เถรสูตร เล่ม ๒๔

กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือ การกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านี้หลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านั้นประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้(๑๐) ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะ อาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”

๘. เถรสูตร

ว่าด้วยธรรมของผู้เป็นพระเถระ ๑๐ ประการ

{๙๘} [๙๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เถระประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ จะอยู่ในทิศใด ๆ ย่อมอยู่สำราญโดยแท้ ธรรม ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) เป็นเถระ คือ เป็นรัตตัญญูบุคคล บวชมานาน

(๒) เป็นผู้มีศีล คือ เป็นผู้สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วย อาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

(๓) เป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา

(๔) ทรงจำปาติโมกข์ทั้งสองด้วยดีได้โดยพิสดาร จำแนกด้วยดี ให้เป็นไปด้วยดี วินิจฉัยได้แล้วโดยสูตร โดยอนุพยัญชนะ

(๕) เป็นผู้ฉลาดในการระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้น

(๖) เป็นผู้ใคร่ในธรรม เจรจาน่ารัก มีความปราโมทย์ยิ่งในอภิธรรม ในอภิวินัย

(๗) เป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชบริขารตามมีตามได้

(๘) เป็นผู้ประกอบด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสในการก้าวไปและถอยกลับ แม้นั่งในละแวกบ้านก็สำรวมด้วยดี

(๙) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่ เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก

(๑๐) ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะ อาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้า ถึงอยู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เถระประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการนี้แล จะอยู่ในทิศใด ๆ ย่อมอยู่สำราญโดยแท้”

--------------------------------------

๙. อุปาลิสูตร

ว่าด้วยคุณธรรมของผู้ควรอยู่ป่า

{๙๙} [๙๙] ครั้งนั้นแล ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนา ที่จะอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นป่าเปลี่ยว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี เสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่า และที่เป็นป่าเปลี่ยวยากที่จะเป็นอยู่ได้ ความสงัดกายก็ยากที่จะทำได้ ยากที่จะยินดีได้ ในภาวะที่โดดเดี่ยว ป่าทั้งหลายประหนึ่งจะชักพาใจของภิกษุผู้ยังไม่ได้สมาธิไปเสีย ดูก่อนอุบาลี ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเมื่อยังไม่ได้ สมาธิจักอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นป่าเปลี่ยว’ ผู้นั้นพึงต้องหวังได้ข้อนี้ คือ จักจมลงหรือไม่ก็จักฟุ้งซ่านดูก่อนอุบาลี เปรียบเหมือนมีห้วงน้ำใหญ่อยู่ ภายหลังมีช้างใหญ่สูง ๗ ศอกหรือ ๗ ศอกครึ่งมาถึง ช้างนั้นพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรลงสู่ห้วงนํ้านี้แล้วขัดถูหูเล่นบ้าง ขัดถูหลังเล่นบ้าง

ครั้นแล้วก็อาบบ้าง ดื่มบ้าง เสร็จแล้วขึ้นมา แล้วจากไปตามต้องการ’ ช้างนั้นจึงลงสู่ห้วงนํ้านั้น แล้ว ขัดถูหูเล่นบ้าง ขัดถูหลังเล่นบ้าง ครั้นแล้วจึงอาบบ้าง ดื่มบ้าง ขึ้นมา แล้วก็จากไปตามต้องการ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าร่างกายที่ใหญ่ย่อม ลงไปในนํ้าลึกได้ต่อมา มีกระต่ายหรือเสือปลามาถึงห้วงนํ้านั้น กระต่ายหรือเสือปลา ก็คิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นใคร และช้างใหญ่เป็นใคร ถ้ากระไร เราก็ควรลง สู่ห้วงนํ้านี้แล้วขัดถูหูเล่นบ้าง ขัดถูหลังเล่นบ้าง ครั้นแล้วจึงอาบบ้าง ดื่มบ้าง เสร็จแล้วก็ขึ้นมา แล้วจากไปตามต้องการ’ กระต่ายหรือเสือปลานั้นจึงลงสู่ห้วงนํ้านั้นโดยพลัน ไม่ทันได้พิจารณา กระต่ายหรือเสือปลานั้นจำต้องหวัง------------------------------------------------

ได้ข้อนี้ คือ จักจมลงหรือไม่ก็จักลอยขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ร่างกายที่เล็กย่อมลงไปในห้วงนํ้าลึกไม่ได้ แม้ฉันใด ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเมื่อยังไม่ได้สมาธิ จักอาศัยเสนาสนะอันสงัดที่เป็นป่าและที่เป็นป่าเปลี่ยว’ ผู้นั้นจำต้องหวังได้ข้อนี้ได้ คือ จักจมลงหรือไม่ก็ฟุ้งซ่านฉันนั้นเหมือนกันแล

ดูก่อนอุบาลี เปรียบเหมือนเด็กอ่อนที่นอนแบเบาะอยู่ ย่อมเล่นมูตร และคูถของตน เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การเล่นนี้เป็นการเล่นของเด็กอ่อนอย่างเต็มที่สิ้นเชิงมิใช่หรือ”

ท่านพระอุบาลีกราบทูลว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สมัยต่อมา เด็กนั้นแลเจริญเติบโตขึ้น อาศัยความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ จึงเล่นเครื่องเล่นที่เป็นของพวกเด็ก ๆ คือ ไถเล็ก ๆ ไม้หึ่ง กังหันไม้ กังหันใบไม้ ตวงทราย รถเล็ก ๆ ธนูเล็ก ๆ เธอจะสำคัญความ ข้อนั้นเป็นไฉน การเล่นนี้เป็นการเล่นดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการเล่นที่มีใน ครั้งก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุบาลี สมัยต่อมา เด็กนั้นแลเจริญเติบโตขึ้นอีก อาศัยความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ จึงเป็นผู้เอิบอิ่มพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ถูกปรนนิบัติ อยู่ด้วยรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ด้วยเสียงทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ... ด้วยกลิ่นทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ... ด้วยรสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ... ด้วยโผฏฐัพพะทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยกายอันน่าปรารถนา น่าใคร่ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ดูก่อนอุบาลี เธอจะสำคัญความข้อ นั้นเป็นไฉน การเล่นนี้เป็นการเล่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าการเล่นที่มีในครั้งก่อนมิใช่หรือ”“เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”