พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย · ทุกนิบาต
พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในปัณณาสก์ เล่ม ๒๐
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๒๕–๔๓๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๔ ในทุกนิบาตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในปัณณาสก์ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๑๕๑–๑๖๐
พระสูตรที่ไม่ได้รวมไว้ในปัณณาสก์
๑. โกธเปยยาล
ธรรมฝ่ายชั่วกับธรรมฝ่ายดีอย่างละ ๒
{๔๒๕} [๗๘๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความโกรธ ๑ ความผูกโกรธ ๑ ... ความลบหลู่คุณท่าน ๑ ความตีเสมอ ๑ ... ความริษยา ๑ ความตระหนี่ ๑ ... มายา ๑ โอ้อวด ๑ ... ความไม่ละอาย ๑ ความไม่เกรงกลัว ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมมี ๒ อย่างนี้แล” (๑-๕){๔๒๖} [๗๙๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่ผูกโกรธ ๑ ... ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ ความไม่ตีเสมอ ๑ ... ความไม่ริษยา ๑ ความไม่ตระหนี่ ๑ ... ความไม่มีมายา ๑ ความไม่โอ้อวด ๑ ... หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมมี ๒ อย่างนี้แล” (๖-๑๐){๔๒๗}
[๗๙๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างย่อมอยู่เป็นทุกข์ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความโกรธ ๑ ความผูกโกรธ ๑ ... ความลบหลู่คุณท่าน ๑ ความตีเสมอ ๑ ... ความริษยา ๑ ความตระหนี่ ๑ ... มายา ๑ โอ้อวด ๑ ... ความไม่ละอาย ๑ ความไม่เกรงกลัว ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้แลย่อมอยู่เป็นทุกข์” (๑๑-๑๕){๔๒๘} [๗๙๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างย่อมอยู่เป็นสุข ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่ผูกโกรธ ๑ ... ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ ความไม่ตีเสมอ ๑ ... ความไม่ริษยา ๑ ความไม่ตระหนี่ ๑ ... ความไม่มีมายา ๑ ความไม่โอ้อวด ๑ ... หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้แลย่อมอยู่เป็นสุข” (๑๖-๒๐)
{๔๒๙} [๗๙๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้เป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความโกรธ ๑ ความผูกโกรธ ๑ ... ความลบหลู่คุณท่าน ๑ ความตีเสมอ ๑ ... ความริษยา ๑ ความตระหนี่ ๑ ... มายา ๑ โอ้อวด ๑ ... ความไม่ละอาย ๑ ความไม่เกรงกลัว ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ” (๒๑-๒๕){๔๓๐} [๗๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่ผูกโกรธ ๑ ... ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ ความไม่ตีเสมอ ๑ ... ความไม่ริษยา
๑ ความไม่ตระหนี่ ๑ ... ความไม่มีมายา ๑ ความไม่โอ้อวด ๑ ... หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ” (๒๖-๓๐){๔๓๑} [๗๙๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างต้องดิ่งลงนรกแน่แท้ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความโกรธ ๑ ความผูกโกรธ ๑ ... ความลบหลู่คุณท่าน ๑ ความตีเสมอ ๑ ... ความริษยา ๑ ความตระหนี่ ๑ ... มายา ๑ โอ้อวด ๑ ... ความไม่ละอาย ๑ ความไม่เกรงกลัว ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้แลต้องดิ่งลงนรกแน่แท้ (๓๑-๓๕){๔๓๒} [๗๙๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เป็นประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างต้องขึ้นสวรรค์แน่แท้ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่ผูกโกรธ ๑ ... ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ ความไม่ตีเสมอ ๑ ... ความไม่ริษยา ๑ ความไม่ตระหนี่ ๑ ... ความไม่มีมายา ๑ ความไม่โอ้อวด ๑ ... หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้แลต้องขึ้นสวรรค์แน่แท้” (๓๖-๔๐)
{๔๓๓} [๗๙๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความโกรธ ๑ ความผูกโกรธ ๑ ... ความลบหลู่คุณท่าน ๑ ความตีเสมอ ๑ ... ความริษยา ๑ ความตระหนี่ ๑ ... มายา ๑ โอ้อวด ๑ ... ความไม่ละอาย ๑ ความไม่เกรงกลัว ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้แลหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ” (๔๑-๔๕){๔๓๔} [๗๙๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่ผูกโกรธ ๑ ... ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ ความไม่ตีเสมอ ๑ ... ความไม่ริษยา ๑ ความไม่ตระหนี่ ๑ ... ความไม่มีมายา ๑ ความไม่โอ้อวด ๑ ... หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างนี้แล หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” (๔๖-๕๐)
จบ โกธเปยยาล
๒. อกุสลเปยยาล
{๔๓๕} [๗๙๙-๘๐๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้เป็นอกุศล ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้เป็นกุศล ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้มีโทษ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้ไม่มีโทษ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้มีทุกข์เป็นกำไร ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้มีสุขเป็นกำไร ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้มีทุกข์เป็นวิบาก ... ดูก่อนภิกษทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้มีสุขเป็นวิบาก ... ดูก่อน
ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้ไม่มีความเบียดเบียน ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่ผูกโกรธ ๑ ... ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ ความไม่ตีเสมอ ๑ ... ความไม่ริษยา ๑ ความไม่ตระหนี่ ๑ ... ความไม่มีมายา ๑ ความไม่โอ้อวด ๑ ... หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้แล ไม่มีความเบียดเบียน” (๑-๕๐)
จบ อกุสลเปยยาล
๓. วินยเปยยาล
{๔๓๖} [๘๐๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ อย่างนี้ ตถาคตจึงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก อำนาจประโยชน์ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ เพื่อความรับว่าดีแห่งสงฆ์ ๑ เพื่อความอยู่สำราญแห่งสงฆ์ ๑ ... เพื่อข่มบุคคลผู้เก้อยาก ๑ เพื่อความอยู่สำราญแห่งภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ๑ ... เพื่อป้องกันอาสวะอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑ เพื่อกำจัดอาสวะอันจักบังเกิดในอนาคต ๑ ... เพื่อป้องกันเวรอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑ เพื่อกำจัดเวรอันจักบังเกิดในอนาคต ๑ ... เพื่อป้องกันโทษอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑ เพื่อกำจัดโทษอันจักบังเกิดในอนาคต ๑ ... เพื่อป้องกันภัยอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑ เพื่อกำจัดภัยอันจักบังเกิดในอนาคต
๑ ... เพื่อป้องกันอกุศลธรรมอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑ เพื่อกำจัดอกุศลธรรมอันจักบังเกิดในอนาคต ๑ ... เพื่ออนุเคราะห์แก่คฤหัสถ์ ๑ เพื่อเข้าไปตัดรอนฝักฝ่ายของภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก ๑ ... เพื่อความเลื่อมใสของชุมชนยังไม่เลื่อมใส ๑ เพื่อความเลื่อมใสยิ่งของชุมชนที่เลื่อมใสแล้ว ๑ ... เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ๑ เพื่อความอนุเคราะห์พระวินัย ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ อย่างนี้แล ตถาคตจึงได้บัญญัติสิกขาบทแก่สาวก” (๑-๑๐)
บัญญัติติณวัตถารกวินัย
{๔๓๗} [๘๑๐-๘๓๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ อย่างนี้ตถาคตจึงบัญญัติปาติโมกข์แก่สาวก ... บัญญัติปาติโมกขุทเทส ... บัญญัติการงดปาติโมกข์ ... บัญญัติปวารณา ...บัญญัติการงดปวารณา ... บัญญัติตัชชนียกรรม ... บัญญัตินิยสกรรม ... บัญญัติปัพพาชนียกรรม ... บัญญัติปฏิสารณียกรรม ...บัญญัติอุกเขปนียกรรม ... บัญญัติการให้
- ๑ปาติโมกข์ หมายถึงประมวลบทบัญญัติและคำสอนที่เป็นหลักใหญ่ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มี ๒ คือ อาณาปาติโมกข์ ประมวลบทบัญญัติว่าด้วยข้อห้ามในพระวินัย และ โอวาทปาติโมกข์ ประมวลคำสอนที่เป็นหลักสำคัญที่ทรงแสดงแก่พระสาวกเพื่อเผยแผ่พระศาสนา (นัย วิ.อ. ๑/๑๙๐) ในที่นี้หมายถึงอาณาปาติโมกข์ ซึ่งจำแนกเป็น ๒ ฝ่าย คือ ภิกขุปาติโมกข์ ประมวลบทบัญญัติสำหรับภิกษุสงฆ์ และ ภิกขุนีปาติโมกข์ ประมวลบทบัญญัติสำหรับภิกษุณีสงฆ์ (องฺ.ทุก.อ. ๗๔)
- ๒ปาติโมกขุทเทส แปลว่า การยกหัวข้อปาติโมกข์ขึ้นแสดง หมายถึงวิธีการแสดงหรือสวดแต่เพียงหัวข้อหรือหมวดแห่งปาติโมกข์ที่พระพุทธเจ้าทรงกำหนดไว้ อนึ่ง เกี่ยวกับปาติโมกข์ พึงดูความพิสดารในอุโปสถขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก มหาวรรค (แปล) เล่ม ๔ ข้อ ๑๓๒-๑๘๓ หน้า ๒๓๒-๓๒๐
- ๓การงดปาติโมกข์ หมายถึงการงดทำอุโบสถ (องฺ.ทุก.อ. ๗๔) พึงดูรายละเอียดในอุโปสถขันธกะ แห่ง วิ.มหา. (แปล) ๔/๑๓๖/๒๓๘-๒๓๙
- ๔ปวารณา หมายถึงการยอมให้ว่ากล่าวตักเตือน คือ เปิดโอกาสให้กันและกันว่ากล่าวตักเตือน เป็นชื่อเรียกสังฆกรรมที่ทรงอนุญาตให้ภิกษุสงฆ์ทำแบบพร้อมเพรียงกันโดยชอบธรรมในวันสุดท้ายแห่งการอยู่จำพรรษา คือ ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๑๑ สำหรับผู้จำพรรษาต้น หรือในวันขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๑๒ สำหรับผู้จำพรรษาหลัง (พึงดูความพิสดารในปวารณาขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก มหาวรรค (แปล) เล่ม ๔ ข้อ ๒๐๙-๒๔๑ หน้า ๓๖๔-๔๓๒)
- ๕การงดปวารณา พึงดูเรื่องการงดปวารณา ในปวารณาขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก มหาวรรค (แปล) เล่ม ๔ ข้อ ๒๓๕-๒๓๓ หน้า ๒๓๗/๔๑๕-๔๒๑
- ๖ตัชชนียกรรม กรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุผู้ควรขู่ เป็นสังฆกรรมประเภทนิคคหกรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งสงฆ์ทำการตำหนิโทษภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณีขึ้นในสงฆ์ หรือโง่เขลา มีอาบัติมาก อยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ นิยสกรรม กรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุให้ไร้ยศ หรือกรรมคือการถอดยศลดภาวะ เป็นสังฆกรรมประเภทนิคคหกรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งสงฆ์ทำแก่ภิกษุผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด ต้องอาบัติมาก คลุกคลีกับคฤหัสถ์ในการไม่เหมาะสม โดยปรับให้ถือนิสสัยใหม่ ปัพพาชนียกรรม กรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุผู้ควรถูกขับไล่ออกจากหมู่หรือจากวัด เป็นสังฆกรรม
ปริวาส ... บัญญัติการชักเข้าหาอาบัติเดิม ... บัญญัติการให้มานัต ... บัญญัติอัพภาน ... บัญญัติการเรียกเข้าหมู่ ... บัญญัติการขับออกจากหมู่ … บัญญัติการอุปสมบท ... บัญญัติญัตติกรรม ... บัญญัติญัตติทุติยกรรม ...
- ประเภทนิคคหกรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งสงฆ์ทำแก่ภิกษุผู้ประทุษร้ายสกุล (คือ ประจบหรือรับใช้คฤหัสถ์ เป็นต้น) มีความประพฤติเลวทรามเป็นข่าวเซ็งแซ่ ปฏิสารฌียกรรม กรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุผู้ควรให้กลับระลึกได้ เป็นสังฆกรรมประเภทนิคคหกรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งสงฆ์ทำแก่ภิกษุผู้ปากกล้าด่าว่าคฤหัสถ์ผู้มีศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา อันเป็นเหตุให้คนผู้ยังไม่เลื่อมใสจะไม่เลื่อมใส หรือคนที่เลื่อมใสแล้วพลอยหายกลายเป็นอื่นไป อุกเขปนียกรรม แปลว่า กรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุผู้ควรถูกยกเสียจากหมู่ เป็นสังฆกรรมประเภทนิคคหกรรมอย่างหนึ่งซึ่งสงฆ์ทำแก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติแล้วแต่ดื้อรั้นไม่ยอมรับว่าเป็นอาบัติหรือไม่ยอมทำคืนอาบัติหรือทำแก่ภิกษุผู้มีทิฏฐิอันเลวทราม ไม่ยอมสละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นอันทำให้สงฆ์เสียสีลสามัญญตา(ความบริสุทธิ์เสมอกันโดยศีล) และทิฏฐิสามัญญตา (ความบริสุทธิ์เสมอกันโดยทางความคิดเห็น) โดยประกาศยกวัตรภิกษุนั้นเสียจากการสมโภคกับสงฆ์ คือ ไม่ให้ฉันร่วม ไม่ให้อยู่ร่วม ไม่ให้สิทธิเสมอกับพวกภิกษุ (วิ.มหา. (แปล) ๕/๑๖๖-๑๗๖/๓๐๙-๓๑๗) อนึ่ง นิคคหกรรมทั้ง ๕ นี้พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารในกัมมขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก จุลลวรรค (แปล) เล่ม ๖ ข้อ ๑-๗๔ หน้า ๑-๑๕๘
- ๑ปริวาส แปลว่า การอยู่ชดใช้ เรียกทั่วไปว่า การอยู่กรรม เป็นชื่อระเบียบปฏิบัติสำหรับการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส (วุฏฐานวิธี) ซึ่งเป็นกรรมวิธีที่ ๑ ที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วปกปิดไว้ ปรารถนาจะทำตนให้บริสุทธิ์จากอาบัติสังฆาทิเสสนั้น จะต้องประพฤติเป็นการลงโทษตนเองชดใช้ให้ครบเท่าจำนวนวันที่ปิดอาบัติ การชักเข้าหาอาบัติเดิม (มูลายปฏิกัสสนะ) หมายถึงการให้ภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสซึ่งอาบัติสังฆาทิเสสข้อเดียวกันหรือข้ออื่นเข้าอีกก่อนที่สงฆ์จะอัพภาน ตั้งต้นอยู่ปริวาสหรือประพฤติมานัตใหม่ มานัต แปลว่า นับ หมายถึงการนับราตรี ๖ ราตรี เป็นชื่อระเบียบปฏิบัติในการออกจากอาบัติสังฆาทิเสสซึ่งเป็นกระบวนการขั้นที่ ๒ ต่อจากการอยู่ปริวาส อัพภาน แปลว่า การเรียกกลับ หมายถึงเรียกภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสให้กลับเป็นผู้บริสุทธิ์ดังเดิม เป็นชื่อระเบียบปฏิบัติในการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส(วุฏฐานวิธี)ขั้นตอนสุดท้าย (นัย องฺ.ทุก.อ. ๗๕) อนึ่ง เกี่ยวกับการอยู่ปริวาสเป็นต้น พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารในปาริวาสิกขันธกะและสมุจจยขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก จุลลวรรค (แปล) เล่ม ๖ ข้อ ๗๕-๑๘๔ หน้า ๑๕๙-๓๔๖
- ๒กรรมทั้งสองนี้จัดเป็นญัตติกรรมคู่กัน กล่าวคือ การเรียกเข้าหมู่ (โอสารณา) หมายถึงกรรมที่สงฆ์ทำแก่ผู้ประพฤติผิดวินัยโดยประกาศลงโทษด้วย การขับออกจากหมู่ (นิสสารณา) ภายหลังผู้นั้นกลับตัวได้ประพฤติชอบตามวินัย สงฆ์จึงเรียกเข้าหมู่ดังเดิม (นัย องฺ.ทุก.อ. ๗๕)
- ๓การอุปสมท การบวชเป็นภิกษุหรือภิกษุณีในพระพุทธศาสนา มี ๘ วิธี คือ (๑) เอหิภิกขุอุปสัมปทา การอุปสมบทด้วยพระวาจาว่า “จงเป็นภิกษุมา...เถิด” เป็นวิธีที่พระพุทธเจ้าทรงบวชให้โดยตรง (๒) สรณคมนูปสัมปทา หรือติสรณคมนูปสัมปทา การอุปสมบทด้วยการถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ
บัญญัติญัตติจตุตถกรรม... บัญญัติสิกขาบทที่ยังไม่ได้บัญญัติ ... บัญญัติเพิ่มเติมในสิกขาบทที่บัญญัติไว้แล้ว ... บัญญัติสัมมุขาวินัย ... บัญญัติสติวินัย ...
- เป็นวิธีอุปสมบทที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้พระสาวกบวชกุลบุตรในครั้งต้นพุทธกาล ต่อมาเมื่อทรงอนุญาตการอุปสมบทด้วยวิธีญัตติจตุตถกรรมแล้ว วิธีที่ ๒ นี้ก็ทรงอนุญาตให้เป็นการบวชสำหรับสามเณรสืบมา (๓) โอวาทอุปสัมปทา หรือ โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา การอุปสมบทด้วยการรับโอวาท เป็นวิธีที่อุปสมบทที่ทรงอนุญาตพิเศษแก่พระมหากัสสปะ (๔) ปัญหาพยากรณูปสัมปทา การอุปสมบทด้วยการตอบปัญหาของพระพุทธองค์ เป็นวิธีที่อุปสมบทที่ทรงอนุญาตพิเศษแก่โสปากสามเณร (๕) ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา การอุปสมบทด้วยญัตติจตุตกกรรมวาจา เป็นวิธีที่ทรงอนุญาตให้สงฆ์ทำ ในเมื่อคณะสงฆ์เป็นหมู่ใหญ่ขึ้นแล้ว และเป็นวิธีอุปสมบทที่สงฆ์กระทำสืบมาจนทุกวันนี้ (๖) ครุธัมมอุปสัมปทา หรือ อัฏฐครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา การอุปสมบทด้วยการรับครุธรรม ๘ ประการ เป็นวิธีอุปสมบทที่ทรงอนุญาตพิเศษแก่พระนางปชาบดีโคตมี (๗) อุภโตสังเฆอุปสัมปทา การอุปสมบทที่ทำในสงฆ์สองฝ่าย คือ จากภิกษุณีสงฆ์ครั้งหนึ่ง จากภิกษุสงฆ์อีกครั้งหนึ่ง หรือเรียกว่า อัฏฐวาจิกาอุปสัมปทา การอุปสมบทประกอบด้วยกรรมวาจา ๘ คือทำด้วยญัตติจตุตกกรรม ๒ ครั้งจากสงฆ์สองฝ่าย ฝ่ายละครั้ง ได้แก่ การอุปสมบทของภิกษุณี (๘) ทูเตนอุปสัมปทา การอุปสมบทด้วยทูต เป็นวิธีอุปสมบทเป็นภิกษุณีที่ทรงอนุญาตพิเศษแก่นางคณิกาชื่ออัฑฒกาสี (นัย วิ.อ. ๑/... , องฺ.ทุก.อ. ๗๕)
- ๑ทั้งสามนี้จัดเป็นสังฆกรรม ๓ ในสังฆกรรม ๔ (เว้นอปโลกนกรรม) ญัตติกรรม หมายถึงสังฆกรรมอันทำตามขั้นตอนในอปโลกนกรรมแล้วตั้งญัตติ(คำเผดียงหรือประกาศให้สงฆ์ทราบ) อย่างเดียวโดยไม่ต้องสวดอนุสาวนา (คำประกาศขอปรึกษาและขอมติเป็นข้อตกลงร่วมกัน) เช่น อุโบสถกรรม ปวารณากรรม เป็นต้น ญัตติทุติยกรรม หมายถึงสังฆกรรมอันทำตามขั้นตอนในอปโลกนกรรม แล้วตั้งญัตติและสวดอนุสาวนาหนเดียว เช่น การสมมติสีมา การสังคายนา และการมอบให้ผ้ากฐิน เป็นต้น ญัตติจตุตถกรรม หมายถึงสังฆกรรมอันทำตามขั้นตอนในอปโลกนกรรมแล้ว ตั้งญัตติและต้องสวดอนุสาวนาถึงสามหนเพื่อสงฆ์คือที่ประชุมนั้นจะได้มีเวลาพิจารณาอย่างถี่ถ้วนว่าจะอนุมัติยินยอมชอบใจหรือไม่ เช่น การให้อุปสมบท เป็นต้น (นัย วิ.อ. ๓/๒๙๖)
- ๒ธรรมมีสัมมุขาวินัยเป็นต้นนี้ เรียกชื่อเต็มว่า อธิกรณสมถะ แปลว่า ธรรมเครื่องระงับอธิกรณ์หรือการทำอธิกรณ์ให้สงบ ซึ่งมีพุทธานุญาตไว้ ๗ วิธี คือ (๑) สัมมุขาวินัย วิธีระงับในที่พร้อมหน้า (๒) สติวินัย วิธีระงับโดยถือความไพบูลย์แห่งสติเป็นหลัก (๓) อมูฬหวินัย วิธีระงับโดยยกประโยชน์ให้ว่าต้องอาบัติขณะวิกลจริต (๔) ปฏิญญาตกรณะ วิธีระงับโดยการทำตามปฏิญญา (คำรับสารภาพของจำเลย) (๕) เยภุยยสิกา วิธีระงับโดยเสียงข้างมาก (๖) ตัสสปาปิยสิกา วิธีระงับด้วยการลงโทษแก่ผู้ทำผิดจริง (๗) ติณวัตถารกวินัย วิธีระงับดุจใช้หญ้ากลบไว้หรือแบบประนีประนอม {พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารในสมถขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก จุลลวรรค (แปล) เล่ม ๖ ข้อ ๑๘๕-๒๔๒ หน้า ๓๔๗-๔๓๓}
บัญญัติอมูฬหวินัย ... บัญญัติปฏิญญาตกรณะ ... บัญญัติเยภุยยสิกา ... บัญญัติตัสสปาปิยสิกา ... บัญญัติติณวัตถารกวินัย อำนาจประโยชน์ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ เพื่อความรับว่าดีแห่งสงฆ์ ๑ เพื่อความอยู่สำราญแห่ง สงฆ์ ๑ ... เพื่อความเลื่อมใสของชุมชนยังไม่เลื่อมใส ๑ เพื่อความเลื่อมใสยิ่ง ของชุมชนที่เลื่อมใสแล้ว ๑ ... เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ๑ เพื่อความอนุเคราะห์พระวินัย ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ อย่างนี้แล ตถาคตจึงบัญญัติติณวัตถารกวินัยไว้แก่สาวก” (๑๑-๓๐๐)
จบ วินยเปยยาล
๔. ราคเปยยาล
{๔๓๘} [๘๓๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งราคะ จึงควรอบรมธรรม ๒ อย่าง ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สมถะ ๑ วิปัสสนา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งราคะ จึงควรอบรมธรรม ๒ อย่างนี้” (๑)
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อกำหนดรู้ราคะ ... เพื่อความสิ้นไปรอบแห่งราคะ ... เพื่อละราคะเด็ดขาด ... เพื่อความสิ้นไปแห่งราคะ ... เพื่อความเสื่อมไปแห่งราคะ ... เพื่อความสำรอกราคะ ... เพื่อความดับสนิทแห่งราคะ ... เพื่อสละราคะ ... เพื่อปล่อยราคะเสีย ... จึงควรอบรมธรรม ๒ อย่างนี้” (๒-๑๐)
{๔๓๙} [๘๔๐-๘๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง... เพื่อกำหนดรู้ ... เพื่อความสิ้นไปรอบ... เพื่อละ... เพื่อความสิ้นไป... เพื่อความเสื่อมไป... เพื่อความสำรอก... เพื่อความดับสนิท... เพื่อสละ... เพื่อปล่อยโทสะ... โมหะ ... ความโกรธ ... ความผูกโกรธ ... ความลบหลู่คุณท่าน ... ความดีเสมอ ...
ความริษยา... ความตระหนี่... มายา... ความโอ้อวด... ความหัวดื้อ... ความแข่งดี... การถือตัว... การดูหมิ่นคุณท่าน... ความมัวเมา... ความประมาท... จึงควรอบรมธรรม ๒ อย่างนี้แล” (๑๑-๑๗๐)(พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล)
จบ ราคเปยยาล
จบ พระบาลีทุกนิบาต
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. ปฐมปัณณาสก์
๑. พาลวรรค
๑. อภยสูตร
ว่าด้วยผู้เป็นภัยและไม่เป็นภัย
{๔๔๐} [๘๕๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
- ๑ติกนิบาต หมายถึงหมวดหมู่พระสูตรที่มีหัวข้อธรรมสูตรละ ๒ หัวข้อ มี ๓๕๓ สูตร ในติกนิบาตมีการแบ่งเนื้อหาพระสูตรเป็น ๒ ลักษณะเหมือนทุกนิบาต คือ (๑) แบ่งเนื้อหาออกเป็นปัณณาสก์ ๓ ปัณณาสก์ ซึ่งแต่ละปัณณาสก์แบ่งย่อยเป็นวรรค โดยสองปัณณาสก์แรก คือ ปฐมปัณณาสก์และทุติยปัณณาสก์มี ๕ วรรค ตติยปัณณาสก์สุดท้ายมี ๖ วรรค วรรคหนึ่งมี ๑๐ สูตรบ้าง เกินกว่า ๑๐ บ้าง (๒) แบ่งเนื้อหาออกเป็นเปยยาล (หมวดธรรมที่ทรงแสดงด้วยเครื่องหมายไปยาล) ๒ เปยยาล คือ กัมมปกเปยยาล และ ราคเปยยาล
จบ พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในปัณณาสก์