ฐานสูตร เล่ม ๒๑

จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ฐานานิ. กตมานิ จตฺตาริ ? อตฺถิ ภิกฺขเว ฐานํ อมนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. อตฺถิ ภิกฺขเว ฐานํ อมนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ. อตฺถิ ภิกฺขเว ฐานํ มนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. อตฺถิ ภิกฺขเว ฐานํ มนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ.

ตตฺร ภิกฺขเว ยทิทํ (๑) ฐานํ อมนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. อิทํ ภิกฺขเว ฐานํ อุภเยเนว น กตฺตพฺพํ มญฺญติ, ยมฺปิทํ ฐานํ อมนาปํ กาตุํ. อิมินาปิ ( (๒) ) น กตฺตพฺพํ มญฺญติ, ยมฺปิทํ ฐานํ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. อิมินาปิ (๓) น กตฺตพฺพํ มญฺญติ, อิทํ ภิกฺขเว ฐานํ อุภเยเนว น กตฺตพฺพํ มญฺญติ. ตตฺร ภิกฺขเว ยทิทํ ฐานํ อมนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ. อิมสฺมึ ภิกฺขเว ฐาเน พาโล จ ปณฺฑิโต จ เวทิตพฺโพ ปุริสตฺถาเม ปุริสวีริเย ปุริสปรกฺกเม. น ภิกฺขเว พาโล อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ “กิญฺจาปิ โข อิทํ ฐานํ อมนาปํ กาตุํ, อถ จรหิทํ ฐานํ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตตี”ติ. โส ตํ ฐานํ น กโรติ, ตสฺส ตํ ฐานํ อกยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. ปณฺฑิโต จ โข ภิกฺขเว อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ”กิญฺจาปิ โข อิทํ ฐานํ อมนาปํ กาตุํ, อถ จรหิทํ ฐานํ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตตี”ติ. โส ตํ ฐานํ กโรติ, ตสฺส ตํ ฐานํ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ.

ตตฺร ภิกฺขเว ยมิทํ ฐานํ มนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. อิมสฺมิมฺปิ ภิกฺขเว ฐาเน พาโล จ ปณฺฑิโต จ เวทิตพฺโพ ปุริสตฺถาเม ปุริสวีริเย ปุริสปรกฺกเม. น ภิกฺขเว พาโล อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ “กิญฺจาปิ โข อิทํ ฐานํ มนาปํ กาตุํ, อถ จรหิทํ ฐานํ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตตี”ติ. โส ตํ ฐานํ กโรติ, ตสฺส ตํ ฐานํ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตติ. ปณฺฑิโต จ โข ภิกฺขเว อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ “กิญฺจาปิ โข อิทํ ฐานํ มนาปํ กาตุํ, อถ จรหิทํ ฐานํ กยิรมานํ อนตฺถาย สํวตฺตตี”ติ. โส ตํ ฐานํ น กโรติ, ตสฺส ตํ ฐานํ อกยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ.

ตตฺร ภิกฺขเว ยมิทํ ฐานํ มนาปํ กาตุํ, ตญฺจ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ. อิทํ ภิกฺขเว ฐานํ อุภเยเนว กตฺตพฺพํ มญฺญติ, ยมฺปิทํ ฐานํ มนาปํ กาตุํ, อิมินาปิ ( (๓) ) กตฺตพฺพํ มญฺญติ, ยมฺปิทํ ฐานํ กยิรมานํ อตฺถาย สํวตฺตติ. อิมินาปิ (๑) กตฺตพฺพํ มญฺญติ, อิทํ ภิกฺขเว ฐานํ อุภเยเนว กตฺตพฺพํ มญฺญติ. อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ ฐานานีติ. ปญฺจมํ.

ภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๔ ประการนี้

ฐานะ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจและเมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย

๒. ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจ แต่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์

๓. ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจ แต่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย

๔. ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจและเมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์

บรรดาฐานะ ๔ ประการนั้น ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจและเมื่อทำย่อมเป็น ไปเพื่อความฉิบหาย บัณฑิตย่อมรู้ว่าฐานะนี้ไม่ควรทำทั้ง ๒ ส่วน คือ รู้ว่าไม่ควร ทำทั้งส่วนที่เป็นฐานะที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจ และรู้ว่าไม่ควรทำทั้งส่วนที่เป็นฐานะ ที่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย บัณฑิตย่อมรู้ว่าฐานะนี้ไม่ควรทำทั้ง ๒ ส่วนบรรดาฐานะ ๔ ประการนั้น ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจ แต่เมื่อทำย่อม เป็นไปเพื่อประโยชน์ พึงทราบคนพาลและบัณฑิตในเรื่องกำลังของบุรุษ ความเพียร ของบุรุษ และความบากบั่นของบุรุษ คนพาลย่อมไม่เห็นประจักษ์ดังนี้ว่า “ฐานะนี้ ที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจก็จริง แต่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์”

เขาย่อมไม่ทำ ฐานะนั้น เมื่อไม่ทำจึงเป็นไปเพื่อความฉิบหาย ส่วนบัณฑิตย่อมเห็นประจักษ์ดังนี้ว่า “ฐานะนี้ที่ให้ทำสิ่งที่ไม่น่าพอใจก็จริง แต่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์” เขา ย่อมทำฐานะนั้น เมื่อทำจึงเป็นไปเพื่อประโยชน์บรรดาฐานะ ๔ ประการนั้น ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจ แต่เมื่อทำย่อมเป็นไป เพื่อความฉิบหาย พึงทราบคนพาลและบัณฑิตในเรื่องกำลังของบุรุษ ความเพียร ของบุรุษ และความบากบั่นของบุรุษ คนพาลย่อมไม่เห็นประจักษ์ดังนี้ว่า “ฐานะนี้ ที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจก็จริง แต่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย” เขาย่อมทำฐานะ นั้น แต่เมื่อทำจึงเป็นไปเพื่อความฉิบหาย ส่วนบัณฑิตย่อมเห็นประจักษ์ดังนี้ว่า “ฐานะนี้ที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจก็จริง แต่เมื่อทำย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย” เขาไม่ ทำฐานะนั้น เมื่อไม่ทำจึงเป็นไปเพื่อประโยชน์บรรดาฐานะ ๔ ประการนั้น ฐานะที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจ และเมื่อทำย่อม เป็นไปเพื่อประโยชน์ บัณฑิตย่อมรู้ว่าฐานะนี้ควรทำทั้ง ๒ ส่วน คือ รู้ว่าควรทำ ทั้งส่วนที่เป็นฐานะที่ให้ทำสิ่งที่น่าพอใจ และรู้ว่าควรทำทั้งส่วนที่เป็นฐานะที่เมื่อทำ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ บัณฑิตย่อมรู้ว่าฐานะนี้ควรทำทั้ง ๒ ส่วน

ภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๔ ประการนี้แล

ฐานสูตรที่ ๕ จบ