ปัญญาสูตร เล่ม ๒๓

มหายัญเหล่านั้นก็ยังไม่เท่าเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิต

ที่เจริญดีแล้ว เหมือนแสงดาวทั้งหมดไม่ถึงเสี้ยวแห่งแสง

เดือนฉะนั้น

ผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตาในสัตว์ทุกหมู่เหล่า ไม่ฆ่าเอง

ไม่ใช้ให้คนอื่นฆ่า ไม่ชนะเอง ไม่ใช้ให้คนอื่นชนะ

ย่อมไม่มีเวรภัยกับใคร ๆ

๒. ปัญญาสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยให้ได้ปัญญา ๘ ประการ

{๙๒} [๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว เหตุและปัจจัย ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่อาศัยครูหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ใน ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้ที่เธอเข้าไปตั้งไว้ซึ่งหิริโอตตัปปะ ความรักและความเคารพอย่างแรงกล้าอยู่ นี้เป็นเหตุข้อที่ ๑ เป็นปัจจัยข้อที่ ๑ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

(๒) ภิกษุนั้นอยู่อาศัยครูหรือเพื่อนพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้ที่เธอเข้าไปตั้งไว้ซึ่งหิริโอตตัปปะ ความรัก และความเคารพอย่างแรงกล้า ที่เธอเข้าหาท่านเสมอ ๆ สอบถามไต่ถามว่า ‘ท่านครับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร’ ท่านเหล่านั้นย่อมจะเปิดเผยสิ่งที่ยังมิได้เปิดเผย ทำให้ง่ายซึ่งสิ่งที่ยังมิได้ทำให้ง่าย บรรเทาความสงสัยในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยแก่เธอ นี้เป็นเหตุข้อที่ ๒ เป็นปัจจัยข้อที่ ๒ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว(๓) ภิกษุนั้นฟังธรรมนั้นแล้วทำความสงบ ๒ อย่าง คือ ความสงบกาย ๑ ความสงบใจ ๑ ให้ถึงพร้อม นี้เป็นเหตุข้อที่ ๓ เป็นปัจจัยข้อที่ ๓ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

(๔) ภิกษุเป็นผู้มีศีล คือ เป็นผู้สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้เป็นเหตุข้อที่ ๔ เป็นปัจจัยข้อที่ ๔ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์

ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

(๕) ภิกษุเป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใด งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้นอันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปากขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา นี้เป็นเหตุข้อที่ ๕ เป็นปัจจัยข้อที่ ๕ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความ บริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว(๖) ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อยังกุศลธรรม ให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้มีเรี่ยวแรง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เป็นเหตุข้อที่ ๖ เป็นปัจจัยข้อที่ ๖ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

(๗) ภิกษุอยู่ในสงฆ์ไม่พูดเรื่องต่าง ๆ ไม่พูดเรื่องไม่เป็นประโยชน์ แสดงธรรมเองบ้าง เชื้อเชิญผู้อื่นให้แสดงบ้าง ไม่ดูหมิ่นการนิ่งอย่างพระอริยเจ้า นี้เป็นเหตุข้อที่ ๗ เป็นปัจจัยข้อที่ ๗ เป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อ ความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

(๘) ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ นี้เป็นเหตุข้อที่ ๘ เป็นปัจจัยข้อที่ ๘ เป็น ไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้วเหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุรูปนี้อยู่อาศัยครูหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้ที่เธอเข้าไปตั้งไว้ซึ่งหิริโอตตัปปะ ความรัก และความเคารพอย่างแรงกล้าอยู่ ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน (๑)

อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุรูปนี้อยู่อาศัยครูหรือเพื่อนพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้ที่เธอเข้าไปตั้งไว้ซึ่งหิริโอตตัปปะ ความรัก และความเคารพอย่างแรงกล้า ที่เธอเข้าหาท่านเสมอ ๆ สอบถามไต่ถามว่า ‘ท่านครับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร’ ท่านเหล่านั้นย่อมจะเปิดเผยสิ่งที่ยังมิได้เปิดเผย ทำให้ง่ายซึ่งสิ่งที่ยังมิได้ทำให้ง่าย บรรเทาความสงสัยในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยแก่เธอ ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็น

แน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน (๒)

อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุรูปนี้ฟังธรรมนั้นแล้วทำความสงบ ๒ อย่าง คือ ความสงบกาย ๑ ความสงบใจ ๑ ให้ถึงพร้อม ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน (๓)อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่าน ผู้มีอายุรูปนี้เป็นผู้มีศีล ... สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ท่านผู้ มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก

ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน (๔)อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่าน ผู้มีอายุรูปนี้เป็นพหูสูต ... แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อม รู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นน้ำ หนึ่งใจเดียวกัน (๕)อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุรูปนี้ปรารภความเพียร ... ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน (๖)อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผูููู้ ูมีอายุรูปนี้เป็นผู้อยู่ในสงฆ์ ... ไม่ดูหมิ่นการนิ่งอย่างพระอริยเจ้า ท่าน

ผู้มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน (๗)อนึ่ง เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ ... ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ท่านผู้มีอายุรูปนี้ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้เห็นสิ่งที่ควรเห็นเป็นแน่แท้’ แม้ธรรมข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความรัก ความเคารพ ความสรรเสริญ เพื่อการบำเพ็ญสมณธรรม เพื่อความเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน (๘)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความมียิ่งขึ้นไป เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว”

๓. ปฐมอัปปิยสูตร

ว่าด้วยธรรมที่เป็นเหตุให้เป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก ๘ ประการ สูตรที่ ๑

{๙๓} [๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการย่อมไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่เคารพ และไม่เป็นที่น่ายกย่องของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ธรรม ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) ชอบสรรเสริญคนที่ไม่น่ารัก (๒) ชอบตำหนิคนที่น่ารัก

(๓) มุ่งลาภ (๔) มุ่งสักการะ

(๕) ไม่มีความละอาย (๖) ไม่มีความเกรงกลัว

(๗) มีความปรารถนาชั่วช้า (๘) มีความเห็นผิด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการนี้แลย่อมไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่เคารพ และไม่เป็นที่น่ายกย่องของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์