พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · เมตตาวรรค
เมตตสูตร เล่ม ๒๓
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๙๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในเมตตาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ เมตตาวรรค เมตตสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๙๕–๑๙๘
{๙๐} [๖๒๖-๖๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการนี้ภิกษุพึงเจริญเพื่อกำหนดรู้ราคะ ... เพื่อความสิ้นไปรอบ ... เพื่อละไป ... เพื่อความสิ้นไป ... เพื่อความเสื่อมไป ... เพื่อความคลายไป ... เพื่อความดับไป ... เพื่อ ความสละ ... เพื่อสลัดทิ้งราคะ ... ” (๔-๓๐)[๖๕๓-๑๑๓๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการนี้ภิกษุพึงเจริญ เพื่อรู้ยิ่ง ... เพื่อกำหนดรู้ ... เพื่อความสิ้นไปรอบ ... เพื่อละ ... เพื่อความสิ้นไป ... เพื่อความเสื่อมไป ... เพื่อความคลายไป ... เพื่อความดับไป ... เพื่อความสละ ... เพื่อสลัดทิ้งโทสะ ... โมหะ ... โกธะ (ความโกรธ) ... อุปนาหะ (ความผูกโกรธ) ... มักขะ
(ความลบหลู่คุณท่าน) ... ปลาสะ (ความตีเสมอ) ... อิสสา (ความริษยา) ... มัจฉริยะ (ความตระหนี่) ... มายา (มารยา) ... สาเถยยะ (ความโอ้อวด) ... ถัมภะ (ความหัวดื้อ) ... สารัมภะ (ความแข่งดี) ... มานะ (ความถือตัว) ... อติมานะ (ความดูหมิ่นเขา) ... มทะ (ความมัวเมา) ... ปมาทะ (ความประมาท) ... ” (๓๑-๕๑๐)พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ ราคเปยยาลที่ ๑๑
จบ พระบาลีสัตตกนิบาต
พระบาลีสุตตันตปิฎก
อังคุตตรนิกาย อัฎฐกนิบาต
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. ปฐมปัณณาสก์
๑. เมตตาวรรค
๑. เมตตาสูตร
ว่าด้วยอานิสงส์เมตตา ๘ ประการ
{๙๑} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันบุคคลซ่องเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง หมั่นเจริญ
เนือง ๆ สั่งสมไว้โดยชอบ ปรารภด้วยดี พึงหวังอานิสงส์ได้ ๘ ประการ อานิสงส์ ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) หลับเป็นสุข (๒) ตื่นก็เป็นสุข
(๓) ไม่ฝันร้าย (๔) เป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย
(๕) เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย (๖) เทวดาย่อมรักษา
(๗) ไฟ ยาพิษ หรือศัสตราไม่กลํ้ากลายผู้นั้น
(๘) เมื่อยังแทงตลอดคุณธรรมที่สูงขึ้นไปไม่ได้ ย่อมเข้าถึงพรหมโลก
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันบุคคลซ่องเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง หมั่นเจริญเนือง ๆ สั่งสมไว้โดยชอบ ปรารภด้วยดี พึงหวังอานิสงส์ได้ ๘ ประการนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่าก็ผู้ใดมีสติมั่นคง เจริญเมตตาอันหาประมาณมิได้
สังโยชน์ทั้งหลาย ของผู้นั้น ผู้เห็นธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่ง
อุปธิ อยู่ ย่อมเบาบางลง
หากว่าผู้นั้นไม่มีจิตคิดประทุษร้ายสัตว์มีชีวิตแม้แต่ตัว
เดียว เจริญเมตตาอยู่เสมอ ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีกุศลด้วย
- ๑อัฏฐกนิบาต หมายถึงหมวดหมู่พระสูตรที่มีหัวข้อธรรมสูตรละ ๘ หัวข้อ มีพระสูตรทั้งหมด ๖๒๖ สูตร แบ่งเป็น ๒ ปัณณาสก์ ๑๐ วรรค กับ ๑ หัวข้อเปยยาล จัดรวมกับสัตตกนิบาต และนวกนิบาต เป็นเล่มที่ ๒๓ ของพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม จัดเป็นเล่มที่ ๑๕ ของพระบาลีสุตตันตปิฎก ๒๕ เล่ม (๙-๓๓) และจัดเป็นเล่มหนังสือที่ ๔ ของคัมภีร์อังคุตตรนิกาย ๕ เล่ม (๒๐-๒๔)
การเจริญเมตตานั้น อารยชนผู้มีใจอนุเคราะห์สัตว์มีชีวิต
ทุกหมู่เหล่า ชื่อว่าได้ทำบุญมาก
พระราชาทั้งหลายผู้ทรงประกอบด้วยราชธรรม
เหมือนเหล่าฤๅษี ทรงชนะหมู่สัตว์ได้ทั้งแผ่นดิน เจริญ
รอยตามจริยา ประกอบพิธีบูชายัญ คือ สัสสเมธะ ปุริสเมธะ
- ๑สังโยชน์ทั้งหลาย ในที่นี้หมายถึงปฏิฆสังโยชน์ (สังโยชน์คือความกระทบกระทั่งในใจ) และ สังโยชน์ที่เกิดร่วมกับปฏิฆะ (องฺ.อฏฺฺฐก.อ. ๒๑๒)
- ๒ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิ ในที่นี้หมายถึงอรหัตตผล (องฺ.อฏฺฺิฐก.อ. ๒๑๒) ในที่บางแห่งหมายถึงพระนิพพาน (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๓) อนึ่ง คำว่า อุปธิ หมายถึงสภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์ หรือสิ่งนุงนังระคนด้วยกิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ๕ (นัย วิ.อ. ๓/๒๗, ม.มู.อ. ๒/๗๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องฺ.ทุก.อ. ๕)
มหายัญเหล่านั้นก็ยังไม่เท่าเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิต
ที่เจริญดีแล้ว เหมือนแสงดาวทั้งหมดไม่ถึงเสี้ยวแห่งแสง
เดือนฉะนั้น
ผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตาในสัตว์ทุกหมู่เหล่า ไม่ฆ่าเอง
ไม่ใช้ให้คนอื่นฆ่า ไม่ชนะเอง ไม่ใช้ให้คนอื่นชนะ
ย่อมไม่มีเวรภัยกับใคร ๆ
๒. ปัญญาสูตร
ว่าด้วยเหตุปัจจัยให้ได้ปัญญา ๘ ประการ
{๙๒} [๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว เหตุและปัจจัย ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ
- ๑มหายัญทั้ง ๕ นี้หมายถึงหลักการสงเคราะห์ประชาชนที่ดีงามของพระเจ้าจักรพรรดิตามหลักพระพุทธศาสนา (เรียกว่าราชสังคหวัตถุ) หรือหลักการสงเคราะห์ประชาชนของนักปกครอง โดยยัญ ๔ ประการข้างต้นเจัด <*> เป็นส่วนเหตุ ส่วนยัญที่ ๕ คือนิรัคคฬะ จัดเป็นส่วนผล มีความหมายดังนี้ (๑) สัสสเมธ หมายถึงความฉลาดในการบำรุงพืชพันธุ์ธัญญาหารหรือส่งเสริมการเกษตร เช่น การเก็บค่านาตามธัญญาหารที่สำเร็จผล โดยในสิบส่วน เก็บไว้เป็นของหลวงส่วนหนึ่ง (๒) ปุริสเมธ หมายถึงความฉลาดในการบำรุงข้าราชการ คือรู้จักส่งเสริมคนดีมีความสามารถ เช่น การพระราชทานทรัพย์เป็นเบี้ยเลี้ยงและบำเหน็จบำนาญแก่ทวยหาญที่ฉลาดสามารถทุก ๆ หกเดือน (๓) สัมมาปาสะ หมายถึงความรู้จักผูกผสานรวมใจประชาชนด้วยการส่งเสริมอาชีพ เช่น การเรียกหนังสือสารกรมธรรม์กู้แก่ชาวเมืองที่ขัดสนแล้วพระราชทานทรัพย์ให้กู้ โดยไม่เรียกดอกเบี้ย เป็นเวลา ๓ ปี (๔) วาชเปยยะ หมายถึงความมีวาจาอันดูดดื่มน้ำใจ หรือการตรัสพระวาจาอันอ่อนหวาน เป็นที่ดูดดื่มนํ้าใจของประชาชน คือรู้จักพูด รู้จักใช้ถ้อยคำ ส่วนมหายัญที่ ๕ นิรัคคฬะ นั้นก็ตรงกับข้อสรุปราชสังคหวัตถุ ๔ ข้อข้างต้น คือหมายถึงผลที่พระมหากษัตริย์สงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ข้างต้นนั้น ที่เป็นเหตุให้รัฐมั่งคั่งสมบูรณ์ ไม่มีโจรผู้ร้ายและประชาราษฎร์บันเทิงใจเป็นอยู่อย่างที่กล่าวว่า ประตูเรือนไม่ต้องลงลิ่มกลอนระวังก็ได้ {ดู กูฏทันตสูตร ที.สี. (แปล) ๙/๓๓๖-๓๓๘/๒๒๗-๒๒๘} เดิมทีเดียว ราชสังคหวัตถุตามหลักพระพุทธศาสนาดังกล่าวนี้เป็นโบราณราชประเพณีพระเจ้าจักรพรรดิหรือพระเจ้าแผ่นดินปฏิบัติสืบ ๆ กันมา จนลุถึงสมัยพระเจ้าโอกกากราช พวกพราหมณ์ได้ดัดแปลงแก้ไขเปลี่ยนความหมายเป็นการบูชามหายัญ ๕ โดยเปลี่ยนความหมายดังนี้ สัสสเมธ เปลี่ยนคำเป็น อัศวเมธ ซึ่งมีความหมายว่าการฆ่าม้าบูชายัญ คือมหายัญที่เน้นการฆ่าม้าเป็นสำคัญโดยบูชาด้วยสมบัติทุกอย่างเว้นที่ดินและคน ซึ่งเขาตั้งเสายัญ ๒๑ เสาสำหรับผูกปศุสัตว์ที่จะต้องฆ่าประมาณ ๕๙๗ ชนิดเพื่อบูชายัญเฉพาะในเวลาเที่ยงวัน แล้วทำการบูชาอยู่หลายวันกว่าจะเสร็จพิธี ปุริสเมธ เปลี่ยนความหมายใหม่เป็นการฆ่าคนบูชายัญ คือ มหายัญที่เน้นการฆ่าคนเป็นสำคัญโดยบูชาด้วยสมบัติต่าง ๆ อย่างอัศวเมธนั้นแต่รวมที่ดินเข้าด้วย
- <*> จัด - ผู้รวบรวม
จบ เมตตสูตร