พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ตติยปัณณาสก์ · ภยวรรค
ภยสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๒๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในภยวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ตติยปัณณาสก์ ภยวรรค ภยสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๑ หน้า ๑๙๘–๒๐๑
(๑๓) ๓. ภยวรรค
๑. อัตตานุวาทภยสูตร
ว่าด้วยภัย ๔ ประการ
{๑๒๑} [๑๒๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยมี ๔ ประการนี้ ภัย ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) อัตตานุวาทภัย ภัยเกิดแต่การติเตียนตนเอง
(๒) ปรานุวาทภัย ภัยเกิดแต่ผู้อื่นติเตียน
(๓) ทัณฑภัย ภัยเกิดแต่การลงอาญา
(๔) ทุคติภัย ภัยเกิดแต่ทุคติ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อัตตานุวาทภัยเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลก
นี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ก็ถ้าเราแลประพฤติทุจริตด้วยกายไว้ ประพฤติทุจริตด้วยวาจาไว้ ประพฤติทุจริตด้วยใจไว้ ไฉนตัวเราจะไม่พึงติเตียนเราเองได้โดยทางศีลเล่า, ดังนี้ เขากลัวต่อภัยเกิดแต่การติเตียนตัวเอง จึงละกายทุจริต บาเพ็ญกายสุจริต ละวจีทุจริต บำเพ็ญวจีสุจริต ละมโนทุจริตบำเพ็ญมโนสุจริต รักษาตนให้บริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอัตตานุวาทภัย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปรานุวาทภัยเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลก
นี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ก็ถ้าเราแลประพฤติทุจริตด้วยกายไว้ ประพฤติทุจริตด้วยวาจาไว้ ประพฤติทุจริตด้วยใจไว้ ไฉนคนอื่นจะไม่พึงติเตียนเราได้โดยทางศีลเล่า, ดังนี้ เขากลัวต่อภัยเกิดแต่คนอื่นติเตียน จึงละกายทุจริตบำเพ็ญกายสุจริต ละวจีทุจริต บำเพ็ญวจีสุจริต ละมโนทุจริต บำเพ็ญ
มโนสุจริต รักษาตนให้บริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปรานุวาทภัย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทัณฑภัยเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้
เห็นพระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วรับสั่งให้ลงโทษแบบต่าง ๆคือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง แบบโบยด้วยหวายบ้าง แบบตีด้วยตะบองสั้นบ้างแบบตัดมือบ้าง แบบตัดเท้าบ้าง แบบตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง แบบตัดหูบ้าง แบบตัดจมูกบ้าง แบบตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ลงโทษแบบพิลังคถาลิกะ (หม้อเคี่ยวนํ้าส้ม) บ้าง แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์)บ้าง แบบราหูมุข (ปากราหู) บ้างแบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง) บ้าง แบบหัตถปัชโชติกะ (มือไฟ) บ้าง แบบเอรกวัตติกะ (นุ่งหนังช้างหรือเหยียบหนังเคลื่อนที่) บ้าง แบบจีรกวาสิกะ (นุ่งส่าย)บ้าง แบบเอเณยยกะ (ยืนกวาง) บ้าง แบบพลิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด)บ้าง แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อทีละกหาปณะ) บ้าง แบบขาราปฏิจฉกะ (แปรงนํ้ากรด)บ้าง แบบปลิฆปริวัตติกะ (วนลิ่ม) บ้าง แบบปลาลปีฐกะ(ตั่งฟาง)บ้างแบบราดด้วยนํ้ามันที่เดือดบ้าง แบบให้สุนัขกัดกินบ้าง แบบเสียบที่หลาวทั้ง
เป็นบ้าง แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง บุคคลนั้นจึงมีความปริวิตกอย่างนี้ว่า
‘ทางการจับโจรผู้ประพฤติชั่วช้ามาลงโทษแบบต่าง ๆ คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง... แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง เพราะเหตุแห่งบาปกรรมเห็นปานใด ก็ถ้าเราจะพึงทำบาปกรรมเห็นปานนั้นบ้าง ทางการก็จะพึงจับเราไปลงโทษแบบต่าง ๆเห็นปานนั้น คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง ... แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง’ ดังนี้เขาจึงกลัวต่อภัยคือการลงอาญา ไม่กล้าฉกชิงทรัพย์ของผู้อื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทัณฑภัย
- ๑-๑ลงโทษแบบพิลังคถาลิกะ (หม้อเคี่ยวน้ำส้ม) คือการลงโทษโดยบังคับให้กระโหลกศีรษะของผู้นั้นเชิดขึ้นตั้งอยู่นิ่งแล้วใช้คีมคีบก้อนเหล็กที่ร้อนแดงเป็นไฟวางใส่ที่กระโหลกศีรษะนั้น ซึ่งจะทำให้บริเวณกระหม่อมของผู้นั้นได้รับความร้อนแสนสาหัสเหมือนหม้อเคี่ยวนํ้าส้ม แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์) คือการลงโทษโดยเฉือนหนังบริเวณอวัยวะบางส่วน เช่น ริมฝีปากด้านบน จอนหู ก้านคอก่อนแล้วขมวดเส้นผมทั้งหมดให้เป็นขอดเดียวกันแล้วใช้ซี่ไม้เล็ก ๆ เสียบปักเป็นรอย่นชี้ขึ้น หลังจากนั้นจึงถลกหนังศีรษะออกพร้อมทั้งเส้นผมแล้วใช้ก้อนกรวดที่สากขัดสีกระโหลกศีรษะล้างด้วยนํ้าจนดูเป็นสีขาวเหมือนสังข์ แบบราหูมุข (ปากราหู) คือการลงโทษโดยใช้ตะขอเปิดปากให้อ้าแล้วจุดไฟภายในปาก หรือใช้สิ่วเจาะปากทางช่องหูจนเลือดไหลท่วมปาก
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุคติภัยเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อม
พิจารณาเห็นดังนี้ว่า‘ผลวิบากของกายทุจริตในภายหน้าชั่วร้าย ผลวิบากของวจีทุจริตในภายหน้าชั่วร้าย ผลวิบากของมโนทุจริตในภายหน้าชั่วร้าย ก็ถ้าเราแลประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุให้เรา หลังจากตายไปพึงเข้าถึงอบาย ทุคติวินิบาต นรกได้, เขากลัวต่อทุคติภัยจึงละกายทุจริต บำเพ็ญกายสุจริต ละวจีทุจริต บำเพ็ญวจีสุจริต ละมโนทุจริต บำเพ็ญมโนสุจริต รักษาตนให้
บริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุคติภัย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยมี ๔ ประการนี้แล”
- แลดูแดงเหมือนปากราหู แบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง) คือการลงโทษโดยใช้ผาชุบน้ำมันพันโบก รอบลำตัวของผู้นั้นแล้วจุดไฟเผาแลดูดุจพุ่มเพลิง แบบหัตถปัชโชติกะ(มือไฟ) คือการลงโทษ โดยใช้ผ้าชุบน้ำมันพันรอบมือของผู้นั้นแล้วจุดไฟเผาแลดูดุจมือไฟ แบบเอรกวัตติกะ (นุ่งหนังช้าง หรือเหยียบหนังเคลื่อนที่) คือการลงโทษโดยบั่นถลกหนังตั้งแต่คอของผู้นั้นออกเป็นแผ่น ๆ รวมเป็นกองไว้ที่ข้อเท้าแล้วใช้เชือผูกแผ่นหนังนั้นลากดึงจนเป็นเหตุให้ผู้นั้นเหยียบแล้วเหยียบซํ้าแผ่น หนังของตนลื่นคะมำล้มลง แบบจีรกวาสิกะ (นุ่งส่าย ) คือการลงโทษโดยบั่นถลกหนังตั้งแต่คอของผู้นั้นออกเป็นแผ่น ๆ รวมเป็นกองไว้ที่บั้นเอวเป็นขั้นตอนหนึ่งแล้ว บั่นถลกตั้งแต่บั้นเอวลงไป รวมเป็นกองไว้ที่ข้อเท้าอีกขั้นตอนหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนี้ ร่างกายบริเวณตั้งแต่ส่วนล่างของผู้นั้นจึง เป็นเหมือนนุ่งส่ายหรือนุ่งผ้าเปลือกไม้ซึ่งเป็นดุจกระโปรงยาวของผู้หญิง แบบเอเณยยกะ (ยืนกวาง) คือการลงโทษโดยใช้ปลอกเหล็กสวมที่ข้อศอกและหัวเข่าทั้งสองข้างของผู้นั้นแล้วแล้วตอกให้แน่นด้วยเหล็กแหลม ผู้นั้นก็จะคุกเข่าบนพื้นดินเพราะเหล็กแหลมที่ตอกตรึงไว้ทั้งสี่ด้านแลดู เหมือนกวางยืน หลังจากนั้นก็จุดไฟในบริเวณรอบ ๆ แบบพลิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด) คือ การลงโทษโดยใช้เบ็ดเกี่ยวลงไปทางปากแล้วกระชากจนหนัง เนี้อ และเอ็นหลุดติดออกมา แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อทีละกหาปณะ) คือการลงโทษโดยใช้มีดที่คมเฉือนเนี้อทั่วตัวของผู้นั้นให้หลุด ตกเป็นวง ๆ เหมือนเหรียญกหาปณะ แบบขาราปฏิจฉกะ (แปรงน้ำกรด) คือการลงโทษโดยใช้อาวุธ ต่าง ๆ ทำร้ายร่างกายของผู้นั้นแล้วใช้แปรงนํ้ากรดขัดสีซึ่งทำให้หนัง เนี้อ และเอ็นร่วงไหลหลุด ออกจนเหลือแต่ร่างกระดูก แบบปลิฆปริวัตติกะ (วนลิ่ม) คือการลง โทษโดยบังคับให้ผู้นั้นนอน ตะแคงข้างแล้วใช้เหล็กแหลมหรือลิ่มเจาะทะลุทางช่องหูตอกให้ติดกับพื้นดิน หลังจากนั้นก็จับขา ของเขาหมุนเหวี่ยงวนไปมา แบบปลาลปีฐกะ (ตั่งฟาง) คือการลงโทษโดยเฉือนผิวหนังของผู้นั้นแล้วใช้ก้อนหินทุบกระดูกจนแหลกแล้วจับที่ผมยกขึ้นตั้งไว้ ก็จะเหลือแต่กองเนี้อ หลังจากนั้นก็รวบจับที่ผมเหวี่ยงหมุนวนทำให้ดูเหมือนตั่งฟาง (ม.มู.อ. ๑/๓๘๑-๓๘๒, องฺ.ทุก.อ. ๑-๓)
๒. อูมิภยสูตร
ว่าด้วยภัย ๔ ประการ
{๑๒๒} [๑๒๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยมี ๔ ประการนี้อันคนผู้ลงนํ้าจะพึงหวังได้ ภัย ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ภัยคือคลื่น (๒) ภัยคือจระเข้
(๓) ภัยคือนํ้าวน (๔) ภัยคือปลาฉลาม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัย ๔ ประการนี้แลอันคนผู้ลงนํ้าพึงหวังได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภัย ๔ ประการนี้อันกุลบุตรบาง
คนโนโลกนี้ผู้ออกจากเรือนด้วยศรัทธมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยนี้พึงหวังได้ภัย ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ภัยคือคลื่น (๒) ภัยคือจระเข้
(๓) ภัยคือนํ้าวน (๔) ภัยคือปลาฉลาม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภัยคือคลื่นเป็นไฉน คือ กุลบุตร บางคนในโลก
นี้ออกจากเรือนด้วยศรัทธามาบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสครอบงำ ชื่อว่าตกอยู่ในกองทุกข์ มีทุกข์เป็นเบื้องหน้า แม้ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้, ดังนี้ เธอบวชแล้วอย่างนั้น เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ย่อมตักเตือนสั่งสอนว่า‘เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ พึงถอยกลับอย่างนี้พึงแลอย่างนี้ พึงเหลียวอย่างนี้ พึงคู้เข้าอย่างนี้ พึงเหยียดออกอย่างนี้ พึงทรงสังฆาฏิ บาตรและจีวรอย่างนี้’ เธอคิดอย่างนี้ว่า ‘สมัยเมื่อเราเป็นคฤหัสก์มีแต่จะตักเตือนสั่งสอนผู้อื่น ก็ภิกษุเหล่านี้คราวลูกคราวหลานของเรายังมาสำคัญเราว่าควรตักเตือนสั่งสอนอีก, เธอโกรธ ไม่พอใจ จึงบอกลาสิกขาสึกออกไป ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้กลัวต่อภัยคือคลื่น บอกลาสิกขาสึกออกไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
จบ ภยสูตร ที่ ๑