ขฬุงคสูตร เล่ม ๒๓

ไปก็ตามที อิฏฐผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ เมื่อ ยังไม่บรรลุอิฐผล <*> อันนั้น ก็จักไม่หยุดความเพียรของบุรุษ’

ดูก่อนภิกษุทั้งลาย <**> ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”

๔. อัสสขฬุงกสูตร

ว่าด้วยม้ากระจอกและคนกระจอก ๘ ประเภท

{๑๐๔} [๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงม้ากระจอก ๘ ประเภท และโทษของม้ากระจอก ๘ ประการ คนกระจอก ๘ ประเภท และโทษของคนกระจอก ๘ ประการ เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอก ๘ ประเภท และโทษของม้ากระจอก ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเดินถอยหลัง ดันรถให้กลับหลัง ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประเภทที่ ๑อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับหกหลังดีดทูบเกวียนหัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๒

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับยกขาขึ้นตะกุยงอนรถ ถีบงอนรถ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษ ของม้ากระจอกประการที่ ๓

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเดินออกนอกทาง ทำให้รถควํ่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๔อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเชิดกายด้านหน้า ยันเท้าหลังไว้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๕อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับไม่อนาทรถึงด้ามปฏัก

ใช้ฟันกัดบังเหียน แล้วหลบไปตามประสงค์ของตน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๖อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับไม่ยอมก้าวไปข้างหน้า ทั้งไม่ยอมถอยหลัง ยืนเฉยเสียเหมือนเสาเขื่อนอยู่ตรงนั้นนั่นเอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลายในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๗อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับคุกเท้าหน้าเท้าหลังลงแล้วนอนทับเท้าทั้ง ๔ ไว้ตรงนั้นนั่นเอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอก ๘ ประเภทและโทษของม้ากระจอก ๘ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คนกระจอก ๘ ประเภทและโทษของคนกระจอก ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้น เมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ ย่อมอำพรางอาบัติไว้ว่า ‘ผมนึกไม่ได้ ๆ’ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเดินถอยหลัง ดันรถให้กลับหลังฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มีคนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๑อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ กลับโต้ตอบการโจทนั่นเองว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรเล่าด้วยคำที่ท่านซึ่งเป็นคนโง่ไม่ฉลาดกล่าว

ท่านเองควรสำนึกถึงคำที่ควรพูด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่นายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับหกหลัง ดีดทูบเกวียนหักฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มีคนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๒อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ กลับโจทตอบภิกษุผู้โจทนั่นเองว่า ‘แม้ท่านก็ต้องอาบัติชื่อนี้ ท่านจงทำคืนเสียก่อนเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับยกขาขึ้นตะกุยงอนรถ ถีบงอนรถฉะนั้น ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มีคนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๓อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ ย่อมพูดจากลบเกลื่อน พูดนอกลู่นอกทาง

แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่งให้ เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเดินออกนอกทาง ทำให้รถควํ่าฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มีคนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็น โทษของคนกระจอกประการที่ ๔

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ โบกมือพูดห้ามในท่ามกลางสงฆ์ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่งให้ไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเชิดกายด้านหน้า ยันเท้าหลังไว้ฉะนั้น ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มีคนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๕อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ ย่อมไม่เอื้อเฟื้อสงฆ์ ไม่เอื้อเฟื้อผู้เป็นโจทก์ หลบไปเสียตามประสงค์ของตน ทั้งที่มีอาบัติติดตัวอยู่นั่นเอง

ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่ง ให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ ไม่อนาทรถึงด้ามปฏัก ใช้ฟันกัดบังเหียน หลบไปตามประสงค์ของตนฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มี คนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๖อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุ ผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมไม่ได้ต้อง อาบัติเลย ๆ’ เธอใช้ความนิ่งให้อึดอัดใจสงฆ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทง ถูกเตือน กลับไม่ยอมก้าวไปข้างหน้า ทั้งไม่ถอยหลัง ยืนเฉยเสียเหมือนเสาเขื่อนอยู่ตรงนั้นนั่นเองฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มี คนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๗

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกโจทด้วยอาบัติ ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ทำไมหนอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจึงพยายามหาเรื่องในตัวผมนัก บัดนี้ผมจักบอกลาสิกขาสึก ออกไปเป็นคฤหัสถ์’ เธอบอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์แล้วพูดอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงเบาใจเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าว บุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนม้ากระจอกที่ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทง ถูกเตือนอยู่ คุกเท้าหน้าเท้าหลังแล้วลงนอนทับเท้าทั้ง ๔ ไว้ตรงนั้นนั่นเอง ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้มีคนกระจอกบางคนที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของคนกระจอกประการที่ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนกระจอก ๘ ประเภทและโทษของคนกระจอก ๘ ประการนี้แล”

๕. มลสูตร

ว่าด้วยมลทิน ๘ ประการ

{๑๐๕} [๑๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มลทินมี ๘ ประการ มลทิน ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) มนต์มีการไม่ท่องบ่นเป็นมลทิน

(๒) เรือนมีความไม่หมั่นรักษาเป็นมลทิน

(๓) ความเกียจคร้านเป็นมลทินของผิวพรรณ

(๔) ความพลั้งเผลอเป็นมลทินของผู้รักษา

(๕) ความประพฤติชั่วเป็นมลทินของหญิง

(๖) ความตระหนี่เป็นมลทินของผู้ให้