กถาวัตถุสูตร เล่ม ๒๐

เธอรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีโลภะ ข้อนั้นเป็นการไม่ดี บัดนี้โลภะนั้นไม่มี ความไม่มีโลภะเป็นความดี เมื่อก่อนเรามีโทสะ ... เมื่อก่อนเรามีโมหะ ข้อนั้นเป็นการไม่ดี บัดนี้โมหะนั้นไม่มี ความไม่มีโมหะนั้น เป็นความดี’ เธอย่อมเป็นผู้ไม่มีความทะยานอยาก ดับสนิท เยือกเย็น เสวยสุข มีตนเป็นประหนึ่งพรหมอยู่ในปัจจุบัน”

๗. กถาวัตถุสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งคำพูด ๓ อย่าง

{๕๐๗} [๙๕๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กถาวัตถุ คือเหตุแห่งคำพูดมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ พูดถ้อยคำปรารภถึงอดีตกาลว่า ‘อดีตกาลได้มีแล้วอย่างนี้’ ๑ พูดถ้อยคำปรารภถึงอนาคตกาลว่า ‘อนาคตกาลจักมี อย่างนี้’ ๑ พูดถ้อยคำปรารภถึงปัจจุบันกาลว่า ‘ปัจจุบันกาลกำลังมีอย่างนี้อยู่’ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยหรือไม่ควรที่จะพูดด้วย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้ว ไม่ตอบโดยส่วนเดียวซึ่งปัญหาที่ควรตอบโดยส่วนเดียว ไม่จำแนกตอบซึ่งปัญหาที่ควรจำแนกตอบ ไม่ย้อนถามก่อนตอบซึ่งปัญหาที่ควรย้อนถามก่อนตอบ ไม่หยุดปัญหาที่ควรหยุด เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควรที่จะพูดด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้วตอบโดยส่วน เดียวซึ่งปัญหาที่ควรตอบโดยส่วนเดียว จำแนกตอบซึ่งปัญหาที่ควรจำแนกตอบ ย้อนถามก่อนตอบซึ่งปัญหาที่ควรย้อนถามก่อนตอบ หยุดปัญหาที่ควรหยุด เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยหรือไม่ควรที่จะพูดด้วย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้ว

ไม่ดำรงอยู่ในฐานะและอฐานะ ไม่ดำรงอยู่ในปริกัป ไม่ดำรงอยู่ในวาทะที่ตนรู้ ไม่ดำรงอยู่ในปฏิปทา เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควรที่จะพูดด้วย แต่ถ้าบุคคลเมื่อถูกถามปัญหาแล้วดำรงอยู่ในฐานะและอฐานะ ดำรงอยู่ในปริกัป ดำรงอยู่ในวาทะที่ตนรู้ ดำรงอยู่ในปฏิปทา เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วย

[๙๕๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยหรือไม่ควรที่จะพูดด้วย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้วพูดกลบเกลื่อน พูดนอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควรที่จะพูดด้วย แต่ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้วไม่พูดกลบเกลื่อน ไม่พูดนอกเรื่อง ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าควรที่จะพูดด้วยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วยหรือไม่ควรที่จะพูดด้วย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้ว

คุยฟุ้งไป พูดเหยียบย่ำ หัวเราะเยาะ คอยจับผิด เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควรที่จะพูดด้วย แต่ถ้าบุคคลถูกถามปัญหาแล้วไม่คุยฟุ้งไป ไม่พูดเหยียบยา ไม่หัวเราะเยาะ ไม่คอยจับผิด เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลนี้ชื่อว่าเป็นผู้ควรที่จะพูดด้วย[๙๕๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จะพึงทราบบุคคลว่าเป็นคนมีอุปนิสัยหรือไม่มีอุปนิสัย ก็ด้วยการพูดสนทนากัน คือ ผู้ที่ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ชื่อว่าเป็นคนไม่มีอุปนิสัย ผู้ที่เงี่ยโสตลงสดับชื่อว่าเป็นคนมีอุปนิสัย เมื่อเขาเป็นคนมีอุปนิสัย ย่อมรู้ซึ่งธรรมอย่างหนึ่งได้ ย่อมกำหนดรู้ธรรมอย่างหนึ่งได้ ย่อมละธรรมอย่างหนึ่งได้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งธรรมอย่างหนึ่งได้ เมื่อเขารู้ธรรมอย่างหนึ่งได้ กำหนดรู้ธรรมอย่างหนึ่งได้ ละธรรมอย่างหนึ่งได้ ทำให้แจ้งซึ่งธรรมอย่างหนึ่งได้ ย่อมได้สัมผัสวิมุตติโดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนามีข้อนี้เป็นประโยชน์ การปรึกษาหารือมีข้อนี้เป็นประโยชน์ อุปนิสัยมีข้อนี้เป็นประโยชน์ การเงี่ยโสตลงสดับมีข้อนี้เป็นประโยชน์ คือ จิตหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น”

ชนเหล่าใดเป็นคนมักโกรธ ยึดมั่น ยกตน ชอบหา

ความผิดของกันและกัน พูดจาพาดพิงเรื่องที่ไม่เป็นอารยะ

ชนเหล่ามั่นย่อมชื่นชมคำทุพภาษิต ความพลั้งพลาด

ความหลงลืม และความปราชัยของกันและกัน อารยชน

ย่อมไม่พูดถ้อยคำเช่นนั้น

ก็ถ้าบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์ประสงค์จะพูด พึงเป็นผู้ไม่

มักโกรธ ไม่ยกตน มีใจไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ตีเสมอ ไม่ดุดัน

รู้จักกาลแล้วพึงพูดแต่ถ้อยคำที่ผู้ดำรงธรรมเขาพูดกัน

และถ้อยคำที่อารยชนเขาพูดกัน

ผู้เป็นปราชญ์นั้นไม่ควรจะริษยา รู้ถูกต้องแล้วจึงเจรจา

พึงยินดีคำที่เป็นสุภาษิต ไม่พึงรุกรานคำที่พูดไม่ดี

ไม่พึงสำเหนียกถึงความแข่งดีและไม่พึงถือความ

พลั้งพลาด ไม่พึงคุยฟุ้งไป ไม่พึงเหยียบยํ่ากัน ไม่พึงพูด

ถ้อยคำเหลาะแหละ

เพื่อความรู้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสกัน เหล่าสัตบุรุษ

ย่อมปรึกษาหารือกัน อารยชนนั้งหลายย่อมปรึกษาหารือ

กันเช่นนั้นแล การปรึกษาหารือของเหล่าอารยชนเป็น

เช่นนี้ รู้ข้อนี้แล้ว ผู้มีปัญญาอย่ายกตน พึงปรึกษาหารือกัน

๘. อัญญติตถิยสูตร

ว่าด้วยความแตกต่างแห่งอกุศลมูล ๓

{๕๐๘} [๙๕๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมมี ๓ อย่างนี้แล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๓ อย่างนี้มีอะไรเป็นความแปลกกัน มีอะไรเป็นความประสงค์ต่างกัน มีอะไรที่ทำให้ต่างกัน’ เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วจะตอบอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านี้ว่าอย่างไร”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”