อักขณสูตร เล่ม ๒๓

อีกประการหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ขีณาสพเจริญอินทรีย์ ๕ แล้วอบรมดีแล้ว ข้อที่ภิกษุผู้ขีณาสพเจริญอินทรีย์ ๕ แล้ว อบรมดีแล้วนี้เป็นกำลังของภิกษุผู้ขีณาสพ ที่ภิกษุผู้ขีณาสพถึงพร้อมแล้วเป็นเหตุให้ปฏิญาณถึงความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’ (๖)อีกประการหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ขีณาสพเจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วอบรมดีแล้ว ข้อที่ภิกษุผู้ขีณาสพเจริญโพชฌงค์ ๗ แล้ว อบรมดีแล้วนี้เป็นกำลังของภิกษุผู้ขีณาสพ ที่ภิกษุผู้ขีณาสพถึงพร้อมแล้วเป็นเหตุให้ปฏิญาณถึงความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’ (๗)อีกประการหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ขีณาสพเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แล้ว อบรมดีแล้ว ข้อที่ภิกษุผู้ขีณาสพเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แล้ว อบรมดีแล้วนี้เป็นกำลังของภิกษุผู้ขีณาสพ ที่ภิกษุผู้ขีณาสพถึงพร้อมแล้วเป็นเหตุให้ปฏิญาณถึงความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’ (๘)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กำลังของภิกษุผู้ขีณาสพมี ๘ ประการนี้แล ที่ภิกษุขีณาสพถึงพร้อมแล้วเป็นเหตุให้ปฏิญาณถึงความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว”

๙. อักขณสูตร

ว่าด้วยสมัยประพฤติพรหมจรรย์ไม่ได้ ๘ ประการ

{๑๑๙} [๒๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมกล่าวว่า ‘ชาวโลกทำงานกันในเวลา ชาวโลกทำงานกันในเวลา’ แต่ปุถุชนนั้นย่อมไม่รู้ว่าเวลาใดควร เวลาใดไม่ควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลาที่มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มี ๘ ประการ เวลา ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้เป็นอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม และธรรมอันนำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ อันพระสุคตประกาศแล้ว ตถาคตก็แสดงอยู่ แต่ว่าบุคคลนี้เข้าถึงนรกเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๑อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก ... เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม และธรรมอันนำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ อันพระสุคตประกาศแล้ว ตถาคตก็แสดงอยู่ แต่ว่าบุคคลนี้เข้าถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๒อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก ... แต่ว่าบุคคลนี้เข้าถึงปิตติวิสัย (แดนเปรต) เสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๓

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก ... แต่ว่าบุคคลนี้เข้าถึงหมู่เทพผู้มีอายุยืน หมู่ใดหมู่หนึ่งอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๔

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก ... แต่ว่าบุคคลนี้กลับมาเกิดในปัจจันตชนบท และอยู่ในพวกคนป่าคนดงที่ไม่มีความรู้อันเป็นสถานที่ไม่มีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาไปมา ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๕

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก ... และบุคคล นี้ก็กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตไปว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบาก ของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ ด้วยไม่มีในโลก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๖อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก ... และบุคคล นี้ก็กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นคนด้อยปัญญา โง่เขลา บ้าใบ้ ไม่สามารถรู้อรรถแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ประการที่ ๗

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลกเป็นอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม แต่ธรรมอันนำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ อันพระสุคตประกาศแล้ว ตถาคตยังมิได้แสดง ถึงแม้ว่าบุคคลนี้จะกลับมาเกิดในมัชฌิมชนบท และมีปัญญา ไม่โง่เขลา ไม่บ้าใบ้ สามารถจะรู้อรรถแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ก็ตาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลานี้มิใช่ขณะ มิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติ พรหมจรรย์ ประการที่ ๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลาอันมิใช่ขณะมิใช่สมัยในการอยู่ประพฤติ พรหมจรรย์มี ๘ ประการนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนขณะและสมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ มีประการเดียวแล ประการเดียวเป็นไฉน คือ ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้ เป็นอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม และธรรมอันนำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้อันพระสุคตประกาศแล้ว ตถาคตก็แสดงอยู่ ทั้งบุคคลนี้ก็มาเกิดในมัชฌิมชนบท และเป็นคนมีปัญญา ไม่โง่เขลา ไม่บ้าใบ้ สามารถรู้อรรถแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย นี้คือขณะและสมัยในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการเดียว”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่าชนเหล่าใดเกิดในมนุษยโลกแล้ว แต่ไม่ได้เวลาใน

พระสัทธรรมที่พระตถาคตทรงแสดงแล้ว ชนเหล่านั้น

ชื่อว่าปล่อยเวลาให้ล่วงเลยไป

เวลาที่เสียไปนั้น คนเป็นอันมากกล่าวว่าทำอันตราย

แก่บุคคล เป็นบางครั้งบางคราวพระตถาคตจึงจะเสด็จ

อุบัติขึ้นในโลก

การที่พระตถาคตเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ๑ การได้กำเนิด

เป็นมนุษย์ ๑ การแสดงพระสัทธรรม ๑ ที่จะพร้อมกันได้

ทั้งหมดหาได้ยากในโลก บุคคลผู้หวังประโยชน์จึงควร

พยายามในกาลดังกล่าวมานั้น

ตนจะพึงรู้แจ้งพระสัทธรรมได้อย่างไรเวลาอย่าล่วงเลย

ท่านทั้งหลายไปเสีย เพราะบุคคลที่ปล่อยเวลาให้ล่วงเลยไป

ย่อมจะเบียดเสียดเศร้าโศกกันอยู่ในนรก

หากว่าเขาทำความเที่ยงตรงแห่งพระสัทธรรมคืออริย

มรรคให้ถึงพร้อมในโลกนี้ไม่ได้ ชื่อว่าทำให้ประโยชน์

ล่วงเลยไปแล้ว จักเดือดร้อนสิ้นกาลนาน เหมือนพ่อค้า

ผู้ปล่อยให้ประโยชน์ล่วงไปเดือดร้อนอยู่ฉะนั้น

คนที่ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้พลาดจากพระสัทธรรมเสียแล้ว

จักเสวยแต่สงสารวัฏคือชาติและมรณะสิ้นกาลนาน

ส่วนชนเหล่าใดได้อัตภาพเป็นมนุษย์แล้ว เมื่อพระ

ตถาคตทรงประกาศพระสัทธรรมแล้ว ได้ทำแล้ว จักทำ

หรือทำอยู่ซึ่งพระดำรัสของพระศาสดา ชนเหล่านั้นชื่อว่า

ได้ประสบขณะคือการประพฤติพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม

ในโลก

ชนเหล่าใดดำเนินไปตามหนทางที่พระตถาคตทรง

ประกาศแล้ว ระวังอยู่ในสังวร ที่พระตถาคตผู้มีจักษุ ผู้

เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ทรงแสดงแล้ว มีสติทุกเมื่อ

ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ตัดอนุสัยทั้งปวงอันแล่นไปตามกระแส

บ่วงมารอยู่ ชนเหล่านั้นแลชื่อว่าบรรลุความสิ้นอาสวะ

ถึงฝั่ง ในโลกแล้ว

๑๐. อนุรุทธมหาวิตักกสูตร

ว่าด้วยมหาปุริสวิตก ๘ ประการ

{๑๒๐} [๓๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าเภสกฬามิคทายวัน ใกล้เมืองสุงสุมารคีระ แคว้นภัคคะ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะอยู่ที่วิหารปาจีนวังสทายวัน แคว้นเจตี ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะปลีกตัวเร้นอยู่ในที่ลับ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า “ธรรม นี้สำหรับบุคคลผู้มีความ ปรารถนาน้อย มิใช่สำหรับบุคคลผู้มีความปรารถนามาก ธรรมนี้สำหรับบุคคลผู้สันโดษ มิใช่สำหรับบุคคลผู้ไม่สันโดษ ธรรมนี้สำหรับบุคคลผู้สงบ มิใช่สำหรับบุคคลผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ธรรมนี้สำหรับบุคคล