พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · อนุสยวรรค
ปุคคลสูตร เล่ม ๒๓
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๘ ในอนุสยวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ อนุสยวรรค ปุคคลสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๘–๒๐
(๑) ต้อนรับด้วยความเต็มใจ (๒) ไหว้ด้วยความเต็มใจ
(๓) ให้อาสนะด้วยความเต็มใจ (๔) ไม่ซ่อนของที่มีอยู่
(๕) มีของมาก ก็ให้มาก
(๖) มีของประณีต ก็ให้ของประณีต
(๗) ให้โดยเคารพ ไม่ให้โดยไม่เคารพ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตระกูลที่ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการนี้แล ภิกษุยังไม่เข้าไปก็ควรจะเข้าไป หรือเข้าไปแล้วก็ควรจะนั่ง”
๔. ปุคคลสูตร
ว่าด้วยบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับ ๗ ประเภท
{๑๔} [๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๗ ประเภท นี้ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า บุคคล ๗ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ
- ๑บุคคล ๗ ประเภท นี้จัดเป็นอริยบุคคลมีอธิบายดังนี้
- (๑) อุภโตภาควิมุต ผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วน คือ ท่านที่ได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกายและสิ้นอาสวะแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึงผู้หลุดพ้นสองวาระ คือหลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ (อรูปฌาน ๔) เป็นวิกขัมภนวิมุตติคือหลุดพ้นด้วยข่มไว้เป็นวาระแรก แล้วจึงหลุดพ้นจากนามกายด้วยอริยมรรคเป็นสมุจเฉทวิมุตติ คือหลุดพ้นเด็ดขาด แยกประเภทเป็น ๕ คือ ท่านผู้ออกจากอรูปสมาบัติ ๔ แต่ละอย่างพิจารณาสังขารทั้งหลายแล้วสำเร็จเป็นพระอรหันต์ (นับตาม อรูปสมาบัติเป็น ๔ ท่าน) และพระอนาคามีบุคคลที่ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วสำเร็จเป็นพระอรหันต์ (นัย ที.ม.อ. ๑๑๓, ที.ปา.อ. ๗๖-๗๗, ม.ม.อ. ๑๓๙, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๐) กล่าวโดยสรุปหมายถึง พระอรหันต์ผู้ได้เจโตวิมุตติขั้นอรูปสมาบัติมาก่อนที่จะได้ปัญญาวิมุตติ
- (๒) ปัญญาวิมุต ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา คือ ท่านที่มิได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย แต่สิ้นอาสวะแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึงผู้สิ้นอาสวกิเลสสำเร็จเป็นพระอรหันต์ด้วยกำลัง
(๑) อุภโตภาควิมุต (๒) ปัญญาวิมุต
(๓) กายสักขี (๔) ทิฏฐิปปัตตะ
(๕) สัทธาวิมุต (๖) ธัมมานุสารี
(๗) สัทธานุสารี
- ปัญญาที่พิจารณาเห็นแจ้งอย่างเดียวโดยไม่ผ่านการบรรลุสมาธิชั้นสูงคือวิโมกข์ ๘ ได้แก่พระอรหันต์ สุกขวิปัสสกะ (ผู้เห็นแจ้งอย่างแห้งแล้ง คือไม่ได้ฌาน เป็นแต่เจริญวิปัสสนาล้วน ๆ จนสำเร็จเป็นพระอรหันต์) และท่านที่ได้ฌานใดฌานหนึ่งแล้ว(เจริญวิปัสสนา)สำเร็จเป็นพระอรหันต์ (นัย ที.ม.อ. ๑๑๒, ที.ปา.อ. ๗๗, ม.ม.อ. ๑๓๙, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๑) กล่าวโดยสรุปหมายถึงพระอรหันต์ผู้ได้ปัญญาวิมุตติก็สำเร็จเลย
- (๓) กายสักขี ผู้เป็นพยานด้วยนามกาย หรือ ผู้ประจักษ์กับตัว คือ ท่านที่ได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกายและอาสวะบางส่วนก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญาขณะปฏิบัติเน้นสมาธิ(สมาธินทรีย์) เป็นสำคัญ หมายถึงท่านที่ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล สกทาคามิมรรค สกทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล และอรหัตตมรรค (กล่าวคือพระอริยบุคคล ๖ ใน ๘ ประเภท)
- (๔) ทิฏฐิปปัตตะ ผู้บรรลุสัมมาทิฏฐิ คือ ท่านที่เข้าใจอริยสัจจธรรม ๔ ถูกต้องแล้วและอาสวะบางส่วนก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ขณะปฏิบัติเน้นปัญญา(ปัญญินทรีย์) เป็นสำคัญ หมายถึง พระอริยบุคคล ๖ ใน ๘ ประเภทเหมือนกายสักขี
- (๕) สัทธาวิมุต ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา คือ ท่านที่เข้าใจอริยสัจจธรรม ๔ ถูกต้องแล้ว และอาสวะบางส่วนก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่ในขณะปฏิบัติเน้นศรัทธา(สัทธินทรีย์)เป็นสำคัญ หมายถึงพระอริยบุคคล ๖ ใน ๘ ประเภทเหมือนกายสักขี
- (๖) ธัมมานุสารี ผู้แล่นไปตามธรรมคือปัญญา หรือ ผู้แล่นตามไปด้วยธรรม คือ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุโสดาปัตติผลที่มีปัญญาแก่กล้า เจริญอริยมรรคโดยมีปัญญาเป็นแนวนำ เมื่อสำเร็จแล้วจัดเข้าในทิฎฐิปปัตตบุคคล
- (๗) สัทธานุสารี ผู้แล่นไปตามศรัทธา หรือ ผู้แล่นตามไปด้วยศรัทธา ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุโสดาปัตติผลที่มีศรัทธาแก่กล้า เจริญอริยมรรคโดยมีศรัทธาเป็นแนวนำ เมื่อสำเร็จแล้วจัดเข้าใน สัทธาวิมุตตบุคคล (นัย ที.ปา.อ. ๗๗-๗๘, ม.ม.อ. ๑๔๐-๑๔๑, องฺ.ทุก.อ. ๕๕, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๑-๑๖๒)
- กล่าวโดยสรุป อริยบุคคลที่ ๑ และที่ ๒ ได้แก่พระอรหันต์ ๒ ประเภท คือ สมถยานิก ผู้มีสมถะเป็นยาน และสุกขวิปัสสกะ ผู้เห็นแจ้งอย่างแห้งแล้ง อริยบุคคลที่ ๓, ๔ และ ๕ ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และท่านผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค อริยบุคคลที่ ๖ และที่ ๗ ได้แก่ ท่านผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๗ ประเภทนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”
๕. อุทกูปมสูตร
ว่าด้วยบุคคลผู้เปรียบด้วยการจมนํ้า ๗ ประเภท
{๑๕} [๑๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเปรียบด้วย <*> นํ้า ๗ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๗ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ
(๑) บุคคลบางคนในโลกนี้จมแล้วคราวเดียวก็จมลงเลย
(๒) บางคนโผล่ขึ้นแล้ว จมลงอีก
(๓) บางคนโผล่ขึ้นแล้ว ยืนอยู่
(๔) บางคนโผล่ขึ้นแล้ว เหลียวไปมา
(๕) บางคนโผล่ขึ้นแล้วว่ายข้ามไป
(๖) บางคนโผล่ขึ้นแล้วได้ที่พึ่ง
(๗) บางคนโผล่ขึ้นแล้ว ข้ามถึงฝังแล้ว เป็นพราหมณ์อยู่บนบก
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลที่จมแล้วคราวเดียวก็จมลงเลยเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรมฝ่ายดำโดยส่วนเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่จมแล้วคราวเดียวก็จมลงเลยเป็นอย่างนี้แล (๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลที่โผล่ขึ้นแล้ว จมลงอีกเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้คิดขึ้นได้ว่า ‘บรรดากุศลธรรมทั้งหลาย ศรัทธา หิริ
- ๑อกุศลธรรมฝ่ายดำโดยส่วนเดียว ในที่นี้หมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ คือความเห็นผิดที่ดิ่งลงสู่อบาย (ได้แก่ ลัทธินัตถิกวาท อเหตุกวาท และอกิริยวาท) [องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๒-๑๖๓]
- <*> การจมน้ำ - ผู้รวบรวม
จบ ปุคคลสูตร