มหาปัญหาสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๔

๗. ปฐมมหาปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาใหญ่ ๆ สูตรที่ ๑

{๒๗} [๒๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาต ในพระนครสาวัตถี ลำดับนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า “การจะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย พวกเราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกก่อนเถิด”

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอ ให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้ กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมทรงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เธอทั้งหลายจงรู้แจ้ง ธรรมทั้งปวง ครั้นรู้แจ้งธรรมทั้งปวงแล้วจงอยู่เถิด’ ดังนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ทั้งหลาย แม้เราทั้งหลายก็แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มาเถิด ท่านทั้งหลายจงรู้แจ้งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้แจ้ง ธรรมทั้งปวงแล้วจงอยู่เถิด’ ดังนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ระหว่างธรรม เทศนาของสมณโคดมกับธรรมเทศนาของเรา หรือระหว่างอนุศาสนีของสมณโคดมกับอนุศาสนีของเรา จะมีความวิเศษผิดแผกแตกต่างกันอย่างไรเล่า”ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านภาษิตของอัญเดียรถีย์ ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยคิดว่า “จักรู้ทั่วถึง เนื้อความแห่งภาษิตนี้ได้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเช้านี้พวกข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘การจะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี ก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย พวกเราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ ปริพาชกก่อนเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อจากนั้นพวกข้าพระองค์เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก

ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพวก อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกะพวก ข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมทรงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เธอทั้งหลาย จงรู้แจ้งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้แจ้งธรรมทั้งปวงแล้วจงอยู่เถิด’ ดังนี้ ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แม้เราทั้งหลายก็แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มาเถิด ท่านทั้งหลายจงรู้แจ้งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้แจ้งธรรมทั้งปวงแล้วจงอยู่เถิด’ ดังนี้

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ระหว่างธรรมเทศนาของสมณโคดมกับธรรมเทศนาของเรา หรือระหว่างอนุศาสนีของสมณโคดมกับอนุศาสนีของเรา จะมีความวิเศษผิดแผกแตกต่างกันอย่างไรเล่า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล พวกข้าพระองค์ไม่ได้ยินดี ไม่ได้คัดค้าน ภาษิตของอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วย คิดว่า ‘จักรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตนี้ได้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรถีย์ ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ เธอทั้งหลายพึงถามอย่างนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโส

ทั้งหลาย ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑ ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒ ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓ ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔ ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕ ปัญหา ๖ อุเทศ ๖ ไวยากรณ์ ๖ ปัญหา ๗ อุเทศ ๗

ไวยากรณ์ ๗ ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘ ปัญหา ๙ อุเทศ ๙ ไวยากรณ์ ๙ ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐ เป็นอย่างไร’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกถูกถามอย่างนี้แล้วจักตอบไม่ได้ จักถึงความลำบาก ใจอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกนั้นถูกถาม ปัญหาอันมิใช่วิสัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ เรายังไม่ เห็นบุคคลที่จะยังจิตให้ยินดีได้ด้วยการพยากรณ์ปัญหาเหล่านี้ เว้นจากตถาคต หรือสาวกของตถาคต หรือผู้ที่ฟังจากสาวกของตถาคตนี้

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑’ ดังนี้ เรา อาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรมอย่าง หนึ่งคืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรมอย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำ ที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒’ ดังนี้ เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๒ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบันธรรม ๒ อย่าง คืออะไร คือ นาม ๑ รูป ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๒ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๓ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๓ อย่าง คืออะไร คือ เวทนา ๓ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ

----------------------------------------

ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๓ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อ นี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบ ในธรรม ๔ อย่างย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ไดัในปัจจุบันธรรม ๔ อย่างคืออะไร คือ อาหาร ๔ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบ ในธรรม ๔ อย่างนี้แลย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า

‘ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕ ’ ดังนี้ เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๕ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๕ อย่าง คืออะไร คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบบรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๕ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้

ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕’ ดังนี้ เราอาศัย ความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๖ อุเทศ ๖ ไวยากรณ์ ๖’ ดังนี้ เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๖ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ไดัในปัจจุบัน ธรรม ๖ อย่างคืออะไร คือ อายตนะภายใน ๖ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๖ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๖ อุเทศ ๖ ไวยากรณ์ ๖’ ดังนี้ เรา อาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๗ อุเทศ ๗ ไวยากรณ์ ๗’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๗ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ไดัในปัจจุบัน ธรรม ๗ อย่างคืออะไร คือ วิญญาณฐิติ ๗ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่าย โดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ

บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๗ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ใน ปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๗ อุเทศ ๗ ไวยากรณ์ ๗’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘’ ดังนี้ เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๘ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๘ อย่าง คืออะไร คือ โลกธรรม ๘ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๘ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘’ ดังนี้ เราอาศัย ความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า

‘ปัญหา ๙ อุเทศ ๙ ไวยากรณ์ ๙’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๙ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๙ อย่าง คืออะไร คือ สัตตาวาส ๙ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๙ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๙ อุเทศ ๙ ไวยากรณ์ ๙’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๑๐ อย่าง คืออะไร คือ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑๐ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ ได้ในปัจจุบัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว”

๘. ทุติยมหาปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาใหญ่ ๆ สูตรที่ ๒

{๒๘} [๒๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าไผ่ ใกล้กชังคลนคร ครั้งนั้นแล อุบาสกชาวเมืองกชังคละเป็นจำนวนมากเข้าไปหากชังคลาภิกษุณีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วนมัสการกชังคลาภิกษุณี นั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่งแล้วได้ถามกชังคลาภิกษุณีว่า

“ข้าแต่แม่เจ้า พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ในมหาปัญหา ว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑ ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒ ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓ ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔ ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕ ปัญหา ๖ อุเทศ ๖ ไวยากรณ์ ๖ ปัญหา ๗ อุเทศ ๗ ไวยากรณ์ ๗ ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘ ปัญหา ๙ อุเทศ ๙

-------------------------

ไวยากรณ์ ๙ ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ ดังนี้ ข้าแต่แม่เจ้า เนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ”

กชังคลาภิกษุณีตอบว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระดำรัสนี้เราจะได้ สดับรับมาแล้วในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็หามิได้ เราจะ ได้สดับรับมาแล้วในที่ต่อหน้าของภิกษุทั้งหลายผู้บำเพ็ญทางใจก็หามิได้ ก็แต่ ว่าเนื้อความในพระพุทธภาษิตนี้ย่อมปรากฏแก่เราอย่างไร ท่านทั้งหลายจงฟัง เนื้อความแห่งพระพุทธภาษิตนั้นอย่างนั้นเถิด จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” พวกอุบาสกชาวเมืองกชังคละรับคำของกชังคลาภิกษุณีแล้ว กชังคลาภิกษุณี ได้กล่าวว่า

“ก็พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแล้วว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรมอย่างหนึ่ง ย่อม เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ในปัจจุบันได้ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวง ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรมอย่างหนึ่งนี้แล ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ในปัจจุบันได้ พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า ‘ปัญหา ๑ อุเทศ ๑ ไวยากรณ์ ๑’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยความข้อนี้ตรัสแล้วก็พระดำรัสที่พระองค์ตรัสว่า ‘ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ไวยากรณ์ ๒’ ดังนี้ พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๒ อย่าง ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน ธรรม ๒ อย่างคืออะไร คือ นาม ๑ รูป ๑ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย