ติสสสูตร เล่ม ๒๓

เหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุริสคติมี ๗ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนุปาทาปรินิพพานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อัน เป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับอย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แลบทนั้นอันภิกษุนั้นทำให้แจ้งได้แล้วโดยประการทั้งปวง อนุสัยคือ มานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอก็ละได้แล้วโดยประการทั้งปวง เธอย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอนุปาทาปรินิพพานดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุริสคติ ๗ ประการและอนุปาทาปรินิพพานนี้แล”

๓. ติสสพรหมสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๗ ประเภท

{๕๓} [๕๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านพ้นไป เทวดา ๒ องค์มีรัศมีงามยิ่งนัก ยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งสิ้นให้สว่างไสวไปทั่วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ครั้นแล้วเทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุณีเหล่านี้ หลุดพ้นแล้ว”

เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุณีเหล่านี้หลุดพ้นด้วยดีแล้วเพราะไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่” เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นทราบว่าพระศาสดาทรงพอพระทัย จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไป ณ ที่นั้นนั่นแล

ครั้นเมื่อล่วงราตรีนั้นไป พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เมื่อปฐมยามผ่านพ้นไป มีเทวดา ๒ องค์มีรัศมีงามยิ่งนัก ยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งสิ้นให้สว่างไสวไปทั่ว เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วอภิวาทเราแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาองค์หนึ่งได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุณีเหล่านี้หลุดพ้นแล้ว’ เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุณีเหล่านี้หลุดพ้นด้วยดีแล้วเพราะไม่มีอุปาทานขันธ์ เหลืออยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นได้กล่าวดังนี้ ครั้นแล้วได้อภิวาทเรา ทำประทักษิณ แล้วอันตรธานไป ณ ที่นั้นนั่นแล”ก็สมัยนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงท่านพระมหาโมคคัลลานะได้มีความคิดนี้ว่า “เทพพวกไหนหนอ

ที่มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้ยังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ายังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่” ก็สมัยนั้นแล ภิกษุชื่อติสสะ มรณภาพไปไม่นานเข้าถึงพรหมโลกชั้นหนึ่ง แม้ในพรหมโลกนั้น เทวดาทั้งหลายก็รู้จักท่านอย่างนี้ว่า ‘ติสสพรหมผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก’ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะหายตัวจากภูเขาคิชฌกูฏไป ปรากฏตัวที่พรหมโลกนั้น เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขน ที่เหยียดเข้าฉะนั้น

ติสสพรหมได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลานะมาแต่ไกลจึงกล่าวกะท่านว่า “ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ นิมนต์มาเถิด ท่านมาดีแล้ว นานทีเดียวหนอท่านจึงจะได้แวะเวียนมาที่นี้ ขอนิมนต์ท่านนั่งเถิด นี่อาสนะปูลาดไว้แล้ว”

ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้แล้ว แม้ติสสพรหมก็นมัสการท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะติสสพรหมว่า “ดูก่อนติสสะ เทพพวกไหนหนอที่มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้ยังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่า ยังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่”

ติสสพรหมกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เหล่าเทพชั้นพรหมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้ยังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ายังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่”

“ดูก่อนติสสะ เทพชั้นพรหมทั้งหมดหรือที่มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ายังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่”

“ข้าแต่ท่านพระโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เทพชั้นพรหมไม่ใช่ทั้งหมดที่มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ายังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่

ข้าแต่ท่านพระโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เทพชั้นพรหมเหล่าใดยินดีด้วย อายุ วรรณะ สุข ยศ และความเป็นอธิบดีอันเป็นของพรหม แต่ไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกไปอย่างยิ่งแห่งอายุเป็นต้นนั้น เทพชั้นพรหมเหล่านั้น ย่อมไม่มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ายังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ส่วนเทพชั้นพรหมเหล่าใดไม่ยินดีด้วยอายุ วรรณะ สุข ยศ และความเป็นอธิบดีอันเป็นของพรหม และรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเป็นเครื่องสลัดออกไปอย่างยิ่งแห่งอายุเป็นต้นนั้น เทพชั้นพรหมเหล่านั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ายังมีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่

หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ข้าแต่ท่านพระโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นอุภโตภาควิมุต เทพเหล่านั้นย่อมรู้ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลเป็นอุภโตภาควิมุต เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักเห็นท่านได้ตลอดระยะเวลาที่ร่างกาย ของท่านยังดำรงอยู่ เพราะกายสลายไป เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักไม่เห็นท่าน’ เทพเหล่านั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่

ว่ามีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มี อุปาทานขันธ์เหลืออยู่

ข้าแต่ท่านพระโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นปัญญาวิมุต เทพเหล่านั้นย่อมรู้ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลเป็นปัญญาวิมุต เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักเห็นท่านตลอดระยะเวลาที่ร่างกายของท่านยังดำรงอยู่ เพราะกายสลายไป เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักไม่เห็นท่าน’ เทพเหล่านั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ามีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทาน ขันธ์เหลืออยู่ข้าแต่ท่านพระโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นกายสักขี เทพเหล่านั้นย่อมรู้ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลเป็นกายสักขี

ถ้ากระไร ท่านผู้นี้พึงอาศัยเสนาสนะที่สมควร คบกัลยาณมิตร อบรมอินทรีย์อยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ เทพเหล่านั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์ เหลืออยู่ว่ามีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ข้าแต่ท่านพระโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นทิฏฐิปปัตตะ ... เป็นสัทธาวิมุต … เป็นธัมมานุสารี เทพเหล่านั้นย่อมรู้ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลเป็นธัมมานุสารี ถ้ากระไร ท่านผู้นี้พึงอาศัยเสนาสนะที่สมควร คบกัลยาณมิตร อบรมอินทรีย์อยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่ง

พรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ เทพเหล่านั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ามีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่”ลำดับนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะชื่นชมยินดีคำกล่าว ของติสสพรหมแล้ว หายจากพรหมโลกไปปรากฏตัวที่ภูเขาคิชฌกูฏ เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

ลำดับนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลถ้อยคำสนทนาปราศรัยกับท้าวติสสพรหมทั้งหมดแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนโมคคัลลานะ ก็ติสสพรหมไม่ได้แสดงบุคคลที่ ๗ คืออนิมิตตวิหารีแก่เธอหรือ”

ท่านพระมหาโมคคัลลานะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า บัดนี้เป็นการสมควรแล้วที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงแสดงถึงบุคคลที่ ๗ คือ อนิมิตตวิหารี ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำกันไว้”“ดูก่อนโมคคัลลานะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

ท่านพระมหาโมคคัลลานะทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนโมคคัลลานะ ภิกษุในธรรมวินัย นี้ย่อมบรรลุเจโตสมาธิอันหานิมิตมิได้เพราะไม่ใส่ใจถึงนิมิตทั้งปวงอยู่ เทพ

เหล่านั้นย่อมรู้ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลบรรลุเจโตสมาธิอันหานิมิตมิได้ เพราะไม่ใส่ใจถึงนิมิตทั้งปวงอยู่ ถ้ากระไร ท่านผู้นี้พึงอาศัยเสนาสนะที่สมควร คบกัลยาณมิตร อบรมอินทรีย์อยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ดูก่อนโมคคัลลานะ เทพเหล่านั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ในบุคคลผู้มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่ามีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ หรือในบุคคลผู้ไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่ว่าไม่มีอุปาทานขันธ์เหลืออยู่อย่างนี้แล”

๔. สีหเสนาปติสูตร

ว่าด้วยผลแห่งทานในปัจจุบันและอนาคต

{๕๔} [๕๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล สีหเสนาบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์อาจที่จะทรงบัญญัติผลแห่งทานที่ประจักษ์ในปัจจุบันได้หรือไม่”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสีหะ ถ้าอย่างนั้น เราขอย้อนถามท่านในปัญหาข้อนี้ก่อน ท่านพึงพยากรณ์ปัญหาข้อนั้นตามชอบใจ ดูก่อนสีหะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในพระนครเวสาลีนี้มีบุรุษอยู่ ๒ คน คนหนึ่งไม่มีศรัทธา ตระหนี่ถี่เหนียว ชอบด่าคน อีกคนหนึ่งมีศรัทธา เป็นทานบดี ยินดีในการสนับสนุน ดูก่อนสีหะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระอรหันต์ทั้งหลายเมื่อจะอนุเคราะห์ พึงอนุเคราะห์คนไหนก่อน คือ คนที่