๓. อุปกิเลสสูตร เล่ม ๒๒

มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุไม่บำเพ็ญเสขธรรมให้บริบูรณ์แล้วจักรักษา ศีลขันธ์ให้บริบูรณ์ได้นั้น มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุไม่รักษาศีลขันธ์ให้ บริบูรณ์แล้วจักเจริญสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์ได้นั้น มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ ภิกษุไม่เจริญสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์แล้วจักบำเพ็ญปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์ได้นั้น มิใช่ฐานะที่จะมีได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุมีความเคารพ มีความยำเกรง มีความประพฤติเสมอในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ จักบำเพ็ญธรรมคืออภิสมาจาริกวัตร ให้บริบูรณ์ได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุบำเพ็ญธรรมคืออภิสมาจาริก วัตรให้บริบูรณ์ได้แล้วจักบำเพ็ญเสขธรรมให้บริบูรณ์ได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุบำเพ็ญธรรมของเสขบุคคลให้บริบูรณ์แล้วจักรักษาศีลขันธ์ให้บริบูรณ์ ได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุรักษาศีลขันธ์ให้บริบูรณ์แล้วจักเจริญ สมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์ได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุเจริญสมาธิขันธ์ให้ บริบูรณ์แล้วจักบำเพ็ญปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์ได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้”

๓. อุปกิเลสสูตร

ว่าด้วยเรื่องอุปกิเลส ๕

{๒๓} [๒๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องเศร้าหมองแห่งทองซึ่งเป็นเหตุที่ทำ ให้ทองเศร้าหมองแล้วย่อมไม่อ่อน ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผุดผ่อง ยังแตกง่ายและใข้งานไม่ได้ดี มี ๕ ประการ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) เหล็ก (๒) โลหะ (๓) ดีบุก (๔) ตะกั่ว (๕) เงิน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องเศร้าหมองแห่งทอง ๕ ประการนี้แลซึ่งเป็น เหตุที่ทำให้ทองเศร้าหมองแล้วย่อมไม่อ่อน ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผุดผ่อง ยัง แตกง่าย และใช้งานไม่ได้ดี เมื่อใดทองพ้นจากเครื่องเศร้าหมอง ๕ ประการ

นี้ย่อมอ่อน ควรแก่การงาน ผุดผ่อง ไม่แตกง่าย และใช้งานได้ดี คือ ช่าง ทองมุ่งหมายเพื่อเป็นเครื่องประดับชนิดใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นแผ่นทอง ต่างหู สร้อย คอ หรือดอกไม้ทอง ก็ย่อมสำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องประดับชนิดนั้น ๆ ได้ ฉันใด อุปกิเลสแห่งจิตซึ่งเป็นเหตุที่ทำให้จิตเศร้าหมองแล้วย่อมไม่อ่อน ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส เสียเร็ว ไม่ตั้งมั่นโดยชอบเพื่อความหมดสิ้นไป แห่งอาสวะก็มี ๕ ประการ ฉันนั้นเหมือนกัน ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) กามฉันทะ ความพอใจรักใคร่ในกาม

(๒) พยาบาท ความคิดร้าย

(๓) ถีนมิทธะ ความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม

(๔) อุทธัจจกุกกุจจะ ความฟุ้งซ่านและรำคาญ

(๕) วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย

อุปกิเลสแห่งจิต ๕ ประการนี้แลซึ่งเป็นเหตุที่ทำให้จิตเศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่อ่อน ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส เสียเร็ว ไม่ตั้งมั่นโดยชอบเพื่อ ความหมดสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เมื่อใดจิตพ้นจากอุปกิเลส ๕ ประการนี้ ย่อมอ่อน ควรแก่การงาน ผ่องใส ไม่เสีย ตั้งมั่นโดยชอบเพื่อความหมดสิ้นไป แห่งอาสวะ และภิกษุนั้นจะน้อมจิตไปเพื่อทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองซึ่ง ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองใด ๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจ สามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี คือถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงแสดงฤทธิ์หลายประการ คือ คนเดียว ทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือ หายตัวก็ได้ ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบน

แผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือ ลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทาง กายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์ และเสียงมนุษย์ ทั้งในที่ไกลและใกล้ ด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วย ใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะ ก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจาก

โมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมี จิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิต อื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึก ชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติ บ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอด วิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ใน ภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหาร อย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจาก

ภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มี กำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอ ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือ วรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถ ในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วง จักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์ เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจาก ตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อัน หาอาสวะ มิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี”

๔. ทุสสีลสูตร

ว่าด้วยโทษแห่งความทุศีลและคุณแห่งความมีศีล

{๒๔} [๒๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะ ของ ภิกษุผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะ ของ ภิกษุผู้มียถาภูตยานทัสสนะวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัย