐานํ ปพฺพตวิสมํ. เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย มนุสฺสา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย มนุสฺสา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๑๕-๑๗)

[๓๓๖-๓๓๘] ในชมพูทวีปนี้ สวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าอันน่ารื่นรมย์ ภูมิประเทศ อันน่ารื่นรมย์ สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์มีจำนวนน้อยนัก ส่วนสถานที่ที่เป็นที่ดอน ที่ลุ่ม ที่มีน้ำหลาก ที่มีตอไม้และหนาม ที่มีภูเขาสูงชันลาดต่ำมีจำนวนมากกว่า แม้ฉันใด สัตว์ที่จุติจากมนุษย์กลับมาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจาก มนุษย์ไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัย (แดน เปรต)มีจำนวนมากกว่า ฉันนั้นเหมือนกันแล (๑๕-๑๗)

[๓๓๙-๓๔๑] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย มนุสฺสา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย มนุสฺสา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๑๘-๒๐)

[๓๓๙-๓๔๑] สัตว์ที่จุติจากมนุษย์ไปเกิดในหมู่เทวดามีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ ที่จุติจากมนุษย์ไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัย มีจำนวนมากกว่า (๑๘-๒๐)

[๓๔๒-๓๔๔] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย เทวา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย เทวา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๒๑-๒๓)

[๓๔๒-๓๔๔] สัตว์ที่จุติจากเทวดากลับมาเกิดในหมู่เทวดามีจำนวนน้อย ส่วน สัตว์ที่จุติจากเทวดาไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดใน เปรตวิสัยมีจำนวนมากกว่า (๒๑-๒๓)

[๓๔๕-๓๔๗] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย เทวา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย เทวา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๒๔-๒๖)

[๓๔๕-๓๔๗] สัตว์ที่จุติจากเทวดามาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ ที่จุติจากเทวดาไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัย มีจำนวนมากกว่า (๒๔-๒๖)

[๓๔๘-๓๕๐] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย นิรยา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย นิรยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๒๗-๒๙)

[๓๔๘-๓๕๐] สัตว์ที่จุติจากนรกมาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ จุติจากนรกไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัยมี จำนวนมากกว่า (๒๗-๒๙)

[๓๕๑-๓๕๓] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย นิรยา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย นิรยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๓๐-๓๒)

[๓๕๑-๓๕๓] สัตว์ที่จุติจากนรกไปเกิดในหมู่เทวดามีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่ จุติจากนรกไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัยมี จำนวนมากกว่า (๓๐-๓๒)

[๓๕๔-๓๕๖] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๓๓-๓๕)

[๓๕๔-๓๕๖] สัตว์ที่จุติจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานมาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัยมีจำนวนมากกว่า (๓๓-๓๕)

[๓๕๗-๓๕๙] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๓๖-๓๘)

[๓๕๗-๓๕๙] สัตว์ที่จุติจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานไปเกิดในหมู่เทวดามีจำนวน น้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดในเปรตวิสัยมีจำนวนมากกว่า (๓๖-๓๘)

[๓๖๐-๓๖๒] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย เปตฺติวิสยา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย เปตฺติวิสยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๓๙-๔๑)

[๓๖๐-๓๖๒] สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยมาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย ส่วน สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิดใน เปรตวิสัยมีจำนวนมากกว่า (๓๙-๔๑)

[๓๖๓-๓๖๕] เอวเมว โข ภิกฺขเว อปฺปกา เต สตฺตา, เย เปตฺติวิสยา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ. อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา, เย เปตฺติวิสยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ ฯเปฯ เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ. (๔๒-๔๔) วคฺโค จตุตฺโถ.

[๓๖๓-๓๖๕] สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยไปเกิดในหมู่เทวดามีจำนวนน้อย ส่วน สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยไปเกิดในนรก ฯลฯ เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ฯลฯ เกิด ในเปรตวิสัยมีจำนวนมากกว่า (๔๒-๔๔)

จตุตถวรรค จบ

(ชัมพุทีปเปยยาล จบ)