๗. ปรายนสูตร เล่ม ๒๒

๗. มัชเฌสูตร

ว่าด้วยส่วนสุด ๒ อย่าง

[๖๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๓๒} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพฺระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้ พระนครพาราณสี ก็สมัยนั้น เมื่อภิกษุผู้เถระหลายรูปกลับจากบิณฑบาตภาย หลังฉันภัตตหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ที่โรงกลม ได้เกิดการสนทนากันขึ้นในระหว่างว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ในปัญหา ของเมตเตยยมาณพในปรายนสูตรว่า

ผู้ใดทราบที่สุดทั้งสองด้วยปัญญาแล้วไม่ติดอยู่ในส่วน

ท่ามกลาง เรากล่าวผู้นั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ผู้นั้นก้าวล่วง

เครื่องร้อยรัดในโลกนี้ได้แล้ว

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ที่สุดอันแรกเป็นไฉน ที่สุดอันที่ ๒ เป็นไฉน อะไร เป็นส่วนท่ามกลาง อะไรเป็นเครื่องร้อยรัดหนอ”

เมื่อสนทนากันอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลาย ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผัสสะ เป็นที่สุดอันแรก เหตุเกิดขึ้นแห่งผัสสะ เป็นที่สุดอันที่ ๒ ความดับแห่งผัสสะ เป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหาเป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อมร้อยรัดผัสสะและเหตุเกิดขึ้นแห่งผัสสะนั้นไว้เพื่อความเกิด ขึ้นแห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อม กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควร กำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อดีตเป็นที่สุดอันแรก อนาคตเป็นที่สุดอันที่ ๒ ปัจจุบันเป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหาเป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่า ตัณหาย่อมร้อยรัดอดีต อนาคต และปัจจุบันนั้นไว้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งภพ นั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้ ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระ ทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย

สุขเวทนาเป็นที่สุดอันแรก ทุกขเวทนา เป็นที่สุดอันที่ ๒ อทุกขมสุขเวทนาเป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหาเป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อมร้อยรัดสุขเวทนา ทุกขเวทนา และอทุกขมสุขเวทนา นั้นไว้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมรู้ยิ่ง ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระ ทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย นามเป็นที่สุดอันแรก รูปเป็นที่สุดอันที่ ๒ วิญญาณ เป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหาเป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อม ร้อยรัดนามรูปและวิญญาณนั้นไว้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่ง ทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อายตนะภายใน ๖ เป็นที่สุดอันแรก อายตนะภายนอก ๖ เป็นที่สุดอันที่ ๒ วิญญาณ เป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหา เป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อมร้อยรัดอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ และวิญญาณนั้นไว้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ ได้ในปัจจุบันแล”เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระ

ทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สักกายะ เป็นที่สุดอันแรก เหตุเกิดขึ้นแห่งสักกายะ เป็นที่สุดอันที่ ๒ ความดับแห่งสักกายะ เป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหา เป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อมร้อยรัดสักกายะ และเหตุเกิดขึ้นแห่ง สักกายะนั้นไว้เพื่อความเกิดขึ้นแห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่า ย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระ ทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พวกเราทั้งปวงเทียวได้พยากรณ์ตามปฏิภาณของตน ๆ มาเถิด พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วจักกราบทูลเนื้อความนั้นให้ทรงทราบ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรง พยากรณ์แก่พวกเราโดยประการใด เราทั้งหลายจักทรงจำข้อที่ทรงพยากรณ์ นั้นไว้โดยประการนั้น” ภิกษุผู้เถระทั้งหลายรับคำของภิกษุนั้นแล้ว

ครั้งนั้น ภิกษุผู้เถระทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลถ้อยคำที่สนทนาปราศรัยทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วทูล ถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำของใครหนอเป็นสุภาษิต”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำของเธอทั้งปวง เป็นสุภาษิตโดยปริยาย อนึ่ง เราหมายเอาข้อความที่กล่าวไว้ในปัญหาของ เมตเตยยมาณพในปรายนสูตรว่า

ผู้ใดทราบที่สุดทั้งสองด้วยปัญญาแล้วไม่ติดอยู่ในส่วน

ท่ามกลาง เรากล่าวผู้นั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ผู้นั้นก้าวล่วง เครื่องร้อยรัดในโลกนี้ได้แล้ว

เธอทั้งหลายจงฟังข้อความนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุ เหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสะเป็นที่สุดอันแรก เหตุเกิดขึ้นแห่งผัสสะ เป็นที่สุดอันที่ ๒ ความดับแห่งผัสสะเป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหาเป็นเครื่อง ร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อมร้อยรัดผัสสะและเหตุเกิดขึ้นแห่งผัสสะนั้นไว้เพื่อ ความเกิดขึ้น แห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนด รู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”

๘. ปุริสินทริยญาณสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๖ ประเภท

[๖๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๓๓} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงนิคมของชาวโกศลชื่อทัณฑกัปปกะ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแวะลงจากทาง ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ณ โคนไม้ต้นหนึ่ง และภิกษุเหล่านั้นได้เข้าไปยังทัณฑกัปปกนิคมเพื่อหาที่พักกัน

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยภิกษุหลายรูปไปที่แม่นํ้าอจิรวดีเพื่อสรงน้ำ ครั้นสรงน้ำในแม่นํ้าอจิรวดีเสร็จแล้วก็ขึ้นมานุ่งผ้าอันตรวาสกผืน เดียวยืนผึ่งตัวอยู่ ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระอานนท์แล้วได้ถามว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดรู้เหตุทั้งปวงด้วย พระหฤทัยแล้วหรือหนอ จึงพยากรณ์พระเทวทัตว่า ‘เทวทัตจะต้องเกิดในอบาย ตกนรกอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ หรือว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงกำหนดรู้โดยปริยายบางประการเท่านั้น จึงได้ทรงพยากรณ์พระเทวทัตดังนี้”ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส ก็ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ ทรงพยากรณ์อย่างนั้นแล”

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้น แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูล ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์กับภิกษุ หลายรูปได้ไปยังแมน้ำอจิรวดีเพื่อสรงนํ้า ครั้นสรงนํ้าเสร็จแล้วก็ขึ้นมานุ่งผ้า อันตรวาสกผืนเดียวยืนผึ่งตัวอยู่ ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาข้าพระองค์ แล้ว ได้ถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดรู้เหตุทั้งปวง ด้วยพระหฤทัยแล้วหรือหนอ จึงพยากรณ์พระเทวทัตว่า ‘เทวทัตจะต้องเกิด ในอบาย ตกนรกอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ หรือว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า