พลสูตร เล่ม ๒๓

ประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุเหล่านั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมประกอบธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน นี้เป็นอานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลประการที่ ๕ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลมี ๕ ประการนี้แล”

๕. พลสูตร

ว่าด้วยพละ ๔ กับภัย ๕

{๒๐๙}[๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้ พละ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ปัญญาพละ กำลังปัญญา

(๒) วิริยพละ กำลังความเพียร

(๓) อนวัชชพละ กำลังการงานอันไม่มีโทษ

(๔) สังคหพละ กำลังการสงเคราะห์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปัญญาพละเป็นไฉน คือ ธรรมเหล่าใดเป็นกุศล รู้กันว่าเป็นกุศล ธรรมเหล่าใดเป็นอกุศล รู้กันว่าเป็นอกุศล ธรรมเหล่าใด มีโทษ รู้กันว่ามีโทษ ธรรมเหล่าใดไม่มีโทษ รู้กันว่าไม่มีโทษ ธรรมเหล่าใดดำ รู้กันว่าดำ ธรรมเหล่าใดขาว รู้กันว่าขาว ธรรมเหล่าใดไม่ควรเสพ รู้กันว่าไม่ควรเสพ ธรรมเหล่าใดควรเสพ รู้กันว่าควรเสพ ธรรมเหล่าใดไม่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ รู้กันว่าไม่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ ธรรมเหล่าใดสามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ รู้กันว่าสามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ ธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเห็นปรากฏชัดแจ้งด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปัญญาพละดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ก็วิริยพละเป็นไฉน คือ ธรรมเหล่าใดเป็นอกุศล รู้กันว่าเป็นอกุศล ธรรมเหล่าใดมีโทษ รู้กันว่ามีโทษ ธรรมเหล่าใดดำ รู้กันว่าดำ ธรรมเหล่าใดไม่ควรซ่องเสพ รู้กันว่าไม่ควรซ่องเสพ ธรรมเหล่าใดไม่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ รู้กันว่าไม่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ บุคคลย่อมยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้เพื่อละธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดเป็นกุศล รู้กันว่าเป็นกุศล ธรรมเหล่าใดไม่มีโทษ รู้กันว่าไม่มีโทษ ธรรมเหล่าใดขาว รู้กันว่าขาว ธรรมเหล่าใดควรเสพ รู้กันว่าควรเสพ ธรรมเหล่าใดสามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ รู้กันว่าสามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ บุคคลย่อมยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้เพื่อได้เฉพาะซึ่งธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิริยพละ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนวัชชพละเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันหาโทษมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอนวัชชพละ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังคหพละเป็นไฉน คือ สังคหวัตถุ มี ๔ ประการนี้ คือ

(๑) ทาน การให้

(๒) เปยยวัชชะ การเจรจาถ้อยคำที่น่ารัก

(๓) อัตถจริยา การประพฤติประโยชน์

(๔) สมานัตตตา ความมีตนเสมอ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาทานทั้งหลาย ธรรมทานจัดว่าเป็นเลิศ

บรรดาการเจรจาถ้อยคำที่น่ารักทั้งหลาย การแสดงธรรมบ่อย ๆ แก่บุคคลผู้ต้องการ ผู้คอยเงี่ยโสตลงสดับ จัดว่าเป็นเลิศ

บรรดาการประพฤติประโยชน์ทั้งหลาย การชักชวนคนผู้ไม่มีศรัทธาให้สมาทานดำรงมั่นคงอยู่ในสัทธาสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยศรัทธา) ชักชวนผู้ทุศีลให้สมาทานดำรงมั่นคงอยู่ในสีลสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยศีล) ชักชวนผู้ตระหนี่ให้สมาทานดำรงมั่นคงอยู่ในจาคสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยการบริจาค) ชักชวนผู้ที่ด้อยปัญญาให้สมาทานดำรงมั่นคงอยู่ในปัญญาสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยปัญญา) จัดว่าเป็นเลิศบรรดาความมีตนเสมอทั้งหลาย พระโสดาบันมีตนเสมอกับพระโสดาบัน พระสกทาคามีมีตนเสมอกับพระสกทาคามี พระอรหันต์มีตนเสมอกับพระอรหันต์ จัดว่าเป็นเลิศ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังคหพละ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยพละ ๔ ประการนี้แล ย่อมก้าวล่วงภัย ๕ ประการได้ ภัย ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อาชีวิตภัย ภัยคือการดำเนินชีวิต

(๒) อสิโลกภัย ภัยคือการติเตียน

(๓) ปริสสารัชชภัย ภัยคือความสะทกสะท้านในชุมชน

(๔) มรณภัย ภัยคือความตาย

(๕) ทุคคติภัย ภัยคือทุคติ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนั้นแลพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราไม่กลัวภัยคือการดำเนินชีวิต เราจักกลัวภัยคือการดำเนินชีวิตไปทำไมเล่า เพราะเรามีพละ ๔ ประการ คือ ปัญญาพละ วิริยพละ อนวัชชพละ สังคหพละ คนที่ด้อยปัญญาเท่านั้นจึงจะกลัวภัยคือการดำเนินชีวิต คนเกียจคร้านจึงจะกลัวภัยคือการดำเนินชีวิต คนที่มีการงานทางกาย ทางวาจา และทางใจที่มีโทษจึงจะกลัวภัยคือการดำเนินชีวิต คนที่ไม่สงเคราะห์ใครจึงจะกลัวภัยคือการดำเนินชีวิตเราไม่กลัวภัยคือการติเตียน ...

เราไม่กลัวภัยคือความสะทกสะท้านในชุมชน ...

เราไม่กลัวภัยคือความตาย ...

เราไม่กลัวภัยคือทุคติ เราจักกลัวภัยคือทุคติไปทำไมเล่า เพราะเรามี พละ ๔ ประการ คือ ปัญญาพละ วิริยพละ อนวัชชพละ สังคหพละ คนที่ด้อยปัญญาเท่านั้นจึงจะกลัวภัยคือทุคติ คนเกียจคร้านจึงจะกลัวภัยคือทุคติ คนที่มีการงานทางกาย ทางวาจา และทางใจที่มีโทษจึงจะกลัวภัยคือทุคติ คนที่ไม่สงเคราะห์ใครจึงจะกลัวภัยคือทุคติ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยพละ ๔ ประการนี้แล ย่อมผ่านพ้นภัย ๕ ประการนี้ไปได้”

๖. เสวนาสูตร

ว่าด้วยการมอง ๒ ทาง

{๒๑๐} [๖] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แม้บุคคลก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มี แม้จีวรก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรใช้สอย ก็มี ไม่ควรใช้สอยก็มี แม้บิณฑบาตก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรฉันก็มี ไม่ควรฉันก็มี แม้เสนาสนะก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี แม้หมู่บ้านและนิคมก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี แม้ชนบทและประเทศก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มีก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แม้บุคคลก็ควรทราบโดยสองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ในบุคคล ๒ ประเภทนั้น พึงรู้บุคคลใดว่า ‘เมื่อเราคบบุคคลนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง บริขารแห่งชีวิตที่ผู้เป็นบรรพชิตพึงให้เกิดขึ้น คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก และเราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต เพื่อประโยชน์แห่งความเป็นสมณะอันใด ประโยชน์แห่งความเป็นสมณะของเราอันนั้นย่อมไม่ถึงความเจริญบริบูรณ์’ตนทราบแล้วในตอน