๑๐. กกุธสูตร เล่ม ๒๒

ของตถาคต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ตถาคตจะแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายตถาคตย่อมแสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ ถ้าแม้จะแสดงธรรมแก่ภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมแสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ ถ้าแม้จะแสดงธรรมแก่อุบาสกทั้งหลาย ย่อมแสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ ถ้าแม้จะแสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลาย ย่อมแสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ โดยที่สุดแม้แก่คนขอทานและพรานนก ก็ย่อมแสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าตถาคตเป็นผู้หนักในธรรม เคารพในธรรม”

๑๐. กกุธสูตร

ว่าด้วยศาสดา ๕ ประเภท

[๑๐๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๑๐๐} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้ พระนครโกสัมพีก็สมัยนั้นแล โกฬิยบุตรชื่อกกุธะผู้เป็นอุปัฏฐากของท่าน พระมหาโมคคัลลานะถึงแก่กรรมไปไม่นาน ได้เข้าถึงมโนมัยกาย หมู่หนึ่ง อัตภาพที่เขาได้มีขนาดเท่ากับคามเขตของชาวมคธ ๒ หรือ ๓ แห่ง แต่เขาก็มิ ได้ทำตนและคนอื่นให้เดือดร้อนเพราะอัตภาพที่ได้นั้น ครั้งนั้น กกุธเทพบุตร เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการท่านพระมหา โมคคัลลานะแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้บอกท่านพระมหา โมคคัลลานะว่า “ท่านเจ้าข้า พระเทวทัตถูกลาภสักการะและความสรรเสริญ ครอบงำรึงรัดจิตแล้ว ได้เกิดความปรารถนาเห็นปานนี้ว่าเราจักปกครองภิกษุสงฆ์ ท่านเจ้าข้า พร้อม ๆ กับความคิดที่เกิดขึ้นนั้น พระเทวทัตได้เสื่อม จากฤทธิ์นั้นแล้ว” กกุธเทพบุตรได้กล่าวอย่างนี้ แล้วนมัสการท่านพระมหา โมคคัลลานะ กระทำประทักษิณ แล้วอันตรธานไป ณ ที่นั้นเอง

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า โกฬิยบุตรชื่อกกุธะผู้เป็นอุปัฏฐากของข้า พระองค์ถึงแก่กรรมไปไม่นาน ได้เข้าถึงมโนมัยกายหมู่หนึ่ง อัตภาพที่เขาได้มี ขนาดเท่ากับคามเขตของชาวมคธ ๒ หรือ ๓ แห่ง แต่เขาก็มิได้ทำตนและคน อื่นให้เดือดร้อนเพราะอัตภาพที่ได้นั้น พระพุทธเจ้าข้า ต่อมากกุธเทพบุตร เข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ นมัสการแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว ได้บอกข้าพระองค์ว่า ‘ท่านเจ้าข้า พระเทวทัตถูกลาภสักการะและความ สรรเสริญครอบงำรึงรัดจิตแล้วได้เกิดความปรารถนาเห็นปานนี้ว่า ‘เราจักปกครองภิกษุสงฆ์ ท่านเจ้าข้า พร้อม ๆ กับความคิดที่เกิดขึ้นนั้น พระเทวทัต ได้เสื่อมจากฤทธิ์นั้นแล้ว’ กกุธเทพบุตรได้กล่าวอย่างนี้แล้วก็นมัสการข้าพระองค์ ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไป ณ ที่นั้นเอง”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนโมคคัลลานะ ก็กกุธเทพบุตร อันเธอกำหนดรู้จิตด้วยจิตแล้วหรือว่า ‘กกุธเทพบุตรกล่าวถึงสิ่งใด สิ่งนั้นทั้งหมดย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น”

“พระพุทธเจ้าข้า กกุธเทพบุตรอันข้าพระองค์กำหนดรู้จิตด้วยจิตแล้วว่า กกุธเทพบุตรกล่าวถึงสิ่งใด สิ่งนั้นทั้งหมดย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็น อย่างอื่น”

“ดูก่อนโมคคัลลานะ เธอจงรักษาวาจานั้น บัดนี้ โมฆบุรุษ นั้นจักทำ ตนให้ปรากฏด้วยตนเอง

ดูก่อนโมคคัลลานะ ศาสดา ๕ ประเภทเหล่านี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนโมคคัลลานะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์’ และว่า ‘ศีลของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่นสาวกทั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘ท่านศาสดานี้ แลเป็นผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์’ และว่า ‘ศีล ของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึงบอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่เป็นที่พึงพอใจของท่าน พวกเราจะกล่าวถึงท่าน โดยที่ท่านไม่มีความ พึงพอใจนั้นได้อย่างไร

อนึ่ง ประชาชนก็ยังนับถือบูชาท่านด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารอยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จักปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’ ดูก่อนโมคคัลลานะ สาวกทั้งหลาย ย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยศีล และศาสดาเห็นปานนั้นก็หวังการ รักษาโดยศีลจากสาวกทั้งหลายอีกประเภทหนึ่ง โมคคัลลานะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์’ และว่า ‘อาชีวะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่นสาวกทั้งหลายย่อมรู้กัน อย่างนี้ว่า ‘ท่านศาสดานี้แลเป็นผู้มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เรา เป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์’

และว่า ‘อาชีวะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึงบอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่เป็นที่พึงพอใจของท่าน พวกเรา จะกล่าวถึงท่านโดยที่ท่านไม่มีความพึงพอใจนั้นได้อย่างไร อนึ่ง ประชาชน ก็ ยังนับถือบูชาท่านด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร อยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จักปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’ ดูก่อนโมคคัลลานะ สาวกทั้งหลายย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยอาชีวะ และศาสดาเห็นปานนั้นก็หวังการรักษาโดยอาชีวะจากสาวกทั้งหลาย

อีกประเภทหนึ่ง โมคคัลลานะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีธรรม เทศนาไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีธรรมเทศนาบริสุทธิ์’ และว่า ‘ธรรมเทศนาของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่นสาวก ทั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘ท่านศาสดานี้แลเป็นผู้มีธรรมเทศนาไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีธรรมเทศนาบริสุทธิ์’ และว่า ‘ธรรมเทศนาของ เราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึงบอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่ เป็นที่พึงพอใจของท่าน พวกเราจะกล่าวถึงท่าน โดยที่ท่านไม่มีความ พึงพอใจนั้นได้อย่างไร

อนึ่ง ประชาชนก็ยังนับถือบูชาท่านด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารอยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จักปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’ ดูก่อนโมคคัลลานะ สาวกทั้งหลาย ย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยธรรมเทศนา และศาสดาเห็นปานนั้น ก็หวังการรักษาโดยธรรมเทศนาจากสาวกทั้งหลายอีกประเภทหนึ่ง โมคคัลลานะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีไวยากรณ์ ไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีไวยากรณ์บริสุทธิ์’ และว่า ‘ไวยากรณ์ ของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่น สาวกทั้งหลายย่อมรู้ กันอย่างนี้ว่า ‘ท่านศาสดานี้แลเป็นผู้มีไวยากรณ์ไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า

‘เราเป็นผู้มีไวยากรณ์บริสุทธิ์’ และว่า ‘ไวยากรณ์ของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึงบอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่เป็นที่พึงพอใจ ของท่าน พวกเราจะกล่าวถึงท่านโดยที่ท่านไม่มีความพึงพอใจนั้นได้อย่างไร อนึ่ง ประชาชนก็ยังนับถือบูชาท่านด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จัก ปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’ ดูก่อนโมคคัลลานะ สาวกทั้งหลายย่อมรักษา ศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยไวยากรณ์ และศาสดาเห็นปานนั้นก็หวังการรักษา โดยไวยากรณ์จากสาวกทั้งหลาย

อีกประเภทหนึ่ง โมคคัลลานะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีญาณ ทัสสนะไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีญาณทัสสนะบริสุทธิ์’ และว่า ‘ญาณทัสสนะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่นสาวก ทั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘ท่านศาสดานี้แลเป็นผู้มีญาณทัสสนะไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีญาณทัสสนะบริสุทธิ์’ และว่า ‘ญาณทัสสนะของ เราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึงบอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่เป็นที่พึงพอใจของท่าน พวกเราจะกล่าวถึงท่าน โดยที่ท่านไม่มีความ พึงพอใจนั้นได้อย่างไร อนึ่ง ประชาชนก็ยังนับถือบูชาท่านด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารอยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จักปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’ ดูก่อนโมคคัลลานะ สาวกทั้งหลาย ย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยญาณทัสสนะ และศาสดาเห็นปานนั้น ก็หวังการรักษาโดยญาณทัสสนะจากสาวกทั้งหลายดูก่อนโมคคัลลานะ ศาสดา ๕ ประเภทเหล่านี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

ดูก่อนโมคคัลลานะ ก็เราแลเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เรา เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์’ และว่า ‘ศีลของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ และ สาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยศีล และเราก็ไม่หวังการรักษาโดยศีลจาก สาวกทั้งหลาย

อนึ่ง เราเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์’ และว่า ‘อาชีวะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ และ สาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยอาชีวะ และเราก็ไม่หวังการรักษาโดยอาชีวะ จากสาวกทั้งหลาย

อนึ่ง เราเป็นผู้มีธรรมเทศนาบริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีธรรม เทศนาบริสุทธิ์’ และว่า ‘ธรรมเทศนาของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’

และสาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยธรรมเทศนา และเราก็ไม่หวังการรักษา โดยธรรมเทศนาจากสาวกทั้งหลาย

อนึ่ง เราเป็นผู้มีไวยากรณ์บริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีไวยากรณ์บริสุทธิ์’ และว่า ‘ไวยากรณ์ของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ และสาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยไวยากรณ์ และเราก็ไม่หวังการรักษาโดย ไวยากรณ์จากสาวกทั้งหลายอนึ่ง เราเป็นผู้มีญาณทัสสนะบริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มี ญาณทัสสนะบริสุทธิ์’ และว่า ญาณทัสสนะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ และสาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยญาณทัสสนะ และเราก็ไม่ หวังการรักษาโดยญาณทัสสนะจากสาวกทั้งหลาย”

จบ กกุธวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมสัมปทาสูตร ๒. ทุติยสัมปทาสูตร

๓. พยากรณสูตร ๔. ผาสุวิหารสูตร

๕. อกุปปสูตร ๖. สุตธรสูตร

๗. กถาสูตร ๘. อารัญญกสูตร

๙. สีหสูตร ๑๐. กกุธสูตร

จบ ทุติยปัณณาสก์

๓.ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวรรค

๑. สารัชชสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ทำให้แกล้วกล้า ๕ ประการ

{๑๐๑} [๑๐๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวสารัชชกรณธรรม แห่งภิกษุผู้เสขะมี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้มีศรัทธา (๒) เป็นผู้มีศีล

(๓) เป็นพหูสูต (๔) เป็นผู้ปรารภความเพียร

(๕) เป็นผู้มีปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความครั่นคร้ามอย่างใด ย่อมมีแก่ผู้ไม่มีศรัทธา ความครั่นคร้ามอย่างนั้นย่อมจะไม่มีแก่ผู้มีศรัทธา ฉะนั้น ธรรมนี้จึงจัดเป็น เวสารัชชกรณธรรมแห่งภิกษุผู้เสขะความครั่นคร้ามอย่างใดย่อมมีแก่ผู้ทุศีล ความครั่นคร้ามอย่างนั้นย่อม จะไม่มีแก่ผู้มีศีล ฉะนั้น ธรรมนี้จึงจัดเป็นเวลารัชชกรณธรรมแห่งภิกษุผู้เสขะความครั่นคร้ามอย่างใดย่อมมีแก่ผู้ได้ศึกษาน้อย ความครั่นคร้ามอย่าง นั้นย่อมจะไม่มีแก่ผู้เป็นพหูสูต ฉะนั้น ธรรมนี้จึงจัดเป็นเวสารัชชกรณธรรม แห่งภิกษุผู้เสขะความครั่นคร้ามอย่างใดย่อมมีแก่ผู้เกียจคร้าน ความครั่นคร้ามอย่างนั้น ย่อมจะไม่มีแก่ผู้ปรารภความเพียร ฉะนั้น ธรรมนี้จึงจัดเป็นเวสารัชชกรณ ธรรมแห่งภิกษุผู้เสขะ