มหาปัญหาสูตร ที่ ๒ เล่ม ๒๔

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๑๐ อย่าง คืออะไร คือ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑๐ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว”

๘. ทุติยมหาปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาใหญ่ ๆ สูตรที่ ๒

{๒๘} [๒๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าไผ่ ใกล้กชังคลนคร ครั้งนั้นแล อุบาสกชาวเมืองกชังคละเป็นจำนวนมากเข้าไปหากชังคลาภิกษุณีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วนมัสการกชังคลาภิกษุณี นั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่งแล้วได้ถามกชังคลาภิกษุณีว่า

“ข้าแต่แม่เจ้า พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ในมหาปัญหา ว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑ ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒ ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓ ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔ ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕ ปัญหา ๖ อุเทศ ๖ ไวยากรณ์ ๖ ปัญหา ๗ อุเทศ ๗ ไวยากรณ์ ๗ ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘ ปัญหา ๙ อุเทศ ๙

-------------------------

ไวยากรณ์ ๙ ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ ข้าแต่แม่เจ้า เนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ”

กชังคลาภิกษุณีตอบว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระดำรัสนี้เราจะได้ สดับรับมาแล้วในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็หามิได้ เราจะ ได้สดับรับมาแล้วในที่ต่อหน้าของภิกษุทั้งหลายผู้บำเพ็ญทางใจก็หามิได้ ก็แต่ ว่าเนื้อความในพระพุทธภาษิตนี้ย่อมปรากฏแก่เราอย่างไร ท่านทั้งหลายจงฟัง เนื้อความแห่งพระพุทธภาษิตนั้นอย่างนั้นเถิด จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” พวกอุบาสกชาวเมืองกชังคละรับคำของกชังคลาภิกษุณีแล้ว กชังคลาภิกษุณี ได้กล่าวว่า

“ก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแล้วว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรมอย่างหนึ่ง ย่อม เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ในปัจจุบันได้ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวง ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรมอย่างหนึ่งนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ในปัจจุบันได้ พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้วก็พระดำรัสที่พระองค์ตรัสว่า ‘ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ไวยากรณ์ ๒’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๒ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๒ อย่างคืออะไร คือ นาม ๑ รูป ๑ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย

ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๒ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า ‘ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้ว

ก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ไวยากรณ์ ๓’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๓ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำ ที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๓ อย่างคืออะไร คือ เวทนา ๓ ดูก่อนผู้มีอายุ ทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๓ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า ‘ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓’ ดังนี้

พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้วก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบ ในธรรม ๔ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๔ อย่างคืออะไร คือ สติปัฏฐาน ๔ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๔ อย่างนี้แล ย่อม เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบันพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้ว

ก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบ ในธรรม ๕ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๕ อย่างคืออะไร คือ อินทรีย์ ๕ ...

... ธรรม ๖ อย่างคืออะไร คือ นิสสรณียธาตุ ๖ ...

... ธรรม ๗ อย่างคืออะไร คือ โพชฌงค์ ๗ ...

... ธรรม ๘ อย่างคืออะไร คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๘ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน พระ ดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้ว

ก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๙ อุเทศ ๙ ไวยากรณ์ ๙’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๙ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้

------------------------------------

ในปัจจุบัน ธรรม ๙ อย่างคืออะไร คือ สัตตาวาส ๙ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๙ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๙ อุเทศ ๙ ไวยากรณ์ ๙’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้ว

ก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๑๐ อย่างคืออะไร คือ กุศลกรรมบถ ๑๐ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้ว โดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบใน ธรรม ๑๐ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้

พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้วดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในมห ปัญหาว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑ .... ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ไวยากรณ์ ๑๐’ เราย่อมเข้าใจถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ดังนี้แล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็แลท่านทั้งหลาย จำนงอยู่พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลสอบถามความข้อนี้ พระผู้มี พระภาคเจ้าของเราทรงพยากรณ์อย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำความนั้นไว้ อย่างนั้นเถิด”พวกอุบาสกชาวเมืองกชังคละรับคำว่า “อย่างนั้นก็ได้ แม่เจ้า” แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของกชังคลาภิกษุณี ลุกจากอาสนะนมัสการกชังคลาภิกษุณี

ทำประทักษิณแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วจึงกราบทูลถ้อยคำที่สนทนากับกชังคลาภิกษุณีนั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดีละ ดีแล้ว คฤหบดีทั้งหลาย กชังคลาภิกษุณีเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าแม้ท่านทั้งหลาย พึงเข้ามาหาเรา แล้วถามเนื้อความนี้ไซร้ แม้เราก็พึงพยากรณ์เนื้อความ เหมือนอย่างที่กชังคลาภิกษุณีพยากรณ์แล้ว และเนื้อความของคำนั้นก็อันนี้ แหละท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความไว้อย่างนั้นเถิด”

๙. ปฐมโกสลสูตร

ว่าด้วยความเป็นเลิศของพระเจ้าปเสนทิโกศล

{๒๙} [๒๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แคว้นกาสีและแคว้นโกศลมีประมาณเท่าใด แว่นแคว้นของพระเจ้าปเสนทิโกศลมีประมาณเท่าใด พระเจ้าปเสนทิ โกศลกล่าวกันว่าทรงเป็นผู้เลิศในแคว้นกาสีและแคว้นโกศลและในแว่นแคว้น มีประมาณเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอย่างอื่น ย่อมมีอยู่ ความ แปรปรวน ย่อมมีอยู่ทีเดียวแม้แก่พระเจ้าปเสนทิโกศล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสมบัตินั้น เมื่อเบื่อหน่ายในสมบัตินั้น ย่อมคลายกำหนัดในสิ่งที่เลิศ จะป่วยกล่าวไปไยถึงในสิ่งที่เลว เล่า