พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · สุมนวรรค
๑. สุมนสูตร เล่ม ๒๒
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในสุมนวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ สุมนวรรค สุมนสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๔๙–๕๓
๔. สุมนวรรค
๑. สุมนสูตร
ว่าด้วยเทวดามีความพิเศษต่างกันด้วยเหตุ ๕ ประการ
[๓๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
{๓๑} ครั้งนั้นแล พระนางสุมนาราชกุมารี แวดล้อมด้วยรถ ๕๐๐ คัน และ ราชกุมารี ๕๐๐ คน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว
- ๑สุมนาราชกุมารี เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าโกศล ได้นามว่า ‘สุมนา’ เพราะในอดีตชาติได้นำ พวงดอกมะลิถวายสักการะแด่พระพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้วตั้งความปรารถนาให้ใด้ชื่อนี้ พระนางสำเร็จเป็นพระโสดาบันขณะพระชนมายุ ๗ พรรษา โดยได้ฟังธรรมเมื่อคราวเสด็จไป ถวายการต้อนรับพระบรมศาสดาซึ่งเสด็จมายังพระนครสาวัตถีตามคำกราบทูลของทูต ที่อนาถบิณฑิกเศรษฐีส่งไปทูลเสด็จเพื่อฉลองพระวิหารเชตวัน เหตุที่ไปเข้าเฝ้าในครั้งนี้ เพราะพระนางได้สดับเสียงสนทนาของทารกสองคน ซึ่งคนหนึ่งเป็นพระกนิษฐภาดาของพระนาง อีกคนหนี่ง เป็นบุตรของหญิงสนมพระมารดา ทั้งสองเคยบวชเป็นภิกษุผู้สหายกันในสมัยพระพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะโดยรูปหนึ่งบำเพ็ญสาราณียธรรม อีกรูปหนี่งบำเพ็ญวัตรในโรงภัต ซึ่งทั้งสอง ต่างพยายามกล่าวถึงข้อดีแห่งข้อปฏิบัติของตน แต่ก็ไม่สามารถให้อีกฝ่ายยอมรับได้ จนต่างมรณภาพกันไปบังเกิดในเทวโลก เวียนว่ายตายเกิดในเทวโลกและมนุษยโลกอยู่นานจนพุทธันดรหนึ่ง ผ่านไป ลุถึงสมัยพระพุทธเจ้าของเรานี้ จึงมาเกิดในพระนครสาวัตถี ผู้บำเพ็ญสาราณียธรรม บังเกิดในราชตระกูล ผู้บำเพ็ญวัตรในโรงภัตเกิดในตระกูลของนางสนม ในวันตั้งชื่อ พวกญาติ ๆ พาทั้งสองมานอนเคียงกัน ทารกที่เกิดในราชตระกูลระลึกรู้ว่าตนได้มาเกิดในวงศ์กษัตริย์นี้ก็เพราะผลแห่งการบำเพ็ญสาราณียธรรม แล้วระลึกหาสหายที่เคยบวชเป็นภิกษุด้วยกัน ก็รู้ว่ามา เกิดเป็นบุตรของนางสนมอยู่ใกล้กันนี้ จึงส่งเสียงทำนองว่าไม่เชื่อฟังคำของตนให้อีกฝ่ายรู้ ทารกที่เป็นบุตรนางสนมก็กล่าวโต้ตอบว่าอย่าถือตัวไปเลย ทุกสิ่งเป็นสักแต่ว่าธาตุทั้งนั้น สุมนาราชเทวีประทับยืนแแอบฟังจับความได้แต่คำว่า ‘ธาตุ’ ไม่ทรงเปิดเผยให้ใครทราบเพราะเกรงว่าทารกทั้งสองจะถูกเนรเทศ จึงเก็บความสงสัยไว้เพื่อทูลถามพระพุทธเจ้าเท่านั้น และ แล้วจึงทูลขอพระราชานุญาตเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าโดยเสด็จพร้อมด้วยรถเป็นราชพาหนะ ๕๐๐ คัน ซึ่งกล่าวกันว่า ในชมพูทวีปมีกุมารีเพียง ๓ นางเท่านั้น ที่มีรถเป็นพาหนะถึง ๕๐๐ คัน คือ (๑) จุนทีราชกัญญา พระราชธิดาของพระเจ้าพิมพิสาร (๒) วิสาขามหาอุบาสิกา ผู้เป็นธิดาของ ธนัญชัยเศรษฐี (๓) ก็คีอสุมนาราชเทวีนี้ (นัย องฺ.ปญฺจก.อ. ๑๔-๑๘)
ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส สาวกของพระผู้ มีพระภาคเจ้าสองคนมีศรัทธา มีศีล มีปัญญาเท่า ๆ กัน คนหนึ่งให้ทาน คนหนึ่งไม่ให้ คนทั้งสองนั้นหลังจากตายไปพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ก็คนทั้งสอง ซึ่งต่างก็เป็นเทวดาเหมือนกันนั้นจะพึงมีความพิเศษแตกต่างกันไหม”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสุมนา คนทั้งสองนั้นพึงมีความ พิเศษแตกต่างกัน คือ ผู้ที่ให้ทาน เป็นเทวดาอยู่ ย่อมข่มเทวดาผู้ที่ไม่ให้ ด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ
(๑) ด้วยอายุทิพย์ (๒) วรรณะทิพย์ (๓) สุขทิพย์
(๔) ยศทิพย์ (๕) อธิปไตยทิพย์
ดูก่อนสุมนา ผู้ที่ให้ทาน เป็นเทวดาอยู่ ย่อมข่มเทวดาผู้ที่ไม่ให้ด้วยเหตุ ๕ ประการนี้”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าเทวดาทั้งสองนั้นจุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มา สู่ความเป็นมนุษย์อีก ก็คนทั้งสองซึ่งต่างเป็นมนุษย์เหมือนกันนั้นจะพึงมีความ พิเศษแตกต่างกันไหม”“ดูก่อนสุมนา คนทั้งสองนั้นพึงมีความพิเศษแตกต่างกัน คือ ผู้ที่ให้ทาน เป็นมนุษย์อยู่ ย่อมข่มคนผู้ที่ไม่ให้ด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ
(๑) ด้วยอายุของมนุษย์ (๒) ด้วยวรรณะของมนุษย์
(๓) ด้วยสุขของมนุษย์ (๔) ด้วยยศของมนุษย์
(๕) ด้วยอธิปไตยของมนุษย์
ดูก่อนสุมนา ผู้ที่ให้ทาน เป็นมนุษย์อยู่ ย่อมข่มคนผู้ที่ไม่ให้ด้วยเหตุ ๕ ประการนี้”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าคนทั้งสองนั้นออกจากเรือนไปบวช ก็คน ทั้งสองซึ่งต่างก็เป็นบรรพชิตเหมือนกันนั้น จะพึงมีความพิเศษแตกต่างกันไหม”
“ดูก่อนสุมนา คนทั้งสองนั้นพึงมีความพิเศษแตกต่างกัน คือ ผู้ที่ให้ทาน เป็นบรรพชิตอยู่ ย่อมข่มคนผู้ที่ไม่ให้ด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ
(๑) ถูกขอร้องเท่านั้นจึงใช้สอยจีวรมาก มิได้ถูกขอร้อง ย่อมใช้สอยแต่น้อย
(๒) ถูกขอร้องเท่านั้นจึงบริโภคบิณฑบาตมาก มิได้ถูกขอร้อง ย่อมบริโภคแต่น้อย
(๓) ถูกขอร้องเท่านั้นจึงใช้สอยเสนาสนะมาก มิได้ถูกขอร้อง ย่อมใช้สอยแต่น้อย
(๔) ถูกขอร้องเท่านั้นจึงบริโภคคิลานปัจจัยเภสัชบริขารมาก มิได้ถูกขอร้อง ย่อมบริโภคแต่น้อย
(๕) เธออยู่กับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เหล่าใด เพื่อนร่วมพรหม จรรย์เหล่านั้นย่อมประพฤติต่อเธอด้วยกายกรรมเป็นที่ชอบใจเป็นส่วนมาก ที่ไม่ชอบใจเป็นส่วนน้อย ย่อมประพฤติต่อเธอด้วยวจีกรรมเป็นที่ชอบใจเป็นส่วนมาก ที่ไม่ ชอบใจเป็นส่วนน้อย ย่อมประพฤติต่อเธอด้วยมโนกรรมเป็นที่ชอบใจเป็นส่วนมาก ที่ไม่ชอบใจเป็นส่วนน้อย ย่อมนำเข้าไปแต่สิ่งที่ชอบใจเท่านั้น ที่ไม่ชอบใจมีน้อยมากดูก่อนสุมนา ผู้ที่ให้ทาน เป็นบรรพชิตอยู่ ย่อมข่มผู้ที่ไม่ให้ด้วยเหตุ ๕ ประการนี้”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าคนทั้งสองนั้นบรรลุอรหัต ก็คนทั้งสอง ซึ่งต่างก็ได้บรรลุอรหัตเหมือนกันจะพึงมีความพิเศษแตกต่างกันไหม”
“ดูก่อนสุมนา ในข้อนี้ เราไม่กล่าวว่ามีเหตุแตกต่างกันใด ๆ ในวิมุตติ กับวิมุตติ ”
“น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ข้อ นี้กำหนดได้ว่า ควรให้ทาน ควรทำบุญ เพราะบุญเป็นอุปการะแม้แก่เทวดา แม้แก่มนุษย์ แม้แก่บรรพชิต”“อย่างนั้นสุมนา อย่างนั้นสุมนา ควรให้ทาน ควรทำบุญ เพราะ บุญเป็นอุปการะแม้แก่เทวดา แม้แก่มุนษย์ แม้แก่บรรพชิต”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึง ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่าดวงจันทร์ที่ปราศจากมลทินเคลื่อนไปในอากาศ ย่อม
มีรัศมีสว่างกว่าหมู่ดาวทั้งปวงในโลก ฉันใด บุคคลผู้ถึง
พร้อมด้วยศีล มีศรัทธาย่อมไพโรจน์กว่าผู้ตระหนี่ทั้งปวง
ในโลกด้วยจาคะ ฉันนั้น
เมฆแลบแปลบปลาบ มีประกายนับร้อย ส่งเสียง
คำรามพลางหลั่งนํ้าฝนให้ตกลงมายังพื้นพสุธา ทำให้ที่ลุ่ม
ที่ดอนมีน้ำเจิ่งนองไป แม้ฉันใด
สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ
เป็นบัณฑิต ก็ฉันนั้น ย่อมข่มผู้ตระหนี่ได้ด้วยฐานะ ๕
ประการ คือ อายุ วรรณะ สุข ยศ และเปี่ยมด้วยโภคะ
ละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์
- ๑ในอรรถกถากล่าวไว้ว่า แม้จะเป็นเด็กอายุ ๗ ขวบหรือภิกษุเถระเป็นต้นที่มีอายุ ๑๐๐ ปี ซึ่งได้รู้แจ้ง แทงตลอดวิมุตติ ย่อมไม่มีความแตกต่างกันในโลกุตตรมรรคที่ได้บรรลุ (องฺ.ปญฺจก.อ. ๑๘)
- ๒ผู้สมบูรณ์ด้วยทัสสนะ หมายถึงเป็นพระโสดาบัน (องฺ.ปญฺจก.อ. ๑๙)
๒. จุนทีสูตร
ว่าด้วยสิ่งที่อำนวยผลเลิศ
{๓๒} [๓๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระนางจุนทีราชกุมารีทรงแวดล้อมด้วยรถ ๕๐๐ คัน และกุมารี ๕๐๐ คน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราชกุมารพระนามว่าจุนทะ พระภาดาของหม่อมฉัน กล่าวอย่างนี้ว่า ‘หญิงหรือชายก็ตาม ผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เว้นขาดจากปาณาติบาต (การ ฆ่าสัตว์) เว้นขาดจากอทินนาทาน (การลักทรัพย์) เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร (การประพฤติผิดในกาม) เว้นขาดจากมุสาวาท (การพูดเท็จ) เว้นขาดจากการ ดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ผู้นั้นหลังจากตาย ไปย่อมเข้าถึงสุคติอย่างเดียว ไม่เข้าถึงทุคติ’ ดังนี้ หม่อมฉันขอทูลถามพระ ผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ผู้ที่เลื่อมใสในศาสดาเช่นไร หลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติ อย่างเดียว ไม่เข้าถึงทุคติ
ผู้ที่เลื่อมใสในธรรมเช่นไร หลังจากตายไปจึงเข้า ถึงสุคติอย่างเดียว ไม่เข้าถึงทุคติ ผู้ที่เลื่อมใสในสงฆ์เช่นไร หลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติอย่างเดียว ไม่เข้าถึงทุคติ ผู้ที่ทำให้บริบูรณ์ในศีลเช่นไร หลัง จากตายไปจึงเข้าถึงสุคติอย่างเดียว ไม่เข้าถึงทุคติ ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจุนที สัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีเท้าก็ตาม มีสองเท้าก็ตาม มีสี่เท้าก็ตาม มีเท้ามากก็ตาม มีรูปหรือไม่มีรูปก็ตาม มี สัญญาหรือไม่มีสัญญาก็ตาม มีสัญญาก็ไม่ใช่ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ก็ตาม จะมี ประมาณเท่าใดก็ตาม พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าอันชาวโลกกล่าว
จบ ๑. สุมนสูตร