พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ · มหาวรรค
สาฬหสูตร เล่ม ๒๐
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๐๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ มหาวรรค สาฬหสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๒๙๘–๓๐๔
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น อริยสาวกนั้นมีจิตไม่มีเวรอย่างนี้ มีจิตไม่มีความเบียดเบียนอย่างนี้ มีจิตไม่เศร้าหมองอย่างนี้ มีจิตผ่องแผ้วอย่างนี้ ย่อมได้รับความอุ่นใจ ๔ ประการนี้ในปัจจุบัน คือ ...
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอพระองค์ได้โปรดจำพวกข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”
๖. สาฬหสูตร
ว่าด้วยหลักแห่งความเชื่อ ๑๐ ประการ
{๕๐๖} [๙๕๐] สมัยหนึ่ง ท่านพระนันทกะอยู่ที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล นายสาฬหะหลานชายของมิคารเศรษฐีกับนายโหนะหลานชายของเปขุณิยเศรษฐีได้ชวนกันเข้าไปหาท่านพระนันทกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการท่านพระนันทกะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วท่านพระนันทกะได้กล่าวว่า “มาเถิด สาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลาย อย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา อย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำสืบต่อกันมา อย่าได้เชื่อถือโดยตื่นข่าวว่าได้ยินอย่างนี้ อย่าได้เชื่อถือโดยอ้างตำรา อย่าได้เชื่อถือโดยเดาเอาเอง อย่าได้เชื่อถือโดยคาดคะเน อย่าได้เชื่อถือโดยความตรึกตามอาการ อย่าได้เชื่อถือโดยชอบใจ ว่าตรงกันกับความเห็นของตัว อย่าได้เชื่อถือโดยเชื่อว่าผู้พูดสมควรจะเชื่อได้ อย่าได้เชื่อถือโดยความนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา ดูก่อนสาฬหะและโหนะ เมื่อใด ท่านพึงรู้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้วิญญูชนตำหนิ ธรรมเหล่านี้ใครสมาทานให้บริบุรณ์แล้ว
ย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายควรละธรรมเหล่านั้นเสีย
[๙๕๑] ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความโลภมีอยู่หรือ”
นายสาพหะและนายโหนะตอบว่า “มี ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ความข้อนี้เรากล่าวว่า ‘อภิชฌา’ บุคคลผู้โลภ มากด้วยความอยากได้นี้ ย่อมฆ่าสัตว์ก็ได้ ลักทรัพย์ก็ได้ คบชู้ก็ได้ พูดเท็จก็ได้ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน บุคคลผู้โลภย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ได้ ใช่ไหม”“จริงอย่างนั้น ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความโกรธมีอยู่หรือ”
“มี ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ความข้อนี้เรากล่าวว่า ‘ความพยาบาท’ บุคคลผู้โกรธ มีจิตพยาบาทนี้ ย่อมฆ่าสัตว์ก็ได้ ลักทรัพย์ก็ได้ คบชู้ก็ได้ พูดเท็จก็ได้ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน บุคคลผู้โกรธย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ได้ ใช่ไหม”“จริงอย่างนั้น ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความหลงมีอยู่หรือ”
“มี ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ความข้อนี้เรากล่าวว่า ‘อวิชชา’ บุคคลผู้หลง ตกอยู่ในอำนาจอวิชชานี้ ย่อมฆ่าสัตว์ก็ได้ ลักทรัพย์ก็ได้ คบชู้ก็ได้ พูดเท็จก็ได้ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน บุคคลผู้หลงย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ได้ ใช่ไหม”“จริงอย่างนั้น ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรือเป็นอกุศล”
“เป็นอกุศล ขอรับ”
“มีโทษหรือไม่มีโทษ”
“มีโทษ ขอรับ”
“วิญญูชนตำหนิหรือวิญญูชนสรรเสริญ”
“วิญญูชนตำหนิ ขอรับ”
“ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์หรือหาไม่ ในข้อนี้ท่านทั้งหลายมีความเห็นอย่างไร”
“ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ ในข้อนี้พวกผมมีความเห็นอย่างนี้ ขอรับ”
[๙๕๒] “ดูก่อนสาฬหะและโหนะ เราได้กล่าวคำใดไว้ว่า ‘มาเถิด สาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายอย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา ... อย่าได้เชื่อถือโดยความนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา ดูก่อนสาพหะและโหนะ เมื่อใด ท่านพึงรู้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้วิญญูชนตำหนิ ธรรมเหล่านี้ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายควรละธรรมเหล่านั้นเสีย’ ดังนี้ เพราะอาศัยคำที่เราได้กล่าวไว้แล้วนั้นเรา จึงได้กล่าวไว้ดังนี้
มาเถิด สาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายอย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา ... อย่าได้เชื่อถือโดยความนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา ดูก่อนสาฬหะและโหนะ เมื่อใด ท่านทั้งหลายพึงรู้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้วิญญูชนสรรเสริญ ธรรมเหล่านี้ผู้ใดสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายควรเข้าถึงธรรมเหล่านั้นอยู่ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความไม่โลภมีอยู่หรือ”
“มี ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ความข้อนี้เรากล่าวว่า ‘อนภิชฌา, บุคคลผู้ไม่โลภ ไม่มากด้วยความอยากได้นี้ ย่อมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่คบชู้ ไม่พูดเท็จ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน บุคคลผู้ไม่โลภย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ใช่ไหม”
“จริงอย่างนั้น ขอรับ”
[๙๕๓] “ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความไม่โกรธมีอยู่หรือ”
“มี ขอรับ”
‘‘ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ความข้อนี้เรากล่าวว่า ‘ความไม่พยาบาท’ บุคคลผู้ไม่โกรธ มีจิตไม่พยาบาทนี้ ย่อมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่คบชู้ ไม่พูดเท็จ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน บุคคลผู้ไม่โกรธย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ใช่ไหม”
“จริงอย่างนั้น ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความไม่หลงมีอยู่หรือ
“มี ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ความข้อนี้เรากล่าวว่า ‘วิชชา’ บุคคลผู้ไม่หลง ถึงความรู้แจ้งนี้ ย่อมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่คบชู้ ไม่พูดเท็จ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน บุคคลผู้ไม่หลงย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ใช่ไหม”“จริงอย่างนั้น ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรือเป็นอกุศล”
“เป็นกุศล ขอรับ”
“มีโทษหรือไม่มีโทษ”
“ไม่มีโทษ ขอรับ”
“วิญญูชนตำหนิหรือวิญญูชนสรรเสริญ”
“วิญญูชนสรรเสริญ ขอรับ”
“ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขหรือหาไม่ ในข้อนี้ท่านทั้งหลายมีความเห็นอย่างไร”
“ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ในข้อนี้พวกผมมีความเห็นอย่างนี้ ขอรับ”
“ดูก่อนสาฬหะและโหนะ เราได้กล่าวคำใดไว้ว่า ‘มาเถิด สาพหะและโหนะ ท่านทั้งหลายอย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา ... อย่าได้ เชื่อถือโดยความนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา ดูก่อนสาฬหะและโหนะ
เมื่อใด ท่านทั้งหลายพึงรู้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้วิญญูชนสรรเสริญ ธรรมเหล่านี้ผู้ใดสมาทานให้ บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายควรเข้าถึงธรรมเหล่านั้นอยู่’ ดังนี้ เพราะอาศัยคำที่เราได้กล่าวไว้แล้วนั้น เราจึงได้กล่าวไว้ดังนี้
[๙๕๔] ดูก่อนสาฬหะและโหนะ อริยสาวกนั้นปราศจากความโลภ ปราศจากความพยาบาท ไม่หลงแล้วอย่างนี้ มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นคง มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง
แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ อริยสาวกนั้นรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาติชนิดนี้มีอยู่ ธรรมชาติชนิดทรามมีอยู่ ธรรมชาติชนิดประณีตมีอยู่ การที่สัญญาสลัดสังขารทุกข์เสียได้อย่างสูงมีอยู่’ เมื่อเธอรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้
- ๑ธรรมชาติชนิดนี้ หมายถึงขันธ์ ๕ ซึ่งจัดเป็นทุกขสัจ ธรรมชาติชนิดทราม หมายถึงสมุทยสัจ เหตุเกิดแห่งทุกข์ คือตัณหา ธรรมชาติชนิดประณีต หมายถึงมัคคสัจ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ คืออริยมรรคมีองค์ ๘ การที่สัญญาสลัดสังขารทุกข์เสียได้อย่างสูง หมายถึงนิโรธสัจ ซึ่งได้แก่ พระนิพพาน อนึ่ง คำว่า สัญญา ในที่นี้หมายถึงสัญญาในวิปัสสนา (นัย องฺ.ติก.อ. ๒๐๔-๒๐๕)
เธอรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีโลภะ ข้อนั้นเป็นการไม่ดี บัดนี้โลภะนั้นไม่มี ความไม่มีโลภะเป็นความดี เมื่อก่อนเรามีโทสะ ... เมื่อก่อนเรามีโมหะ ข้อนั้นเป็นการไม่ดี บัดนี้โมหะนั้นไม่มี ความไม่มีโมหะนั้น เป็นความดี’ เธอย่อมเป็นผู้ไม่มีความทะยานอยาก ดับสนิท เยือกเย็น เสวยสุข มีตนเป็นประหนึ่งพรหมอยู่ในปัจจุบัน”
๗. กถาวัตถุสูตร
ว่าด้วยเหตุแห่งคำพูด ๓ อย่าง
{๕๐๗} [๙๕๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กถาวัตถุ คือเหตุแห่งคำพูดมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ พูดถ้อยคำปรารภถึงอดีตกาลว่า ‘อดีตกาลได้มีแล้วอย่างนี้’ ๑ พูดถ้อยคำปรารภถึงอนาคตกาลว่า ‘อนาคตกาลจักมี อย่างนี้’ ๑ พูดถ้อยคำปรารภถึงปัจจุบันกาลว่า ‘ปัจจุบันกาลกำลังมีอย่างนี้อยู่’ ๑
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยหรือไม่ควรที่จะพูดด้วย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้ว ไม่ตอบโดยส่วนเดียวซึ่งปัญหาที่ควรตอบโดยส่วนเดียว ไม่จำแนกตอบซึ่งปัญหาที่ควรจำแนกตอบ ไม่ย้อนถามก่อนตอบซึ่งปัญหาที่ควรย้อนถามก่อนตอบ ไม่หยุดปัญหาที่ควรหยุด เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควรที่จะพูดด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้วตอบโดยส่วน เดียวซึ่งปัญหาที่ควรตอบโดยส่วนเดียว จำแนกตอบซึ่งปัญหาที่ควรจำแนกตอบ ย้อนถามก่อนตอบซึ่งปัญหาที่ควรย้อนถามก่อนตอบ หยุดปัญหาที่ควรหยุด เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยหรือไม่ควรที่จะพูดด้วย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้ว
จบ สาฬหสูตร