ปัตตกรรมสูตร เล่ม ๒๑

(๗) ๒. ปัตตกัมมวรรค

๑. ปัตตกัมมสูตร

ว่าด้วยธรรมที่หาได้ยาก ๔ ประการ

{๖๑} [๖๑] ครั้งนั้นแล อนาถบิณฑิกคฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๔ ประการนี้น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ

หาได้ยากในโลก ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ความปรารถนาว่า ‘ขอให้โภคะจงเกิดขึ้นแก่เราโดยชอบธรรม, นี้เป็นธรรมประการที่ ๑ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หาได้ยากในโลก

ความปรารถนาว่า ‘เราได้โภคะทั้งหลายโดยชอบธรรมแล้ว ขอให้ยศของเราจงเฟื่องฟู พร้อมด้วยญาติและมิตรสหาย, นี้เป็นธรรมประการที่ ๒ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หาได้ยากในโลก

ความปรารถนาว่า ‘เราได้โภคะทั้งหลายโดยชอบธรรมแล้ว ได้ยศพร้อมด้วยญาติและมิตรสหายแล้ว ขอให้เราจงเป็นอยู่นาน จงรักษาอายุให้ยั่งยืน,นี้เป็นธรรมประการที่ ๓ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หาได้ยากในโลก

ความปรารถนาว่า‘เราได้โภคะทั้งหลายโดยชอบธรรมแล้ว ได้ยศ

พร้อมด้วยญาติและมิตรสหายแล้ว เป็นอยู่นาน รักษาอายุให้ยั่งยืนแล้วหลังจากตาย ไปขอให้เราจงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์, นี้เป็นธรรมประการที่ ๔ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หาได้ยากในโลก

ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๔ ประการนี้แลน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ

หาได้ยากในโลก

ดูก่อนคฤหบดีธรรม ๔ ประการย่อมเป็นไปเพื่อให้ได้ธรรม ๔

ประการที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หาได้ยากในโลกเหล่านี้ ธรรม ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สัทธาสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยศรัทธา

(๒) สีลสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยศีล

(๓) จาคสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยจาคะ (การเสียสละ)

(๔) ปัญญาสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยปัญญา

ดูก่อนคฤหบดี ก็สัทธาสัมปทาเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้

เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลายทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม, ดังนี้ ดูก่อนคฤหบดี นี้เรียกว่าสัทธาสัมปทา

ดูก่อนคฤหบดี ก็สีลสัมปทาเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็น

ผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต ... เป็นผู้เว้นขาดจากการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ดูก่อนคฤหบดี นี้เรียกว่าสีลสัมปทา

ดูก่อนคฤหบดี ก็จาคสัมปทาเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้มี

จิตปราศจากความตระหนี่อันเป็นมลทิน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่มยินดีในการเสียสละ เป็นผู้ควรแก่การขอ ยินดีในการจำแนกแจกทาน อยู่ครองเรือน ดูก่อนคฤหบดี นี้เรียกว่าจาคสัมปทา

ดูก่อนคฤหบดี ก็ปัญญาสัมปทาเป็นไฉน คือ บุคคลผู้มีใจถูกอภิชฌา

วิสมโลภะ (ความโลภที่ไม่สม่ำเสมอคือความเพ่งเล็งอยากได้ของผู้อื่น) ครอบงำแล้วย่อมทำกิจที่ไม่ควรทำ ละเลยกิจที่ควรทำ เมื่อทำกิจที่ไม่ควรทำ ละเลย

กิจที่ควรทำอยู่ ย่อมเสื่อมจากยศและความสุข บุคคลผู้มีใจถูกพยาบาท (ความคิดแก้แค้นผู้อื่น)ครอบงำแล้ว... ถูกถีนมิทธะ(ความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม)ครอบงำแล้ว ... ถูกอุทธัจจกุกกุจจะ(ความฟุ้งซ่านและรำคาญ)ครอบงำแล้ว...

ถูกวิจิกิจฉา(ความลังเลสงสัยครอบงำแล้ว ย่อมทำกิจที่ไม่ควรทำ ละเลยกิจที่ควรทำ เมื่อทำกิจที่ไม่ควรทำ ละเลยกิจที่ควรทำอยู่ ย่อมเสื่อมจากยศและ

ความสุข ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนั้นแลรู้ประจักษ์ว่าอภิชฌาวิสมโลภะเป็นอุปกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต จึงละอภิชฌาวิสมโลภะอันเป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้ รู้ประจักษ์ว่าพยาบาท... รู้ประจักษ์ว่าถีนมิทธะ... รู้ประจักษ์ว่าอุทธัจจกุกกุจจะ... รู้ประจักษ์ว่าวิจิกิจฉาเป็นอุปกิเลสแห่งจิต จึงละวิจิกิจฉาอันเป็นอุปกิเลสแห่งจิตเสียได้

ดูก่อนคฤหบดี เมื่อใดอริยสาวกรู้ประจักษ์ว่าอภิชฌาวิสมโลภะ เป็น

อุปกิเลสแห่งจิตด้วยประการดังนี้แล้ว เมื่อนั้นย่อมเป็นอันละอภิชฌาวิสมโลภะอันเป็นอุปกิเลสแห่งจิตได้แล้ว รู้ประจักษ์ว่าพยาบาท... ถีนมิทธะ... อุทธัจจกุกกุจจะ... วิจิกิจฉาเป็นอุปกิเลสแห่งจิตด้วยประการดังนี้แล้ว เมื่อนั้น ย่อม

เป็นอันละวิจิกิจฉาได้แล้ว ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนี้เราเรียกว่าเป็นผู้

มีปัญญามาก มีปัญญาหนาแน่น เป็นผู้เห็นทาง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาดูก่อนคฤหบดี นี้เรียกว่าปัญญาสัมปทา

ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๔ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อให้ได้ธรรม ๔

ประการ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หาได้ยากในโลกเหล่านี้

หลักการใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ลูกต้อง ๔ ประการ

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนี้แลย่อมใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ตนหามาได้ด้วย

ความขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อได้มา ประกอบด้วยธรรม ได้มาโดยธรรม กระทำกรรมอันสมควร ๔ ประการ กรรมอันสมควร ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ตนหามาได้ด้วยความ

ขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อได้มา ประกอบด้วยธรรมได้มาโดยธรรม เลี้ยงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ บริหารให้เป็นสุขโดยชอบเลี้ยงมารดาบิดาให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ บริหารให้เป็นสุขโดยชอบ เลี้ยงบุตรภรรยา คนใช้ และคนงานให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ บริหารให้เป็นสุขโดยชอบเลี้ยงมิตรและอำมาตย์ให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ บริหารให้เป็นสุขโดยชอบการกระทำประการที่ ๑ นี้ของอริยสาวกนั้นถึงความสิ้นเปลืองโดยเหตุผลถึงความสิ้นเปลืองโดยควรแก่เหตุ ใช้สอยแล้วโดยสมควร

อีกข้อหนึ่ง คฤหบดี อริยสาวกย่อมใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ตนหามาได้ด้วยความขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อได้มา ประกอบด้วยธรรม ได้มาโดยธรรม ป้องกันอันตรายทั้งหลายที่เกิดแต่ไฟ แต่นํ้า แต่พระราชา แต่โจร หรือแต่ทายาทที่ไม่ชอบกัน ทำตนให้สวัสดี การกระทำประการที่ ๒ นี้ของอริยสาวกนั้นถึงความสิ้นเปลืองโดยเหตุผล ถึงความสิ้นเปลืองโดยควรแก่เหตุ ใช้สอยแล้วโดยสมควร

อีกข้อหนึ่ง คฤหบดี อริยสาวกย่อมใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ตนหามาได้ด้วย

ความขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อได้มา ประกอบ

ด้วยธรรม ได้มาโดยธรรม ทำพลี ๕ อย่าง คือ

(๑)ญาติพลี บำรุงญาติ

(๒)อติถิพลี ต้อนรับแขก

(๓)ปุพพเปตพลี บำรุงญาติผู้ตายไปแล้วคือทำบุญอุทิศกุศลไปให้

(๔)ราชพลี เสียภาษีอาการ

(๕)เทวตาพลี บำรุงเทวดาคือทำบุญอุทิศให้เทวดา

การกระทำประการที่ ๓ นี้ของอริยสาวกนั้นถึงความสิ้นเปลืองโดยเหตุผลถึงความสิ้นเปลืองโดยควรแก่เหตุ ใช้สอยแล้วโดยสมควร

อีกข้อหนึ่ง คฤหบดี อริยสาวกย่อมใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ตนหามาได้ด้วย

ความขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อได้มา ประกอบ

ด้วยธรรม ได้มาโดยธรรม บำเพ็ญทักษิณาอันมีผลสูงเลิศ ให้อารมณ์อันเลิศมีสุขเป็นผลเป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ไว้ในสมณพราหมณ์ผู้งดเว้นจากความประมาทมัวเมา ผู้ตั้งอยูในขันติและโสรัจจะ ผู้ฝึกฝนตนเอง ทำจิตของตนให้สงบ ยังกิเลสของตนให้ดับไป การกระทำประการที่ ๔ นี้ของอริยสาวกนั้นถึงความสิ้นเปลืองโดยเหตุผล ถึงความสิ้นเปลืองโดยควรแก่เหตุ ใช้สอยแล้วโดยสมควร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนี้แลย่อมใช้จ่ายโภคทรัพย์ที่ตนหามาได้ด้วย

ความขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อได้มา ประกอบด้วยธรรม ได้มาโดยธรรม กระทำกรรมอันสมควร ๔ ประการนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี โภคทรัพย์ของใครก็ตามที่ถึงความหมดสิ้นไป นอก

เหนือจากการกระทำอันสมควร ๔ ประการนี้ เราเรียกว่าถึงความสิ้นเปลืองโดยไม่สมเหตุผล ถึงความสิ้นเปลืองโดยไม่ควรแก่เหตุ ใช้สอยแล้วโดยไม่สมควรส่วนโภคทรัพย์ของใครก็ตามถึงความสิ้นไปด้วยการกระทำอันสมควร๔ประการนี้ เราเรียกว่าถึงความสิ้นเปลืองโดยเหตุผล ถึงความสิ้นเปลืองโดยควรแก่เหตุใช้สอยแล้วโดยสมควร”

โภคทรัพย์ทั้งหลายเราได้บริโภคแล้ว คนที่ควรเลี้ยง

เราก็ได้เลี้ยงแล้ว เราได้ข้ามพ้นอันตรายทั้งหลายได้แล้ว

ทักษิณาอันมีผลสูงเลิศเราก็ได้ให้แล้ว อนึ่ง พลีกรรม ๕

ประการเราก็ได้ทำแล้ว ท่านผู้มีศีล สำรวมอินทรีย์ ประพฤติ

พรหมจรรย์เราก็ได้บำรุงแล้ว

บัณฑิตผู้อยู่ครองเรือน ปรารถนาโภคทรัพย์ เพื่อ

ประโยชน์อันใด ประโยชน์อันนั้นเราก็ได้บรรลุแล้วโดย

ลำดับ กรรมที่ไม่เดือดร้อนในภายหลังเราก็ได้ทําแล้ว

นรชนผู้จะต้องตายเป็นธรรมดา เมื่อคำนึงถึงเหตุนี้

จึงดำรงอยู่แล้วในธรรมของพระอริยเจ้า บัณฑิตทั้งหลาย

ย่อมสรรเสริญเขาในโลกนี้ทีเดียว ครั้นเขาละไปแล้ว

ย่อมบันเทิงในโลกสวรรค์

๒. อันนนาถสูตร

ว่าด้วยสุขของคฤหัสถ์ ๔ ประการ

{๖๒} [๖๒] ครั้งนั้นแล อนาถบิณฑิกคฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึง

ที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

ข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนคฤหบดี สุข ๔ ประการนี้อันคฤหัสถ์ผู้ยังบริโภคกามคุณพึงได้รับตามกาลตามสมัย สุข ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อัตถิสุข สุขเกิดแต่การมีทรัพย์

(๒) โภคสุข สุขเกิดแต่การจ่ายทรัพย์บริโภค

(๓) อนณสุข สุขเกิดแต่การไม่เป็นหนี้

(๔) อนวัชชสุข สุขเกิดแต่การเป็นผู้ปราศจากโทษ

ดูก่อนคฤหบดี ก็อัตถิสุขเป็นไฉน คือ กุลบุตรในโลกนี้ย่อมมีโภคทรัพย์

ที่เขาหามาได้ด้วยความขยันหมั่นเพียร สั่งสมขึ้นด้วยกำลังแขน อาบเหงื่อ