เมฆิยสูตร เล่ม ๒๓

ถ้าอาศัยวิริยะ ... ถ้าอาศัยปัญญาแล้วละอกุศล เจริญกุศลได้ อกุศลนั้นเป็นอันเธอละได้แล้ว ภิกษุใดละอกุศลได้แล้วเพราะเห็นด้วยอริยปัญญา ภิกษุ นั้นเป็นอันละอกุศลนั้นได้แล้ว ละดีแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการนี้แล้ว พึงอบรมอุปนิสัย ๔ ประการ อุปนิสัย ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเสียก่อนแล้วค่อยเสพของอย่างหนึ่ง พิจารณาเสียก่อนแล้วค่อยอดกลั้นของอย่างหนึ่ง พิจารณาเสียก่อนแล้วค่อยเว้นของอย่างหนึ่ง พิจารณาเสียก่อนแล้วค่อยกำจัดของอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุอย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยนิสสัย”

๓. เมฆิยสูตร

ว่าด้วยพระเมฆิยะทิ้งพระพุทธองค์

{๒๐๗} [๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ จาลิกบรรพต ใกล้เมืองจาลิกา ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าไปบิณฑบาตในชันตุคาม”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนเมฆิยะ เธอจงสำคัญกาลที่ควรในบัดนี้เองเถิด”

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระเมฆิยะครองอันตรวาสกแล้วถือบาตร จีวรเข้าไปบิณฑบาตยังชันตุคาม ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในชันตุคามแล้วกลับจาก

บิณฑบาตหลังจากฉันแล้ว ได้ตรงไปยังฝังแม่น้ำกิมิกาฬา ท่านพระเมฆิยะ เดินเที่ยวพักผ่อนอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้ากิมิกาฬาอยู่ ได้เห็นป่ามะม่วงอันน่าเลื่อมใส น่ารื่นรมย์ ครั้นเห็นแล้วจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ป่ามะม่วงแห่งนี้ช่างน่าเลื่อมใส น่ารื่นรมย์จริงหนอ เหมาะสำหรับบำเพ็ญเพียรของกุลบุตร ผู้ต้องการบำเพ็ญเพียร ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงอนุญาตเรา เราก็จะมาบำเพ็ญเพียรยังป่ามะม่วงนี้”

ครั้งนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อเช้านี้ ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตในชันตุคาม ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในชันตุคามแล้วกลับจากบิณฑบาตหลังจากฉันแล้วได้ตรงไปยังฝั่งแม่น้ำกิมิกาฬา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ เดินเที่ยวพักอยู่ที่ฝังแม่นํ้ากิมิกาฬาอยู่ ได้เห็นป่ามะม่วงอันน่าเลื่อมใส น่ารื่นรมย์ ครั้นเห็นแล้วข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ป่ามะม่วงแห่งนี้ ช่างน่าเลื่อมใส น่ารื่นรมย์จริงหนอ เหมาะสำหรับบำเพ็ญเพียรของกุลบุตร ผู้ต้องการบำเพ็ญเพียร ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงอนุญาตเรา เราก็จะมาบำเพ็ญเพียรยังป่ามะม่วงนี้’ ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จะไปบำเพ็ญเพียรยังป่ามะม่วงนั้น”เมื่อท่านพระเมฆิยะกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะ ท่านพระเมฆิยะว่า “รออยู่ก่อนเถอะ เมฆิยะ เราอยู่คนเดียว เธอจงรออยู่ จนกว่าภิกษุรูปอื่นจะมาแทน”

ท่านพระเมฆิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงมีกิจอะไรที่ต้องทำให้ยิ่งขึ้นไป ไม่ทรงมีการบำเพ็ญอริยมรรคที่ทรงทำเสร็จแล้วอีก ส่วนข้าพระองค์ยังมีกิจที่จะ

ต้องทำให้ยิ่งขึ้นไป ยังมีการบำเพ็ญอริยมรรคที่ต้องทำอีก ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จะไปบำเพ็ญเพียรยังป่ามะม่วงนั้น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “รออยู่ก่อนเถอะ เมฆิยะ เราอยู่คนเดียว เธอจงรออยู่จนกว่าภิกษุรูปอื่นจะมาแทน”

ท่านพระเมฆิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงมีกิจอะไรที่ต้องทำให้ยิ่งขึ้นไป ไม่ทรงมีการบำเพ็ญอริยมรรคที่ทรงทำเสร็จแล้วอีก ส่วนข้าพระองค์ยังมีกิจที่จะต้องทำให้ยิ่งขึ้นไป ยังมีการบำเพ็ญอริยมรรคที่ต้องทำอีก ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จะไปบำเพ็ญเพียรยังป่ามะม่วงนั้น”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนเมฆิยะ เมื่อเธอบอกว่าจะไปบำเพ็ญเพียร เราจะพูดอะไรได้เล่า เธอจงทราบกาลที่เหมาะที่ควรในบัดนี้เองเถิด”

ครั้งนั้นแล ท่านพระเมฆิยะลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วเข้าไปยังป่ามะม่วง อาศัยป่ามะม่วงนั้นนั่งพักกลางวันอยู่ใต้ต้นมะม่วงต้นหนึ่ง ครั้งนั้นแลเมื่อท่านพระเมฆิยะพักอยู่ที่ป่ามะม่วงนั้น อกุศลวิตกที่ชั่วช้า ๓ อย่าง คือ กามวิตก (ความตรึกในทางกาม) พยาปาทวิตก (ความตรึกในทางพยาบาท) วิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน) ก็ ปรากฏขึ้นเรื่อย ๆลำดับนั้นแล ท่านพระเมฆิยะได้มีความคิดดังนี้ว่า “เจ้าข้าเอ๋ย น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธาแท้ ๆ ยังถูกอกุศลวิตกที่ชั่วช้า ๓ อย่าง คือ กามวิตก พยาปาทวิตก วิหิงสาวิตก ครอบงำเอาได้”

ต่อจากนั้น ท่านพระเมฆิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อข้าพระองค์อยู่ที่ป่ามะม่วงนั้น อกุศลวิตกที่ชั่วช้า ๓ อย่าง คือ กามวิตก พยาปาทวิตก วิหิงสาวิตก ปรากฏขึ้นเรื่อย ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธาแท้ ๆ ยังถูกอกุศลวิตกที่ชั่วช้า ๓ อย่าง คือ กามวิตก พยาปาทวิตก วิหิงสาวิตก ครอบงำเอาได้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนเมฆิยะ ธรรม ๕ ประการ ย่อม เป็นไปเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้า ธรรม ๕ ประการคือ อะไรบ้าง คือ

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี นี้ เป็นธรรมที่เป็นไปเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้า ประการที่ ๑

อีกประการหนึ่ง เมฆิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศีล คือสำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้เป็นธรรมที่เป็นไปเพื่อความแก่กล้าแห่ง เจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้าประการที่ ๒

อีกประการหนึ่ง เมฆิยะ ภิกษุเป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบากซึ่งถ้อยคำอันเป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลส อำนวยความสะดวกในการเปิดจิต คือ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา ปวิเวกกถา อสังสัคคกถา

วิริยารัมภกถา สีลกถา สมาธิกถา ปัญญากถา วิมุตติกถา วิมุตติญาณทัสสนกถา นี้เป็นธรรมที่เป็นไปเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้า ประการที่ ๓

อีกประการหนึ่ง เมฆิยะ ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ นี้เป็นธรรมที่เป็นไป เพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้าประการที่ ๔อีกประการหนึ่ง เมฆิยะ ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางที่จะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ นี้เป็นธรรม ที่เป็นไปเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่กล้าประการที่ ๕ดูก่อนเมฆิยะ ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี พึงหวังคุณข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้มีศีล คือ สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

ดูก่อนเมฆิยะ ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี พึงหวังคุณข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบากซึ่งกถาอันเป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลส อำนวยความสะดวกในการเปิดจิต คือ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา ปวิเวกกถา อสังสัคคกถา วิริยารัมภกถา สีลกถา สมาธิกถา ปัญญากถา วิมุตติกถา วิมุตติญาณทัสสนกถาดูก่อนเมฆิยะ ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี พึงหวัง คุณข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยัง กุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระ ในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่

ดูก่อนเมฆิยะ ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี พึงหวัง คุณข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางที่จะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบดูก่อนเมฆิยะ ก็แลภิกษุนั้นตั้งอยูในธรรม ๕ ประการนี้แล้ว พึงเจริญธรรมอีก ๔ ประการให้ยิ่งขึ้นไป คือ

(๑) พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ

(๒) พึงเจริญเมตตาเพื่อละพยาบาท

(๓) พึงเจริญอานาปานสติเพื่อเข้าไปตัดวิตก

(๔) พึงเจริญอนิจจสัญญาเพื่อถอนอัสมิมานะ

ดูก่อนเมฆิยะ อนัตตสัญญาย่อมปรากฏแก่ภิกษุผู้ได้อนิจจสัญญา ผู้ที่ได้อนัตตสัญญาย่อมบรรลุนิพพานอันถอนเสียได้ซึ่งอัสมิมานะในปัจจุบันทีเดียว”

๔. นันทกสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรบำเพ็ญให้บริบูรณ์และอานิสงส์การแสดงธรรม

{๒๐๘} [๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระนันทกะชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ที่หอฉันครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เสด็จเข้าไปยังศาลาบำรุง ได้ประทับยืนรอจนจบกถาอยู่ที่นอกซุ้มประตู ครั้นทรงทราบว่ากถาจบแล้วจึงทรงกระแอมแล้วเคาะบานประตู ภิกษุเหล่านั้น เปิดประตูให้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ