๗. ฐานสูตร เล่ม ๒๒

พระคุณขอรับ บัดนี้กายของกระผมไม่หนักขึ้น ทิศทั้งหลายปรากฏแก่กระผมธรรมทั้งหลายแจ่มแจ้งแก่กระผม ถีนมิทธะไม่ครอบงำจิตของกระผม กระผมยินดีประพฤติพรหมจรรย์ และกระผมไม่มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่างนั้นแหละ ภิกษุ อาการที่กายของเธอไม่หนักขึ้น ทิศทั้งหลายปรากฏแก่เธอ ธรรมทั้งหลายแจ่มแจ้งแก่เธอ ถีนมิทธะไม่ครอบงำจิตของเธอ เธอยินดีประพฤติพรหมจรรย์ และเธอไม่มี ความสงสัยในธรรมทั้งหลายนี้ย่อมมีได้แก่ภิกษุผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ เห็นแจ้งกุศลธรรม ทั้งหลาย ประกอบการเจริญโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายทุกวันทุกคืน ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลาย จักเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบ ความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ เห็นแจ้งกุศลธรรมทั้งหลาย ประกอบการเจริญ โพธปักขิยธรรมทั้งหลายทุกวันทุกคืน’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย พึงศึกษาอย่างนี้แล”

๗. อภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร

ว่าด้วยฐานะที่ควรพิจารณาเนือง ๆ ๕ ประการ

{๕๗} [๕๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ ประการนี้อันสตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ ฐานะ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า

(๑) เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้

(๒) เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้

(๓) เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้

(๔) เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น

(๕) เรามีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่ง จักทำกรรมใด ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผู้รับผลของกรรมนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ อะไร สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสัตว์โลกทั้งหลายมีความ มัวเมาในความเป็นหนุ่มสาว ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์โลกทั้งหลายประพฤติทุจริต ด้วยกาย วาจา ใจ เมื่อเขาพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ ย่อมละความมัวเมา ในความเป็นหนุ่มสาวนั้นได้โดยสิ้นเชิง หรือทำให้เบาบางลงได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ ไปได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสัตว์โลก ทั้งหลายมีความมัวเมาในความไม่มีโรค ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์โลกทั้งหลายประพฤติ ทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ เมื่อเขาพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ ย่อมละ ความมัวเมาในความไม่มีโรคนั้นได้โดยสิ้นเชิง หรือทำให้เบาบางลงได้ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือ บรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้น ความเจ็บไข้ไปได้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสัตว์โลกทั้งหลายมี ความมัวเมาในชีวิต ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์โลกทั้งหลายประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ เมื่อเขาพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ ย่อมละความมัวเมาในชีวิต นั้นได้โดยสิ้นเชิง หรือทำให้เบาบางลงได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะ อาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณา เนือง ๆ ว่า ‘เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร

สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เราจะต้องพลัดพรากจาก ของรักของชอบใจทั้งสิ้น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสัตว์โลกทั้งหลายมีความ พอใจมีความรักใคร่ในของรัก ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์โลกทั้งหลายประพฤติทุจริต ด้วยกาย วาจา ใจ เมื่อเขาพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ ย่อมละความพอใจ ความรักใคร่นั้นได้โดยสิ้นเชิง หรือทำให้เบาบางลงได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควร พิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง

ๆ ว่า ‘เรามีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่ง จักทำกรรมใด ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผู้รับผลของกรรมนั้น’ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เพราะสัตว์โลกทั้งหลายมีกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เมื่อเขาพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ ย่อมละทุจริตได้โดยสิ้นเชิง หรือทำให้ เบาบางลงได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตจึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เรามีกรรมเป็นของตน

เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่ง จักทำกรรมใด ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผู้รับผลของกรรมนั้น’

ว่าด้วยอานิสงส์แห่งการพิจารณาฐานะ ๕ ประการ

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่แต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ โดยที่แท้สัตว์โลกทั้งปวงที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติ ล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ มรรค ย่อมเกิดขึ้น อริยสาวกนั้นย่อมซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อช่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ ได้อนุสัย ย่อมสิ้นไปอริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่แต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่มี ความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้ โดยที่แท้ สัตว์โลก

ทั้งปวงที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติ ล้วนมีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้’’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ มรรคย่อมเกิดขึ้น อริยสาวกนั้นย่อมซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อ ซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป

อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่แต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ โดยที่แท้ สัตว์โลกทั้งปวง ที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติ ล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้น ความตายไปได้’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ มรรค ย่อมเกิดขึ้น อริยสาวกนั้นย่อมซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป

อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่แต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่จะ ต้องพลัดพราก จากของรักของชอบใจทั้งสิ้น โดยที่แท้ สัตว์โลกทั้งปวงที่มีการ มา การไป การจุติ การอุบัติ ล้วนจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจ ทั้งสิ้น’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ มรรคย่อมเกิดขึ้น อริยสาวกนั้นย่อมซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป

อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่แต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่มี กรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่ง จักทำกรรมใด ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผู้รับผล ของกรรมนั้น โดยที่แท้ สัตว์โลกทั้งปวงที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติ ล้วนมีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็น เผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่ง จักทำกรรมใด ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม จักเป็นผู้รับผลของ กรรมนั้น’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาฐานะนั้นอยู่เนือง ๆ มรรคย่อมเกิดขึ้น อริยสาวกนั้นย่อมซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อซ่องเสพ อบรม ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป”

สัตว์โลกทั้งหลายย่อมมีความแก่เป็นธรรมดา มีความ

เจ็บไข้เป็นธรรมดา มีความตายเป็นธรรมดา สัตว์โลก

ทั้งหลายย่อมเป็นไปตามธรรมดา พวกปุถุชนย่อมเกลียด

ถ้าเราพึงเกลียดธรรมดานั้นในพวกสัตว์ผู้มีอย่างนั้น

เป็นธรรมดา ข้อนั้นไม่สมควรแก่เราผู้เป็นอยู่อย่างนี้

เรานั้นเป็นอยู่อย่างนี้ ทราบธรรมที่หาอุปธิมิได้ เห็น

การออกบวชโดยเป็นธรรมเกษม ครอบงำความมัวเมา

ทั้งปวงในความไม่มีโรค ในความเป็นหนุ่มสาว และใน

ชีวิตเสียได้

ความอุตสาหะได้มีแล้วแก่เราผู้เห็นเฉพาะซึ่งนิพพาน

บัดนี้เราไม่สมควรที่จะเสพกามทั้งหลาย จักเป็นผู้ประพฤติ

ไม่ถอยหลัง ตั้งหน้าประพฤติพรหมจรรย์

๘. ลิจฉวิกุมารกสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ทำให้มีความเจริญอย่างเดียว

{๕๘} [๕๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่า มหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังพระนครเวสาลีเพื่อ