อุปาลีสูตร เล่ม ๒๔

(๒) เป็นผู้มีศีล คือ เป็นผู้สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วย อาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

(๓) เป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา

(๔) ทรงจำปาติโมกข์ทั้งสองด้วยดีได้โดยพิสดาร จำแนกด้วยดี ให้เป็นไปด้วยดี วินิจฉัยได้แล้วโดยสูตร โดยอนุพยัญชนะ

(๕) เป็นผู้ฉลาดในการระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้น

(๖) เป็นผู้ใคร่ในธรรม เจรจาน่ารัก มีความปราโมทย์ยิ่งในอภิธรรม ในอภิวินัย

(๗) เป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชบริขารตามมีตามได้

(๘) เป็นผู้ประกอบด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสในการก้าวไปและถอยกลับ แม้นั่งในละแวกบ้านก็สำรวมด้วยดี

(๙) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่ เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก

(๑๐) ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะ อาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้า ถึงอยู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เถระประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการนี้แล จะอยู่ในทิศใด ๆ ย่อมอยู่สำราญโดยแท้”

--------------------------------------

๙. อุปาลิสูตร

ว่าด้วยคุณธรรมของผู้ควรอยู่ป่า

{๙๙} [๙๙] ครั้งนั้นแล ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนา ที่จะอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นป่าเปลี่ยว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี เสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่า และที่เป็นป่าเปลี่ยวยากที่จะเป็นอยู่ได้ ความสงัดกายก็ยากที่จะทำได้ ยากที่จะยินดีได้ ในภาวะที่โดดเดี่ยว ป่าทั้งหลายประหนึ่งจะชักพาใจของภิกษุผู้ยังไม่ได้สมาธิไปเสีย ดูก่อนอุบาลี ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเมื่อยังไม่ได้ สมาธิจักอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นป่าเปลี่ยว’ ผู้นั้นพึงต้องหวังได้ข้อนี้ คือ จักจมลงหรือไม่ก็จักฟุ้งซ่านดูก่อนอุบาลี เปรียบเหมือนมีห้วงน้ำใหญ่อยู่ ภายหลังมีช้างใหญ่สูง ๗ ศอกหรือ ๗ ศอกครึ่งมาถึง ช้างนั้นพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรลงสู่ห้วงนํ้านี้แล้วขัดถูหูเล่นบ้าง ขัดถูหลังเล่นบ้าง

ครั้นแล้วก็อาบบ้าง ดื่มบ้าง เสร็จแล้วขึ้นมา แล้วจากไปตามต้องการ’ ช้างนั้นจึงลงสู่ห้วงนํ้านั้น แล้ว ขัดถูหูเล่นบ้าง ขัดถูหลังเล่นบ้าง ครั้นแล้วจึงอาบบ้าง ดื่มบ้าง ขึ้นมา แล้วก็จากไปตามต้องการ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าร่างกายที่ใหญ่ย่อม ลงไปในนํ้าลึกได้ต่อมา มีกระต่ายหรือเสือปลามาถึงห้วงนํ้านั้น กระต่ายหรือเสือปลา ก็คิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นใคร และช้างใหญ่เป็นใคร ถ้ากระไร เราก็ควรลง สู่ห้วงนํ้านี้แล้วขัดถูหูเล่นบ้าง ขัดถูหลังเล่นบ้าง ครั้นแล้วจึงอาบบ้าง ดื่มบ้าง เสร็จแล้วก็ขึ้นมา แล้วจากไปตามต้องการ’ กระต่ายหรือเสือปลานั้นจึงลงสู่ห้วงนํ้านั้นโดยพลัน ไม่ทันได้พิจารณา กระต่ายหรือเสือปลานั้นจำต้องหวัง------------------------------------------------

ได้ข้อนี้ คือ จักจมลงหรือไม่ก็จักลอยขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ร่างกายที่เล็กย่อมลงไปในห้วงนํ้าลึกไม่ได้ แม้ฉันใด ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเมื่อยังไม่ได้สมาธิ จักอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นป่าเปลี่ยว’ ผู้นั้นจำต้องหวังได้ข้อนี้ได้ คือ จักจมลงหรือไม่ก็ฟุ้งซ่านฉันนั้นเหมือนกันแล

ดูก่อนอุบาลี เปรียบเหมือนเด็กอ่อนที่นอนแบเบาะอยู่ ย่อมเล่นมูตร และคูถของตน เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การเล่นนี้เป็นการเล่นของเด็กอ่อนอย่างเต็มที่สิ้นเชิงมิใช่หรือ”

ท่านพระอุบาลีกราบทูลว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สมัยต่อมา เด็กนั้นแลเจริญเติบโตขึ้น อาศัยความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ จึงเล่นเครื่องเล่นที่เป็นของพวกเด็ก ๆ คือ ไถเล็ก ๆ ไม้หึ่ง กังหันไม้ กังหันใบไม้ ตวงทราย รถเล็ก ๆ ธนูเล็ก ๆ เธอจะสำคัญความ ข้อนั้นเป็นไฉน การเล่นนี้เป็นการเล่นดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการเล่นที่มีใน ครั้งก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สมัยต่อมา เด็กนั้นแลเจริญเติบโตขึ้นอีก อาศัยความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ จึงเป็นผู้เอิบอิ่มพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ถูกปรนนิบัติ อยู่ด้วยรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ด้วยเสียงทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ... ด้วยกลิ่นทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ... ด้วยรสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ... ด้วยโผฏฐัพพะทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยกายอันน่าปรารถนา น่าใคร่ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อ นั้นเป็นไฉน การเล่นนี้เป็นการเล่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการเล่นที่มีในครั้งก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี ก็ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกพระธรรม ตถาคตนั้นทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก

มารโลก พรหมโลกให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้ว สอนหมู่สัตว์พร้อม ทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตาม แสดงธรรมงามในเบื้องต้น

------------------------------------------

งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน

คฤหบดี บุตรคฤหบดีหรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่งได้ ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธา เขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาปลอดโปร่ง

การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วน เดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้า กาสายะออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผม และหนวดนุ่งห่มผ้ากาสายะออกบวชเป็นบรรพชิต

อริยสีลขันธ์

เมื่อบวชแล้ว ภิกษุนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ เสมอด้วย ภิกษุทั้งหลาย คือ

๑. เป็นผู้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่๒. เป็นผู้ละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

-------------------------------------------

๓. เป็นผู้ละกรรม เป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุน อันเป็นกิจของชาวบ้าน๔. เป็นผู้ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เป็นผู้ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจาก ข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือ ฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้น แตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เป็นผู้ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ๗. เป็นผู้ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร-----------------------------------

๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เป็นผู้ฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึก แก่กุศล

๑๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกาย ด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว๑๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง๒๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

อริยสันโดษ

ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษ ด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เป็นผู้จะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหน ก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอ

คุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์เช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

อริยอินทรียสังวร

ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอ ย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรม อันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่า ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ เธอฟังเสียงด้วยโสตะ ... ดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้ม รสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติ เพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่ เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัส ครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยอินทรีย์สังวรเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน

อริยสติสัมปชัญญะ

ภิกษุนั้นย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการ เหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

การละนิวรณ์

ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา

ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้ภิกษุนั้นครั้นละนิวรณ์ ๕ ประการอันเป็นเครื่องเศร้าหมองใจ อันเป็น เครื่องทอนกำลังปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็นการอยู่ดียิ่งกว่าและ ประณีตกว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่า แต่ว่าสาวกเหล่านั้น ยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี ภิกษุนั้นเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติ และสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็นการอยู่ที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่ากัน แต่ว่าสาวกเหล่า นั้นยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี ภิกษุนั้นมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญ ว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็นการอยู่ที่ดียิ่งกว่าและประณีต กว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่ากัน แต่ว่าสาวกเหล่า นั้นยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี ภิกษุเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติ บริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้ว อยู่ ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็นการ อยู่ที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรม แม้นี้ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่ากัน แต่ว่าสาวก เหล่านั้น ยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ภิกษุนั้นเข้าถึง

อากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้ อยู่ ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็น การ อยู่ที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่ากัน แต่ว่าสาวกเหล่า นั้นยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุนั้นเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนุตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ...

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้ง ปวง ภิกษุนั้นเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ ...

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุนั้นเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘ธรรมชาตินี้สงบ ธรรมชาตินี้ประณีต’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็นการอยู่ที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรม แม้นี้ใน ตนจึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่ากัน แต่ว่าสาวก เหล่านั้นยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อุบาลี เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน โดยประการทั้งปวง ภิกษุนั้นเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอยู่ และ

อาสวะของภิกษุนั้นเป็นสภาพหมดสิ้นไป เพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อน อุบาลี เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การอยู่เช่นนี้เป็นการอยู่ที่ดียิ่งกว่า และประณีตกว่าการอยู่อันมีในก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สาวกทั้งหลายของเราพิจารณาเห็นอยู่ซึ่งธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นราวป่ากัน แต่ว่าสาวกเหล่า นั้นยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับก่อน ดูก่อนอุบาลี เธอจงอยู่ในสงฆ์เถิด เมื่อเธออยู่ในสงฆ์ ความสำราญก็จักมีได้”

๑๐. อภัพพสูตร

ว่าด้วยบุคคลผู้สามารถและไม่สามารถทำพระอรหัตให้แจ้ง

{๑๐๐} [๑๐๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๑๐ ประการนี้ไม่ได้ ก็ เป็นผู้ไม่สามารถที่จะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตได้ ธรรม ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ราคะ ความกำหนัด (๒) โทสะ ความคิดประทุษร้าย

(๓) โมหะ ความหลง (๔) โกธะ ความโกรธ

(๕) อุปนาหะ ความผูกโกรธ (๖) มักขะ ความลบหลู่คุณท่าน

(๗) ปลาสะ ความตีเสมอ (๘) อิสสา ความริษยา

(๙) มัจฉริยะ ความตระหนี่ (๑๐) มานะ ความถือตัว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๑๐ ประการนี้แลไม่ได้ ก็เป็นผู้ ไม่สามารถที่จะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตได้

ดูก่อนภิกทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๑๐ ประการนี้ได้แล้ว จึงเป็นผู้สามารถที่จะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตได้ ธรรม ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ