นิคัณฐสูตร เล่ม ๒๐

ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกนั้นแลเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้ ถึงพร้อมด้วยสมาธิอย่างนี้ ถึงพร้อมด้วยปัญญาอย่างนี้ ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ดูก่อนมหานามะ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสศีลที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสศีลที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ตรัสสมาธิที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสสมาธิที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ตรัสปัญญาที่เป็นของพระเสขะไว้ก็มี ตรัสปัญญาที่เป็นของพระอเสขะไว้ก็มี ด้วยประการฉะนี้แล”

๔. นิคัณฐสูตร

ว่าด้วยความหมดจด ๓ อย่าง

{๕๑๔} [๙๘๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล เจ้าอภัยลิจฉวีกับเจ้าบัณฑิตกุมารลิจฉวีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วนมัสการท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วแล้วเจ้าอภัยลิจฉวีได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรเป็นคนรู้เห็นธรรมทุกอย่าง ย่อมปฏิญญาญาณทัสสนะไว้อย่างไม่มีส่วนเหลือว่า ‘สำหรับเราจะเดิน จะยืน จะหลับ และจะตื่นก็ตาม ญาณทัสสนะย่อมปรากฏชั่วกาลนิรันดร’ เขาบัญญัติว่ากรรมเก่าจะหมดไปได้เพราะตบะ ฆ่าเหตุได้เพราะไม่ทำกรรมใหม่ ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นอันว่าเพราะกรรมสิ้นไป ทุกข์จึงหมดไป เพราะทุกข์หมดไป เวทนาจึงสิ้นไป เพราะเวทนาสิ้นไป ทุกข์ทั้งสิ้นจักเป็นอันสลายไป ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเป็นอย่างนี้ ความก้าวล่วงทุกข์ย่อมมีได้ด้วยวิสุทธิที่

ทำให้กิเลสสลายไป อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นได้เองนี้ด้วยประการฉะนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้อย่างไร”

ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนเจ้าอภัย ความหมดจดที่เป็นเครื่องสลายกิเลสมี ๓ อย่างเหล่านี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้วเพื่อความหมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความเสื่อมสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุธรรมที่ควรรู้ เพื่อทำนิพพานให้แจ้ง ความหมดจด ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล ... สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอไม่ทำกรรมใหม่ด้วย และได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไป นี้เป็นความหมดจดที่เป็นเครื่องสลายกิเลสอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตนแล

(๒) ภิกษุนั้นแลถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้แล้ว สงัดแล้วจากกาม ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ เธอไม่ทำกรรมใหม่ด้วย และได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไป นี้เป็นความหมดจดที่เป็นเครื่องสลายกิเลสอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตนแล(๓) ภิกษุนั้นแลถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสมาธิอย่างนี้แล้ว ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ เธอไม่ทำกรรมใหม่ด้วย และได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไป นี้เป็นความหมดจดที่เป็นเครื่องสลายกิเลส อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง

ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตนแล

ดูก่อนเจ้าอภัย ความหมดจดที่เป็นเครื่องสลายกิเลส ๓ อย่างเหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้เห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว เพื่อความหมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความเสื่อมสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุธรรมที่ควรรู้ เพื่อทำนิพพานให้แจ้ง”

เมื่อท่านพระอานนท์ได้กล่าวอย่างนี้แล้ว เจ้าบัณฑิตกุมารลิจฉวีได้พูดกะเจ้าอภัยลิจฉวี ว่า “ดูก่อนอภัยเพื่อนรัก ไยเล่าท่านจึงไม่ชื่นชมอนุโมทนา คำสุภาษิตของท่านพระอานนท์โดยความเป็นคำสุภาษิต”

เจ้าอภัยลิจฉวีตอบว่า “เพื่อนรัก ไฉนเราจักไม่ชื่นชมอนุโมทนาคำสุภาษิตของท่านพระอานนท์โดยความเป็นคำสุภาษิตเล่า ผู้ใดไม่ชื่นชมอนุโมทนาคำสุภาษิตของท่านพระอานนท์โดยความเป็นสุภาษิต สมองของผู้นั้นพึงเสื่อมแน่แท้”

๕. สมาทปกสูตร

ว่าด้วยฐานะ ๓ อย่าง

{๕๑๕} [๙๘๕] ครั้งนั้นแลท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เธอทั้งหลายพึงอนุเคราะห์ผู้ใด และคนเหล่าใดพึงสำคัญว่าเป็นคำที่ควรฟัง ะเป็นมิตร อำมาตย์ ญาติ หรือสาโลหิตก็ตาม คนเหล่านั้นอันเธอทั้งหลายพึงชักชวนให้ดำรงให้มั่นคงอยู่ในฐานะ ๓ ประการ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ