สักกสูตร เล่ม ๒๐

“น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านผู้เจริญ ที่ไม่มีการยกย่องธรรมของตนเองเลย และไม่มีการรุกรานธรรมของผู้อื่นด้วย มีแต่แสดงธรรมเฉพาะในเหตุผลเท่านั้น ท่านกล่าวแต่เนื้อความและมิได้นำตนเข้าไป ข้าแต่พระอานนท์ พวกท่านแสดงธรรมเพื่อละราคะ แสดงธรรมเพื่อละโทสะ แสดงธรรมเพื่อละโมหะ พวกท่านกล่าวธรรมดีแล้ว ข้าแต่พระอานนท์ พวกท่านได้ปฏิบัติแล้วเพื่อละราคะ โทสะ โมหะ พวกท่านปฏิบัติดีแล้วในโลก พวกท่านละราคะได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา พวกท่านละโทสะได้แล้ว... พวกท่านละโมหะได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว

ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา พวกท่านดำเนินไปดีแล้วในโลกข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ภาษิตของท่านไพเราะนัก เจ้าข้า พระผู้เป็นเจ้าอานนท์ประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระอานนท์ ข้าพเจ้านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้เป็นเจ้าอานนท์จงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๓. มหานามสักกสูตร

ว่าด้วยไตรสิกขาของพระเสขะและพระอเสขะ

{๕๑๓} [๙๘๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาพาธ ทรงหายจากอาพาธได้ไม่นาน ครั้งนั้นแล เจ้ามหานามศากยะเสด็จเข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจธรรมที่พระองค์ทรงแสดงนานมาแล้วอย่างนี้ว่า ‘ญาณย่อมเกิดแก่ผู้มีใจเป็นสมาธิ หาเกิดแก่ผู้มีใจไม่เป็นสมาธิไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมาธิเกิดก่อน ญาณเกิดทีหลัง หรือว่าญาณเกิดก่อน สมาธิเกิดทีหลัง”

ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้มีความดำริว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาพาธ ทรงหายจากอาพาธได้ไม่นาน ก็เจ้ามหานามศากยะนี้ทูลถามปัญหาที่ลึกซึ้งกะพระผู้มีพระภาคเจ้า อย่ากระนั้นเลย เราควรนำเจ้ามหานามศากยะหลบไปในที่สมควรข้างหนึ่งแล้วแสดงธรรมดีกว่า”

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์จับพระพาหาเจ้ามหานามศากยะนำหลบไปยังที่สมควรข้างหนึ่งแล้วกล่าวกะเจ้ามหานามศากยะว่า “ดูก่อนมหานามะ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสศีลที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสศีลที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ตรัสสมาธิที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสสมาธิที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ตรัสปัญญาที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสปัญญาที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ดูก่อนมหานามะ ก็ศีลที่เป็นของพระเสขะเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล ... สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่าศีลที่เป็นของพระเสขะดูก่อนมหานามะ ก็สมาธิที่เป็นของพระเสขะเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่าสมาธิที่เป็นของพระเสขะ

ดูกอ่นมหานามะ ก็ปัญญาที่เป็นของพระเสขะเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่าปัญญาที่เป็นของพระเสขะ

ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกนั้นแลเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้ ถึงพร้อมด้วยสมาธิอย่างนี้ ถึงพร้อมด้วยปัญญาอย่างนี้ ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ดูก่อนมหานามะ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสศีลที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสศีลที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ตรัสสมาธิที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสสมาธิที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ตรัสปัญญาที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสปัญญาที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ด้วยประการฉะนี้แล”

๔. นิคัณฐสูตร

ว่าด้วยความหมดจด ๓ อย่าง

{๕๑๔} [๙๘๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล เจ้าอภัยลิจฉวีกับเจ้าบัณฑิตกุมารลิจฉวีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วนมัสการท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วแล้วเจ้าอภัยลิจฉวีได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรเป็นคนรู้เห็นธรรมทุกอย่าง ย่อมปฏิญญาญาณทัสสนะไว้อย่างไม่มีส่วนเหลือว่า ‘สำหรับเราจะเดิน จะยืน จะหลับ และจะตื่นก็ตาม ญาณทัสสนะย่อมปรากฏชั่วกาลนิรันดร’ เขาบัญญัติว่ากรรมเก่าจะหมดไปได้เพราะตบะ ฆ่าเหตุได้เพราะไม่ทำกรรมใหม่ ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นอันว่าเพราะกรรมสิ้นไป ทุกข์จึงหมดไป เพราะทุกข์หมดไป เวทนาจึงสิ้นไป เพราะเวทนาสิ้นไป ทุกข์ทั้งสิ้นจักเป็นอันสลายไป ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเป็นอย่างนี้ ความก้าวล่วงทุกข์ย่อมมีได้ด้วยวิสุทธิที่