พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · ปัญจังคิกวรรค
๔. ทุสสีลสูตร เล่ม ๒๒
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในปัญจังคิกวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ ปัญจังคิกวรรค ทุสสีลสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๓๓–๓๕
ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อัน หาอาสวะ มิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี”
๔. ทุสสีลสูตร
ว่าด้วยโทษแห่งความทุศีลและคุณแห่งความมีศีล
{๒๔} [๒๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะ ของ ภิกษุผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะ ของ ภิกษุผู้มียถาภูตยานทัสสนะวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัย
- ๑เจโตวิมุตติ ความหลุดพ้นด้วยอำนาจการฝึกจิตหรือกำลังสมาธิ หมายถึงภาวะที่จิตบรรลุอรหัตตผลซึ่งหลุดพ้นจากเครื่องผูกพันคือกิเลสทั้งปวง หรือเรียกว่าอรหัตตผล สมาธิปัญญาวิมุตติ ความหลุดพ้นด้วยอำนาจปัญญา ได้แก่ ปัญญาที่เป็นเหตุให้บรรลุอรหัตตผลซึ่งทำให้หลุดพ้นจาก เครื่องผูกพันคือกิเลสและอวิชชาได้อย่างสิ้นเชิง หรือเรียกว่าอรหัตตผลปัญญา (ที.สี.อ. ๒๘๐,ม.มู.อ. ๑/๑๗๗, สํ.นิ.อ. ๑๙๖, องฺ.ทุก.อ. ๓๑)
- ๒อาสวะ กิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดาน มี ๔ คือ (๑) กามาสวะ อาสวะคือกาม ได้แก่ ความกำหนัดยินดีที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ๕ (๒) ภวาสวะ อาสวะคือภพ ได้แก่ ความกำหนัดยินดีด้วยอำนาจความพอใจอยู่ในรูปภพและอรูปภพ (๓) ทิฏฐาสวะ อาสวะคือทิฏฐิ ได้แก่ ความติดใจ อยู่ในฌานสมาบัติที่ประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ (๔) อวิชชาสวะ อาสวะคืออวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (นัย ม.มู.อ. ๑/๗๔, สํ.สฬา.อ. ๑๔)
- ๓ยถาภูตญาณทัสสนะ หมายถึงความรู้เห็นสังขารธรรมตามสภาพความเป็นจริง จัดเป็นตรุณวิปัสสนา คือ วิปัสสนาญาณอ่อนหรือขั้นพื้นฐานที่เริ่มต้นจากนามรูปปริจเฉทญาณ (ญาณที่กำหนดจำแนก รู้นามและรูป) อันเป็นปัจจัยแห่งพลววิปัสสนา (สํ.นิ.อ. ๖๒, องุ.ปญฺจก.อ. ๗)
- ๔ในที่นี้ นิพพิทา ความเบื่อหน่าย จัดเป็นพลววิปัสสนา คือวิปัสสนาที่กล้าแข็ง โดยคำนึงเห็นโทษในสังขารธรรมด้วยความเบื่อหน่ายแล้วคิดจะพ้นไปเสีย วิราคะ ภาวะที่จิตปราศจากความกำหนัด ได้แก่ อริยมรรค (นัย องฺ.ปญฺจก.อ. ๗)
ขาดแล้ว เมื่อนิพพิทาและวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะ ของภิกษุผู้มีนิพพิทา และวิราคะวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนต้นไม้ ที่มีกิ่งและใบวิบัติเสียแล้ว กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดีของ ต้นไม้นั้นย่อมถึงความบริบูรณ์ไม่ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติแล้วก็ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อ
สัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะของภิกษุผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติก็ชื่อว่ามี เหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะของ ภิกษุผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติก็ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อนิพพิทาและ วิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะของภิกษุผู้มีนิพพิทาและวิราคะวิบัติ ก็ชื่อว่า มีเหตุปัจจัยขาดแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีลย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะของภิกษุผู้ ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะ มีอยู่ นิพพิทาและวิราคะของภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะย่อม สมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อนิพพิทาและวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะของ ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทาและวิราคะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เหมือนต้นไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและใบ กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดีของต้นไม้นั้นย่อมถึงความสมบูรณ์ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุ ทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีลย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุ ปัจจัย เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะของภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วย สัมมาสมาธิย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทา และวิราคะของภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุ ปัจจัย เมื่อนิพพิทาและวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะของภิกษุผู้ถึงพร้อม ด้วยนิพพิทาและวิราคะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย”
- ๑วิมุตติญาณทัสสนะ ในที่นี้หมายถึงอรหัตตผลวิมุตติและปัจจเวกขณญาณ( องฺ.ปญฺจก.อ. ๗)
๕. อนุคคหิตสูตร
ว่าด้วยธรรมสนับสนุนสัมมาทิฏฐิ
{๒๕} [๒๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิอันองค์ธรรม ๕ ประการ สนับสนุนแล้ว ย่อมมีเจโตวิมุตติเป็นผลและมีผลคือเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ย่อมมีปัญญาวิมุตติเป็นผลและมีผลคือปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์องค์ธรรม ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ สัมมาทิฏฐิ
(๑) อันศีล สนับสนุนแล้ว (๒) อันสุตะ สนับสนุนแล้ว
(๓) อันสากัจฉา สนับสนุนแล้ว (๔) อันสมถะ สนับสนุนแล้ว
สัมมาทิฏฐิอันองค์ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แลสนับสนุนแล้วย่อมมีเจโต วิมุตติเป็นผลและมีผลคือเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ ย่อมมีปัญญาวิมุตติเป็นผล และมีผลคือปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์”
- ๑-๑-๑-๑-๑ศีล ความประพฤติบริสุทธิ์ หมายถึงปาริสุทธิศีล ๔ อันเป็นพื้นฐานแห่งการบรรลุอริยมรรค สุตะ การฟัง หมายถึงการฟังธรรมอันเป็นสัปปายะหรือเรียกว่าปรโตโฆสะ หรือหมายถึงพาหุสัจจะ คือความเป็นพหูสูต สากัจฉา การสนทนาธรรม หมายถึงการสนทนาเกี่ยวกับการกำหนดหาข้อผิด พลาดในกัมมัฏฐานแล้วปรับให้เหมาะแก่จริตของตน หรือการสนทนาบอกความเป็นไปแห่งจิตของตน ( ๔) สมถะ ความสงบจิต หมายถึงภาวะจิตที่เข้าสมาบัติ ๘ ซึ่งเป็นบาทฐานแห่งวิปัสสนา หรือ ภาวะที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง (๕) วิปัสสนา การพิจารณาเห็นแจ้ง หมายถึงอนุปัสสนา คือการใช้ปัญญาพิจารณาหยั่งตรองดูสังขารธรรมจนทราบความจริง ๗ ประการ (คือ อนิจจานุปัสสนา พิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง ทุกขานุปัสสนา พิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ อนัตตานุปัสสนา พิจารณาเห็นว่าเป็นอนัตตา นิพพิทานุปัสสนา พิจารณาเห็นด้วยความเบื่อหน่าย วิราคานุปัสสนา พิจารณา เ ห็นด้วยความปราศจากความกำหนัด นิโรธานุปัสสนา พิจารณาเห็นความดับ และ ปฏินิสสัคคานุปัสสนา พิจารณาเห็นความสละทิ้งได้) [ม.มู.อ. ๒//๒๕๔-๒๕๕, นัย องฺ.ปญฺจก.อ. ๗, อง.ปญฺจก.ฏี. ๑๐]
จบ ๔. ทุสสีลสูตร