พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ · ยมกวรรค
อเวจจสูตร เล่ม ๒๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในยมกวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ ยมกวรรค อเวจจสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๔ หน้า ๑๑๘–๑๑๙
๓. นิฏฐังคตสูตร
ว่าด้วยบุคคล ๕ ประเภท
{๖๓} [๖๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดหมดความสงสัยในตัวเรา บุคคลทั้งหมดนั้นจัดเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิเหล่านั้น ที่หมดความสงสัยในโลกนี้ มี ๕ ประเภท ที่ละโลกนี้ใปแล้วจึงหมดความสงสัย มี ๕ ประเภทบุคคลที่หมดความสงสัยในโลกนี้ ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พระโสดาบัน ผู้สัตตักขัตตุปรมะ
(๒) พระโสดาบันผู้โกลังโกละ (๓) พระโสดาบันผู้เอกพีซี
(๔) พระสกทาคามี (๕) พระอรหันต์ในปัจจุบัน
บุคคลที่หมดความสงสัยในโลกนี้ ๕ ประเภทเหล่านี้
-------------------------
บุคคลที่ละโลกนี้ไปแล้วจึงหมดความสงสัย ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ(๑) พระอนาคามี ผู้อันตราปรินิพพายี
(๒) พระอนาคามีผู้อุปหัจจปรินิพพายี
(๓) พระอนาคามีผู้อสังขารปรินิพพายี
(๔) พระอนาคามีผู้สสังขารปรินิพพายี
(๕) พระอนาคามีผู้อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี
บุคคลที่ละโลกนี้ไปแล้วจึงหมดความสงสัย ๕ ประเภทเหล่านี้
--------------------------------
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดหมดความสงสัยในตัวเรา บุคคลทั้งหมดนั้นจัดเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิเหล่านั้นที่หมด ความสงสัยในโลกนี้มี ๕ ประเภทเหล่านี้ ที่ละโลกนี้ไปแล้วจึงหมดความสงสัยมี ๕ ประเภทเหล่านี้”
๔. อเวจจัปปสันนสูตร
ว่าด้วยผู้ถึงกระแสนิพพาน ๕ ประเภท
{๖๔} [๖๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดเลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหวในตัวเรา บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดจัดเป็นผู้ถึงกระแสอริยมรรค ผู้ถึงกระแสอริยมรรคเหล่านั้นที่หมดความสงสัยในโลกนี้มี ๕ ประเภท ที่ละโลกนี้ไปแล้วจึง หมดความสงสัยมี ๕ ประเภทบุคคลที่หมดความสงสัยในโลกนี้ ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พระโสดาบันผู้สัตตักขัตตุปรมะ
(๒) พระโสดาบันผู้โกลังโกละ (๓) พระโสดาบันผู้เอกพีชี
(๔) พระสกทาคามี (๕) พระอรหันต์ในปัจจุบัน
บุคคลที่หมดความสงสัยในโลกนี้ ๕ ประเภทเหล่านี้
บุคคลที่ละโลกนี้ไปแล้วจึงหมดความสงสัย ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ(๑) พระอนาคามีผู้อันตราปรินิพพายี
(๒) พระอนาคามีผู้อุปหัจจปรินิพพายี
(๓) พระอนาคามีผู้อสังขารปรินิพพายี
(๔) พระอนาคามีผู้สสังขารปรินิพพายี
(๕) พระอนาคามีผู้อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี
บุคคลที่ละโลกนี้ไปแล้วจึงหมดความสงสัย ๕ ประเภทเหล่านี้
- ๑ที่หมดความสงสัยในโลกนี้ หมายถึงอริยบุคคลผู้เข้าถึงภาวะนิพพานในโลกนี้ ได้แก่ พระโสดาบัน ๓ ประเภท พระสกทาคามี และพระอรหันต์ ที่ละโลกนี้ไปแล้วจึงหมดความสงสัย หมายถึงอริยบุคคลผู้ตายจากโลกนี้แล้ว ไปบังเกิดในพรหมโลกชั้นสุทธาวาส ๕ ชั้น ชั้นใดชั้นหนึ่ง แล้วจึงเข้าถึงภาวะนิพพานในพรหมโลกนั้น ได้แก่ พระอนาคามี ๕ ประเภท (นัย องฺ.ทสฺก.อ. ๓๕๓)
- ๒พระโสดาบัน ผู้เข้าถึงกระแสแห่งมรรคที่จะนำไปผู้นิพพาน (ที.สี.อ. ๒๘๑,ม.มู.อ. ๑/๑๗๔, องฺ.ติก.อ. ๒๔๒) มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา คือ ไม่มีอันต้องไปเกิดในอบายภูมิ ๔ คือ สัตว์นรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน แดนเปรต และพวกอสุรกาย (ที.สี.อ. ๒๘๑, ที.ม.อ. ๑๔๕) จัดเป็นพระอริยบุคคลชั้นแรกสุดในพระพุทธศาสนา มี ๓ ประเภทตามความยิ่งหย่อนแห่งอินทรียธรรม คือ (๑) สัตตักขัตตุปรมะผู้มี ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่งหมายถึงโสดาบันบุคคลผู้เวียนเกิดในสุคติภพอีกอย่างมากเพียง ๗ ครั้ง ก็จักบรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานไป (๒) โกลังโกละ ผู้ไปจาก ตระกูลสู่ตระกูล หมายถึงโสดาบันบุคคลผู้เกิดในตระกูลสูงอีก ๒-๓ ครั้ง หรือเกิดในสุคติภพอีก ๒-๓ ภพ ก็จักบรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานไป (๓) เอกพีชี ผู้มีพืชคืออัตภาพเดียว หมายถึง โสดาบันบุคคลผู้เกิดอีกครั้งเดียว ก็จักบรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานไป (นัย องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
- ๓พระสกทาคามี ผู้กลับมาเกิดอีกครั้งเดียวก็นิพพาน (ม.มู.อ. ๑/๑๗๕) เป็นพระอริยบุคคลชั้นที่ ๒ ในพระพุทธศาสนา
- ------------------------------
- ๑พระอนาคามี ผู้ไม่เวียนกลับมาอีก หมายถึงท่านผู้สำเร็จอนาคามิผลซึ่งจัดเป็นพระอริยบุคคลชั้นที่ ๓ ในบรรดาพระอริยบุคล ๔ เมื่อสิ้นชีวิตแล้วก็จะไปเกิดในพรหมโลกชั้นสุทธาวาส (ที่เกิดอยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ ๕ ชั้น มีอวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐา) และจะปรินิพพานในที่นั้น โดยไม่ต้องกลับมาเกิดในมนุษยโลกอีก (นัย ม.มู.อ. ๑/๑๗๖, องฺ.ติก.อ. ๒/๒๘๒-๒๘๓) แบ่งตาม ความต่างแห่งอินทรียธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่ยิ่งหรือหย่อนกว่ากันได้ ๕ ประเภท คือ (๑) อันตราปรินิพพายี ผู้ปรินิพพานในระหว่าง หมายถึงพระอนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาสชั้นใดชั้นหนี่งแล้ว เมื่ออายุยังไม่ทันถึงกึ่งหนึ่งของกาลกำหนดอายุในชั้นนั้นก็ปรินิพพานเสียกลางคัน ตัวอย่างเช่นพระอ นาคามีผู้บังเกิดในชั้นอวิหาซึ่งมีกำหนดอายุ ๑,๐๐๐ กัป แบ่งย่อยเป็น ๓ จำพวก คือ (๑) จำพวก ที่บรรลุอรหัตตผลในวันที่บังเกิดหรือไม่ก็บรรลุไม่เกิน ๑๐๐ กัป (๒) จำพวกที่บรรลุอรหัตตผลไม่เกิน ๒๐๐ กัป (๓) จำพวกที่บรรลุอรหัตตผลไม่เกิน ๔๐๐ กัป (แม้ในสุทธาวาสอีก ๔ ชั้น คือ อตัปปาที่มีอายุ ๒,๐๐๐ กัป สุทัสสาที่มีอายุ ๔,๐๐๐ กัป สุทัสสีที่มีอายุ ๘,๐๐๐ กัป และอกนิฏฐาที่มีอายุ ๑๖,๐๐๐ กัปก็พึงเทียบเคียงตามนัยนี้) (๒) อุปหัจจปรินิพพายี ผู้จวนจะถึงจึงปรินิพพาน หมายถึงพระ อนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาส ชั้นใดชั้นหนึ่ง มีอายุพ้นกึ่งของกาลกำหนดอายุในชั้นนั้น จวนจะถึงกาลสิ้นอายุ จึงปรินิพพาน (๓) อสสังขารปรินิพพายี ผู้ปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้แรงชักจูง หมาย ถึงพระอนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาสชั้นใดชั้นหนึ่งสามารถบรรลุอรหัตตผลได้โดยง่ายไม่ต้องใช้ความเพียรมากนัก (๔) สสังขารปรินิพพายี ผู้ปรินิพพานโดยต้องใช้แรงชักจูงหมายถึงพระอนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาสชั้นใดชั้นหนึ่ง จะบรรลุอรหัตตผลได้ก็ต่อเมื่อใช้ความเพียรอย่างหนัก (๕) อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ผู้มีกระแสในเบื้องบนไปผู้อกนิฏฐภพ หมายถึงพระอนาคามีผู้เกิดใน สุทธาวาสชั้นใดชั้นหนึ่งแล้วก็ดำรงอยู่จนสิ้นกาลกำหนดอายุ และจะเกิดเลื่อนต่อขึ้นไปจนถึงชั้น อกนิฏฐภพอันเป็นชั้นสูงสุดแล้วจึงปรินิพพาน (สํ.ม.อ.๒๑๐,องฺ.ติก.อ.๒๔๒-๒๔๓)
- -----------------------------------------
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดเลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหวในตัวเรา บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดจัดเป็นผู้ถึงกระแสอริยมรรค ผู้ถึงกระแสอริยมรรค เหล่านั้นที่หมดความสงสัยในโลกนี้มี ๕ ประเภทเหล่านี้ ที่ละโลกนี้ไปแล้ว จึงหมดความสงสัยมี ๕ ประเภทเหล่านี้”
๕. ปฐมสุขสูตร
ว่าด้วยเหตุให้เกิดสุขและทุกข์
{๖๕} [๖๕] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่นาลกคาม แคว้นมคธ ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อว่าสามัณฑกานิเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้สนทนา ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกัน ไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร อะไรหนอเป็นเหตุให้เกิดสุข อะไรหนอ เป็นเหตุ ให้เกิดทุกข์”
ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ การเกิดเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ การไม่เกิดเป็นเหตุให้เกิดสุข ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อมีการเกิด ก็เป็นอันหวังความทุกข์ได้ดังนี้คือ ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย อุจจาระ ปัสสาวะ สัมผัสไฟ สัมผัสท่อนไม้ สัมผัสศัสตรา ญาติบ้าง มิตรบ้าง พร้อมเพรียงกันมาเกรี้ยวกราดใส่เขา ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อมีการเกิด ก็เป็นอันหวังความทุกข์นี้ได้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อไม่มีการเกิด ก็เป็นอันหวังความสุขได้ดังนี้คือ ความไม่หนาว ความไม่ร้อน ความไม่หิว ความไม่กระหาย ไม่ต้องอุจจาระ ไม่ต้องปัสสาวะ ไม่ต้องสัมผัสไฟ ไม่ต้องสัมผัส ท่อนไม้ ไม่ต้องสัมผัสศัสตรา ญาติก็ดี มิตรก็ดีก็ไม่พร้อมเพรียงกันมาเกรี้ยวกราดใส่เขา ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อไม่มีการเกิด ก็เป็นอันหวังความสุขนี้ได้”
จบ อเวจจสูตร