โกกาลิกสูตร เล่ม ๒๔

ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นที่เสมอกัน เป็น อันหนึ่งอันเดียวกัน

ยังมีข้ออื่นอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้พิจารณาธรรมทั้งหลาย กล่าวสรรเสริญการพิจารณาธรรมทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้พิจารณาธรรมทั้งหลาย กล่าวสรรเสริญการพิจารณาธรรมทั้งหลายนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นที่เสมอกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันยังมีข้ออื่นอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้หลีกเร้น กล่าวสรรเสริญการ หลีกเร้น แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้หลีกเร้น กล่าวสรรเสริญการหลีกเร้นนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นที่เสมอกัน เป็น อันหนึ่งอันเดียวกันยังมีข้ออื่นอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ทำปฏิสันถารเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย

กล่าวสรรเสริญการทำปฏิสันถาร แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ทำปฏิสันถารเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย กล่าวสรรเสริญการทำปฏิสันถารนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นที่เสมอกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุเห็นปานนี้จะไม่เกิดความปรารถนาขึ้น อย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเร’ ถึงอย่างนั้น เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายก็สักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ทั้งหลายผู้เป็นวิญญูชนย่อมมองเห็นอกุศลธรรมทั้งหลายอันเลวทรามที่ละได้ แล้วของเธออยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม้ม้าอาชาไนยตัวงามจะไม่เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ มนุษย์ทั้งหลายพึงตั้งเราไว้ในตำแหน่ง ม้าอาชาไนย พึงให้เรากินอาหารสำหรับม้าอาชาไนย และพึงขัดสีเราให้

-------------------------------------

เหมือนม้าอาชาไนย’ ถึงอย่างนั้น มนุษย์ทั้งหลายก็ตั้งม้านั้นไว้ในตำแหน่งม้า อาชาไนย ให้กินอาหารสำหรับม้าอาชาไนย ขัดสีให้เหมือนม้าอาชาไนย ข้อ นั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่ามนุษย์ทั้งหลายผู้เป็นวิญญชนมองเห็นความโอ้อวด ความโกง ความไม่ตรง ความคด ซึ่งละได้แล้วของม้านั้นอยู่ แม้ฉันใด แม้ภิกษุเห็นปานนี้จะไม่เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเรา’ ถึงอย่างนั้น เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายก็สักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายผู้เป็นวิญญูชน ย่อม มองเห็นอกุศลธรรมทั้งหลายอันเลวทรามที่ละได้แล้วของเธออยู่ ฉันนั้น เหมือนกันแล”

๘. อักโกสกสูตร

ว่าด้วยโทษของการด่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ๑๐ ประการ

{๘๘} [๘๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดชอบด่าบริภาษเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ชอบใส่ร้ายพระอริยะ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย ที่ภิกษุนั้นจะไม่พึงถึงความฉิบหาย ๑๐ อย่าง อย่างใดอย่างหนี่ง ความฉิบหาย ๑๐ อย่างคือ อะไรบ้าง คือ(๑) ไม่บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ

(๒) เสื่อมจากธรรมที่บรรลุแล้ว

(๓) สัทธรรม ของภิกษุนั้นย่อมไม่ผ่องแผ้ว

(๔) เป็นผู้เข้าใจผิดว่าตนได้บรรลุสัทธรรมทั้งหลาย

(๕) เป็นผู้ไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์

--------------------------------------

(๖) ต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง

(๗) เป็นโรคเรื้อรัง

(๘) ถึงความเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่าน

(๙) เป็นผู้หลงมรณภาพ

(๑๐) หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดชอบด่าบริภาษเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ทั้งหลาย ชอบใส่ร้ายพระอริยะ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่ภิกษุนั้นจะไม่พึง ถึงความฉิบหาย ๑๐ อย่างเหล่านี้ อย่างใดอย่างหนึ่ง”

๙. โกกาลิกสูตร

ว่าด้วยเรื่องภิกษุโกกาลิกะ

{๘๙} [๘๙] ครั้งนั้นแล โกกาลิกภิกษุเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะมีความปรารถนาชั่วช้า ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาชั่วช้า”เมื่อโกกาลิกภิกษุกล่าวเช่นนี้แล้ว “พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะ โกกาลิกภิกษุว่า “ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในสารีบุตรและโมคคัลลานะ ทั้งสารีบุตรและโมคคัลลานะทั้งสองรูปเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”

โกกาลิกภิกษุได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “พระพุทธ เจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระวาจาน่าเชื่อถือ มีพระวาจาน่าปฏิบัติ ตามก็จริง ถึงกระนั้น พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะก็เป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาชั่วช้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสกะโกกาลิกภิกษุเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อน โกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในสารีบุตรและโมคคัลลานะ สารีบุตรและโมคคัลลานะ ทั้งสองรูปเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”

โกกาลิกภิกษุได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “พระพุทธ เจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระวาจาน่าเชื่อถือ มีพระวาจาน่าปฏิบัติตามก็จริง ถึงกระนั้น พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะก็เป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาชั่วช้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสกะโกกาลิกภิกษุเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อน โกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในสารีบุตรและโมคคัลลานะ สารีบุตรและโมคคัลลานะ ทั้งสองรูปเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”

ทันใดนั้นแล โกกาลิกภิกษุลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป ก็เมื่อโกกาลิกภิกษุหลีกไปได้ไม่นานนัก ได้เกิดเป็นตุ่มเล็ก ๆ เท่าเมล็ดผักกาดขึ้นเต็มตัว ต่อมาตุ่มเหล่านั้นโตขึ้นเรื่อย ๆ จากขนาดเท่าเมล็ดผักกาดเป็นขนาดเมล็ดพุทรา เมล็ดกระเบา ผลมะขามป้อม ผลมะตูมอ่อน ผลมะตูมแก่ จากนั้นตุ่มเหล่านั้นก็แตก ทั้งนํ้าหนองนํ้าเลือดก็ไหลริน นัยว่าโกกาลิกภิกษุนั้นนอนบนใบตองเหมือนปลากินยาพิษ ครั้งนั้นแล ตุทิปัจเจกพรหม เข้าไปหาพระโกกาลิกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่บนเวหา

กล่าวกะโกกาลิกภิกษุว่า “ดูก่อนโกกาลิกะ ท่านจงทำจิตให้เลื่อมใสในพระ สารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด เพราะพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”โกกาลิกภิกษุถามว่า “ผู้มีอายุ ท่านเป็นใคร”

ตุทิปัจเจกพรหมตอบว่า “ข้าพเจ้าคือตุทิปัจเจกพรหม”

โกกาลิกภิกษุกล่าวว่า “ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์ ท่านไว้แล้วว่าเป็นพระอนาคามีมิใช่หรือ ไฉนเล่า ท่านจึงยังมาเที่ยวอยู่ในที่นี้ จงเห็นเถิดว่านี่เป็นความผิดของท่านเพียงไร”ครั้งนั้นแล ตุทิปัจเจกพรหมได้กล่าวกะโกกาลิกภิกษุด้วยคาถาว่า

ผรุสวาจาเปรียบเหมือนผึ่ง เกิดอยู่ในปากคน เป็น เครื่องบั่นทอนตัวเองของคนพาลผู้กล่าวคำทุพภาษิต

ผู้ที่สรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ย่อมก่อโทษเพราะปาก เขาย่อมไม่ได้รับความ สุขเพราะโทษที่ก่อขึ้นนั้น

ความปราชัยถึงต้องเสียทรัพย์ในเวลาเล่นการพนัน ยังมีโทษเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่มีใจประทุษร้ายในท่าน ผู้ปฏิบัติดีนี้มีโทษมากกว่า

บุคคลที่กล่าววาจาชั่วและตั้งใจชั่วไว้ ชอบติเตียน พระอริยเจ้า ย่อมตกนรกตลอดกาลอายุประมาณ ๑๓๖,๐๐๐ นิรัพพุทะ กับอีก ๕ อัพพุทะ

โกกาลิกภิกษุเกิดในปทุมนรก

ครั้งนั้นแล โกกาลิกภิกษุได้ถึงมรณภาพด้วยอาพาธนั้นเอง ครั้นถึงมรณภาพแล้วได้ไปเกิดในปทุมนรก เพราะมีจิตอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ

ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหมมีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระวิหารเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไปทั่วแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ เจริญ โกกาลิกภิกษุมรณภาพแล้วและได้ไปเภิดในปทุมนรกเพราะมีจิตอาฆาต ในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ” ท้าวสหัมบดีพรหมครั้นกราบทูลดังนี้ แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นนั่นเองครั้นล่วงราตรีนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อคืนนี้ เมื่อล่วงปฐมยามไปแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหม มีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระวิหารเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไปทั่วแล้วเข้ามาหาเราถึงที่ อยู่ ครั้นแล้วได้ไหว้เรา ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โกกาลิกภิกษุมรณภาพแล้วและได้ไปเกิดในปทุมนรก เพราะมีจิตอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสหัมบดีพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้วได้ไหว้เรา ทำประทักษิณแล้วอันตรธาน ไปในที่นั้นนั่นเอง”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลถาม พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ประมาณอายุในปทุมนรก นานเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ประมาณอายุในปทุมนรกนานมาก ยากที่จะทำการกำหนดประมาณอายุนั้นได้ว่านานเท่านี้ปี เท่านี้ร้อยปี เท่านี้พันปี หรือว่าเท่านี้แสนปี”

ภิกษุนั้นทูลถามอีกว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญก็พระองค์สามารถทรง ทำการเปรียบเทียบให้ได้ไหม พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เราสามารถทำได้” แล้วตรัสว่า “เปรียบเหมือนเกวียนบรรทุกงาของชาวโกศลซึ่งบรรทุกงาได้ ๒๐ ขารี ทุก ๆ ๑๐๐ ปีจะมีคนมาหยิบเมล็ดงาออกจากเกวียนครั้งละ ๑ เมล็ด ดูก่อน ภิกษุ ด้วยความพยายามนี้ เกวียนบรรทุกงาของชาวโกศลซึ่งบรรทุกงาได้ ๒๐ ขารีนั้นพึงสิ้นไปหมดไปเร็วกว่า ระยะเวลาเท่านั้นยังไม่ถึง ๑ อัพพุทนรกเลยดูก่อนภิกษุ ระยะเวลา ๒๐ อัพพุทนรก เท่ากับ ๑ นิรัพพุทนรก

ระยะเวลา ๒๐ นิรัพพุทนรก เท่ากับ ๑ อัพพพนรก

ระยะเวลา ๒๐ อพัพพนรก เท่ากับ ๑ อหหนรก

ระยะเวลา ๒๐ อหหนรก เท่ากับ ๑ อฏฏนรก

ระยะเวลา ๒๐ อฏฏนรก เท่ากับ ๑ กุมุทนรก

ระยะเวลา ๒๐ กุมุทนรก เท่ากับ ๑ โสคันธิกนรก

ระยะเวลา ๒๐ โสคันธิกนรกเท่ากับ ๑ อุปลกนรก

ระยะเวลา ๒๐ อุปลกนรกเท่ากับ ๑ ปุณฑรีกนรก

ระยะเวลา ๒๐ ปุณฑรีกนรกเท่ากับ ๑ ปทุมนรก

ดูก่อนภิกษุ สำหรับภิกษุโกกาลิกะเข้าถึงปทุมนรกแล้วเพราะมีจิตอาฆาตในสารีบุตรและโมคคัลลานะ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

ผรุสวาจาเปรียบเหมือนขวาน เกิดอยู่ในปากคน เป็น เครื่องบั่นทอนตัวเองของคนพาลผู้กล่าวคำทุพภาษิต

ผู้ที่สรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ย่อมก่อโทษเพราะปาก เขาย่อมไม่ได้รับความ สุขเพราะโทษที่ก่อขึ้นนั้น

ความปราชัยถึงต้องเสียทรัพย์ในเวลาเล่นการพนันยังมีโทษเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่มีใจประทุษร้ายในท่านผู้ ปฏิบัติดีนี้มีโทษมากกว่า

บุคคลที่กล่าววาจาชั่วและตั้งใจชั่วไว้ ชอบติเตียน พระอริยเจ้า ย่อมตกนรกตลอดกาลอายุประมาณ ๑๓๖,๐๐๐ นิรัพพุทะ กับอีก ๕ อัพพุทะ

๑๐. ขีณาสวพลสูตร

ว่าด้วยกำลังของพระขีณาสพ ๑๐ ประการ

{๙๐} [๙๐] ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระสารีบุตรนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามว่า

“ดูก่อนสารีบุตร กำลังของภิกษุขีณาสพมีเท่าไรหนอ ที่เป็นเหตุให้ภิกษุ ขีณาสพผู้ถึงพร้อมแล้วปฏิญาณความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะ ของเราสิ้นแล้ว”

ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กำลังของภิกษุ ขีณาสพมี ๑๐ ประการ ที่เป็นเหตุให้ภิกษุขีณาสพผู้ถึงพร้อมแล้วปฏิญาณ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะของเราสิ้นแล้ว’ กำลัง ๑๐ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) ภิกษุผู้ขีณาสพในพระธรรมวินัยนี้ เห็นสังขารทั้งปวงดีแล้วโดย ความเป็นของไม่เที่ยงด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ข้อที่ภิกษุผู้ ขีณาสพเห็นสังขารทั้งปวงดีแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริง นี้เป็นกำลังของภิกษุผู้ขีณาสพ ที่ภิกษุผู้ขีณาสพอาศัยแล้ว จึงปฏิญาณความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะของเราสิ้นแล้ว’(๒) อีกข้อหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ขีณาสพเห็นกามทั้งหลายซึ่ง เปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิงดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ข้อที่ ภิกษุผู้ขีณาสพเห็นกามทั้งหลายซึ่งเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิงดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง นี้เป็นกำลังของภิกษุผู้ขีณาสพ ที่ภิกษุผู้ขีณาสพ อาศัยแล้วจึงปฏิญาณความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะของเราสิ้นแล้ว’