๕. มหาวรรค เล่ม ๒๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โยธาชีวสูตร ๒. ปาฎิโภคสูตร

๓. สุตสูตร ๔. อภยสูตร

๕. พราหมณสัจจสูตร ๖. อุมมังคสูตร

๗. วัสสการสูตร ๘. อุปกสูตร

๙. สัจฉิกรณียสูตร ๑๐. อุโปสถสูตร

(๒๐) ๕. มหาวรรค

๑. โสตานุคตสูตร

ว่าด้วยอานิสงส์การฟังธรรม ๔ ประการ

{๑๙๑} [๑๙๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญาแล้ว อันบุคคล

พึงหวังได้มี ๔ ประการ อานิสงส์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ ไวยากรณะคาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันภิกษุนั้นฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญาเธอมีสติหลงลืมมรณภาพไป ย่อมเข้าถึงเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่ง บทแห่งธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏชัดแก่เธอผู้มีความสุขในภพนั้น แต่สติเกิดขึ้นช้า ๆแต่นั้น เธอก็จะมีสติบรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา อันบุคคลพึงหวังได้ ประการที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ

ไวยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันภิกษุนั้นฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา เธอมีสติหลงลืมมรณภาพไป ย่อมเข้าถึงเทพนิกายหมูใดหมู่หนึ่งบทแห่งธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏชัดแก่เธอผู้มีความสุขในภพนั้นเลย แต่มีภิกษุผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญแห่งจิตแสดงธรรมแก่เทพบริษัทอยู่ เธอมีความเข้าใจอย่างนี้ว่า ‘นี้คือพระธรรมวินัยซึ่งเป็นที่ที่เราเคยประพฤติพรหมจรรย์ในกาลก่อนนั่นเอง, ดังนี้ สติเกิดขึ้นช้า ๆ แต่นั้นเธอก็จะมีสติบรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ฉลาดในเสียงกลอง เขาเดินทางไกลไป พอได้ยินเสียงกลองเข้า จะไม่มีความสงสัยหรือเคลือบแคลงว่าเป็นเสียงกลองหรือไม่ใช่เลย ที่แท้ เขาพึงถึงความแน่ใจว่าเป็นเสียงกลองทีเดียวฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเล่าเรียนธรรม คือสุตตะ ... บรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา อันบุคคลพึงหวังได้ ประการที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ

ไวยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันภิกษุนั้นฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา เธอมีสติหลงลืมมรณภาพไป ย่อมเข้าถึงเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่งบทแห่งธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏชัดแก่เธอผู้มีความสุขในภพนั้นเลย ทั้งภิกษุผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญแห่งจิตก็ไม่ได้แสดงธรรมแก่เทพบริษัท แต่ว่ามีเทพบุตรแสดงธรรมอยู่แก่เทพบริษัท เธอมีความเข้าใจอย่างนี้ว่า ‘นี้คือพระธรรมวินัยซึ่งเป็นที่ที่เราเคยประพฤติพรหมจรรย์ในกาลก่อนนั่นเอง, ดังนี้ สติเกิดขึ้นช้า ๆ แต่นั้น เธอก็จะมีสติบรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ผู้ฉลาดในเสียงสังข์ เขาเดิน

ทางไกลพอได้ยินสังข์เข้า จะไม่มีความสงสัยหรือเคลือบแคลงว่าเป็นเสียงสังข์หรือไม่ใช่เลย ที่แท้เขาพึงถึงความแน่ใจว่าเป็นเสียงสังข์ทีเดียว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ ... บรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอานิสงส์แห่งธรรม

ทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยทิฏฐิอันบุคคลพึงหวังได้ ประการที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ

ไวยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันภิกษุนั้นฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยทิฏฐิ เธอมีสติหลงลืมมรณภาพไป ย่อมเขาถึงเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่งบทแห่งธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏชัดแก่เธอผู้มีความสุขในภพนั้นเลย ทั้งภิกษุผู้มืฤทธิ้ ถึงความชำนาญแห่งจิตก็ไม่ได้แสดงธรรมแก่เทพบริษัท แม้เทพบุตรก็ไม่ได้แสดงธรรมแก่เทพบริษัท แต่มีเทพบุตรผู้เกิดก่อนเตือนเทพบุตรผู้เกิดทีหลังให้ระลึกว่า ‘ดูก่อนผู้นิรทุกข์ ท่านนึกได้ไหมว่าเราได้ประพฤติพรหมจรรย์ ในกาลก่อนมาแล้ว, เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้านึกได้ ๆ ท่านผู้นิรทุกข์, สติเกิดขึ้นข้า ๆ แต่นั้น เธอก็จะมีสติบรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสหายที่เคยเล่นฝุ่นมาด้วยกันสองคน

พวกเขามาพบกันเป็นบางครั้งบางคราวในที่บางแห่ง สหายคนหนึ่งกล่าวกะสหายอีกคนหนึ่งอย่างนี้ว่า ‘เพื่อนเอ๋ย เพื่อนนึกถึงสิ่งนี้ได้ไหม ๆ’ เขาพึงกล่าว อย่างนี้ว่า ‘เรานึกได้ ๆ’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ ... บรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆคล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา อันบุคคลพึงหวังได้ ประการที่ ๔

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ

คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา อันบุคคลพึงหวังได้ มี ๔ ประการนี้แล”

๒. ฐานสูตร

ว่าด้วยฐานะที่พึงรู้ได้ ๔ ประการ

{๑๙๒} [๑๙๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๔ ประการนี้ พึงรู้ได้ด้วยฐานะ ๔ประการ ฐานะ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ศีล พึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน และศีลนั้นแลจะพึงรู้ได้โดยใช้

เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจอยู่จึงจะรู้ได้ ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้

ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้

(๒) ความสะอาด พึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ และความสะอาดนั้นแลจะพึงรู้

ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจอยู่จึงจะรู้ได้ ไม่

ใสใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้

(๓) กำลัง พึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย และกำลังนั้นแลจะพึงรู้ได้โดย

ใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจอยู่จึงจะรู้ได้ ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้

ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้

(๔) ปัญญา พึงรู้ได้ด้วยการสนทนา และปัญญานั้นแลจะพึงรู้ได้โดย

ใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจอยู่จึงจะรู้ได้ ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้

ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ศีลพึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน

... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล

บางคนในโลกนี้เมื่ออยู่ร่วมกันกับบุคคล ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้มักทําศีลให้ขาด มักทำศีลให้ทะลุ มักทำศีลให้ด่าง มักทำศีลให้พร้อยตลอดเวลา ไม่

ชอบทำติดต่อ ไม่ชอบประพฤติติดต่อในศีลทั้งหลายท่านผู้นี้เป็นคนทุศีล

หาใช่เป็นคนมีศีลไม่,

แต่บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อได้อยู่ร่วมกันกับบุคคล ย่อมรู้อย่างนี้ว่า

‘ท่านผู้นี้มีปกติไม่ทำศีลให้ขาด ไม่ทำศีลให้ทะลุ ไม่ทำศีลให้ด่าง ไม่ทำศีลให้พร้อยตลอดเวลา มีปกติชอบทำติดต่อ ชอบประพฤติติดต่อในศีลทั้งหลาย ท่านผู้นี้เป็นผู้มีศีล หาใช่เป็นผู้ทุศีลไม่, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คําที่เรากล่าวว่า ‘ศีลพึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน ... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้, ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว (๑)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ความสะอาดพึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ

... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้, ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อได้สนทนากับบุคคล ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้พูดกันตัวต่อตัวเป็นอย่างหนึ่ง พูดกันสองคนเป็นอย่างหนึ่ง พูดกันสามคนเป็นอย่างหนึ่งพูดกันมากคนเป็นอย่างหนึ่ง ท่านผู้นี้พูดคำหลังผิดแผกไปจากคำก่อน ท่านผู้นี้มีถ้อยคำไม่บริสุทธิ์ ท่านผู้นี้เป็นผู้มีถ้อยคำบริสุทธิ์หามิได้,

แต่บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อได้สนทนากับบุคคล ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้พูดกันตัวต่อตัวเป็นอย่างไร พูดกันสองคน พูดกันสามคน พูดกันมากคนก็เป็นอย่างนั้น ท่านผู้นี้พูดคำหลังไม่ผิดแผกไปจากคำก่อน ท่านผู้นี้มีถ้อยคำ

บริสุทธิ์ ท่านผู้นี้เป็นผู้มีถ้อยคำไม่บริสุทธิ์หามิได้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำที่เรากล่าวว่า ‘ความสะอาดพึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ ... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้, ดังนี้เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว (๒)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘กำลังพึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย

... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้, ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล

บางคนในโลกนี้กระทบกับความเสื่อมญาติ กระทบกับความเสื่อมโภค

ทรัพย์ หรือกระทบกับความเสื่อมเพราะโรคเข้าแล้ว ย่อมไม่พิจารณาอย่างนี้ว่า ‘โลกสันนิวาสนี้ก็เป็นอย่างนั้นเอง การได้อัตภาพนี้ก็เป็นอย่างนั้นเอง ในโลกสันนิวาสตามที่เป็นแล้ว ในการได้อัตภาพตามที่เป็นแล้ว โลกธรรม ๘ คือลาภ ๑ ความเสื่อมลาภ ๑ ยศ ๑ ความเสื่อมยศ ๑ นินทา ๑ สรรเสริญ ๑สุข ๑ ทุกข์ ๑ ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘’ ดังนี้ บุคคลนั้นกระทบกับความเสื่อมญาติ กระทบกับความเสื่อมโภคทรัพย์ หรือกระทบกับความเสื่อมเพราะโรคเข้าแล้ว ย่อมเศร้าโศกลําบาก รำพัน ตีอกครํ่าครวญ ถึงความหลงเพ้อไป

แต่บุคคลบางคนในโลกนี้กระทบกับความเสื่อมญาติ กระทบกับความเสื่อมโภคทรัพย์ หรือกระทบกับความเสื่อมเพราะโรคเข้าแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า โลกสันนิวาสนี้ก็เป็นอย่างนั้นเอง การได้อัตภาพนี้ก็เป็นอย่างนั้นเอง ในโลกสันนิวาสตามที่เป็นแล้ว ในการได้อัตภาพตามที่เป็นแล้ว โลกธรรม ๘ คือลาภ ๑ ความเสื่อมลาภ ๑ ยศ ๑ ความเสื่อมยศ ๑ นินทา ๑ สรรเสริญ ๑สุข ๑ ทุกข์ ๑ ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกย่อมหมุนเวียนไปตามโลก

ธรรม ๘’ ดังนี้ บุคคลนั้นกระทบกับความเสื่อมญาติ กระทบกับความเสื่อม

โภคทรัพย์ หรือกระทบกับความเสื่อมเพราะโรคเข้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลายคำที่เรากล่าวว่า ‘กำลังพึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย ... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้’ ดังนี้เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว (๓)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญญาพึงรู้ได้ด้วยการสนทนา

... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อได้สนทนากับบุคคล ย่อมรู้อย่างนี้ว่า‘ความลึกซึ้งของท่านผู้นี้เพียงไร อภินิหารของท่านผู้นี้เพียงไร และการถามปัญหาของท่านผู้นี้เพียงไร ท่านผู้นี้ด้อยปัญญา ท่านผู้นี้มีปัญญาหามิได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร

เพราะว่าท่านผู้นี้ไม่ได้อ้างบทความอันลึกซึ้ง สงบ ประณีต ที่ตรึกเอาไม่ได้ละเอียด อันบัณฑิตจะพึงรู้ได้ อนึ่ง ท่านผู้นี้กล่าวธรรมอันใด ก็ไม่สามารถจะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งเนื้อความ

แห่งธรรมนั้นได้ไม่ว่าโดยย่อหรือโดยพิสดาร ท่านผู้นี้ด้อยปัญญา ท่านผู้นี้มีปัญญาหามิได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่ที่ฝั่งห้วงนํ้า พอเห็น

ปลาเล็ก ๆ ผุดขึ้นมา ก็พึงทราบได้ว่า ‘กิริยาผุดของปลาตัวนี้เป็นอย่างไร ทำให้เกิดคลื่นเพียงไหน และมีความเร็วเพียงไร ปลาตัวนี้เล็ก หาใช่ปลาตัวใหญ่ไม่,ดังนี้ ฉันใด บุคคลเมื่อได้สนทนากับบุคคล ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมรู้อย่างนี้ว่า‘ความลึกซึ้งของท่านผู้นี้เพียงไร ... ท่านผู้นี้ด้อยปัญญา ท่าน ผู้นี้มีปัญญาหามิได้, ดังนี้

แต่บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อได้สนทนากับบุคคล ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความลึกซึ้งของท่านผู้นี้เพียงไร อภินิหารของท่านผู้นี้เพียงไร การถามปัญหาของท่านผู้นี้เพียงไร ท่านผู้นี้มีปัญญา ท่านผู้นี้เป็นผู้ด้อยปัญญาหามิได้ ข้อนั้น

เพราะเหตุอะไร เพราะว่าท่านผู้นี้ย่อมอ้างบทความอันลึกซึ้ง สงบ ประณีตที่ตรึกเอาไม่ได้ ละเอียด อันบัณฑิตพึงรู้ได้ และท่านผู้นี้กล่าวธรรมอันใด ก็สามารถเพื่อจะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย

ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมนั้นได้ทั้งโดยย่อหรือพิสดาร ท่านผู้นี้มีปัญญา ท่านผู้นี้ด้อยปัญญาหามิได้, ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนสายตาดียืนอยู่ที่ฝั่งห้วงนํ้า พอ

เห็นปลาตัวใหญ่ผุดขึ้น ก็พึงทราบได้ว่า ‘กิริยาผุดของปลาตัวนี้เป็นอย่างไร ทำให้เกิดคลื่นได้เพียงไหน และมีความเร็วเพียงไร ปลาตัวนี้ใหญ่ หาใช่ปลาตัวเล็กไม่, ดังนี้ ฉันใด บุคคลเมื่อได้สนทนากับบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมรู้ได้อย่างนี้ว่า ‘ความลึกซึ้งของท่านผู้นี้เพียงไร ... ท่านผู้นี้มีปัญญา เป็นผู้ด้อย

ปัญญาหามิได้, ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำที่เรากล่าวว่า ‘ปัญญาพึงรู้ได้ด้วยการสนทนา... ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้, ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว (๔)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๔ ประการนี้แลอันบุคคลพึงรู้ได้ด้วยฐานะ ๔ประการนี้”

๓. ภัททิยสูตร

ว่าด้วยไม่ควรเชื่อถือโดยอาการ ๑๐ อย่าง

{๑๙๓} [๑๙๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล เจ้าภัททิยลิจฉวีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พระสมณโคดม

ทรงมีมายา ทรงรู้มายากลับใจซึ่งทำให้สาวกของพวกอัญเดียรถีย์กลับใจมานับถือได้ พวกเขาเหล่านั้นพากันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงมีมายา ทรงรู้มายากลับใจ ซึ่งทำให้สาวกของพวกอัญเดียรถีย์กลับใจมานับถือได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนเหล่านั้นชื่อว่าได้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำอันไม่เป็นจริงแลหรือกล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิบ้างหรือ แท้จริง ข้าพระองค์ไม่ประสงค์จะกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มาเถิด ภัททิยะ ท่านทั้งหลาย

(๑) อย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา

(๒) อย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำสืบต่อกันมา

(๓) อย่าได้เชื่อถือโดยตื่นข่าวว่าได้ยินอย่างนี้

(๔) อย่าได้เชื่อถือโดยอ้างตำรา

(๕) อย่าได้เชื่อถือโดยเดาเอาเอง

(๖) อย่าได้เชื่อถือโดยคาดคะเน

(๗) อย่าได้เชื่อถือโดยความตรึกตามอาการ

(๘) อย่าได้เชื่อถือโดยชอบใจว่าตรงกันกับความเห็นของตัว

(๙) อย่าได้เชื่อถือโดยเชื่อว่าผู้พูดสมควรจะเชื่อได้

(๑๐) อย่าได้เชื่อถือโดยความนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา

เมื่อใด ท่านทั้งหลายพึงรู้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ผู้รู้ตำหนิ ธรรมเหล่านี้ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์, เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายควรละธรรมเหล่านั้นเสีย

ดูก่อนภัททิยะ ท่านจะพึงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความโลภเมื่อ

เกิดขึ้นภายในบุคคล ย่อมเกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์”

“เพื่อไม่เป็นประโยชน์ พระพุทธเจ้าข้า,,

“ดูก่อนภัททิยะ ก็บุคคลผู้โลภถูกความโลภครอบงำ มีจิตถูกความโลภ

กลุ้มรุมแล้วนี้ ย่อมฆ่าสัตว์ก็ได้ ลักทรัพย์ก็ได้ คบชู้ก็ได้ พูดเท็จก็ได้ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน ย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ได้ ใช่ไหม,,

“จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความโกรธ... ความหลง ... ความแข่งดี เมื่อเกิดขึ้นภายในบุคคล ย่อมเกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์,,

“เพื่อไม่เป็นประโยชน์ พระพุทธเจ้าข้า’,

“ดูก่อนภัททิยะ ก็บุคคลผู้โกรธ... ผู้แข่งดี ถูกความแข่งดีครอบงำ มี

จิตถูกความแข่งดีกลุ้มรุมแล้วนี้ ย่อมฆ่าสัตว์ก็ได้ ลักทรัพย์ก็ได้ คบชู้ก็ได้ พูดเท็จก็ได้ สิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนานย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ได้ ใช่ไหม”

“จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่านี้เป็น

กุศลหรือเป็นอกุศล”

“เป็นอกุศล พระพุทธเจ้าข้า”

“มีโทษหรือไม่มีโทษ”

“มีโทษ พระพุทธเจ้าข้า”

“วิญญูชนตำหนิหรือวิญญูชนสรรเสริญ”

“วิญญูชนตำหนิ พระพุทธเจ้าข้า”

“ธรรมเหล่านั้นอันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็น

ประโยชน์ เพื่อความทุกข์หรือหาไม่ หรือว่าท่านมีความเห็นอย่างไรในข้อนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว

ย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ ในข้อนี้ข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ เราได้กล่าวคำใดไว้กะท่านว่า ‘มาเถิด ภัททิยะ ท่าน

ทั้งหลายอย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา ... อย่าได้เชื่อถือโดยนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา ดูก่อนภัททิยะ เมื่อใด ท่านทั้งหลายรู้ได้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้อันวิญญูชนตำหนิธรรมเหล่านี้อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์

เพื่อความทุกข์ เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายพึงละธรรมเหล่านั้นเสีย, ดังนี้เพราะอาศัยคำที่เราได้กล่าวไว้แล้วนั้น เราจึงได้กล่าวไว้ดังนี้

มาเกิด ภัททิยะ ท่านทั้งหลายอย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำที่ได้ยินได้ฟังมา

อย่าได้เชื่อถือตามถ้อยคำสืบต่อกันมา อย่าได้เชื่อถือโดยตื่นข่าวว่าได้ยินอย่างนี้อย่าได้เชื่อถือโดยอ้างตำรา อย่าได้เชื่อถือโดยเดาเอาเอง อย่าได้เชื่อถือโดยคาดคะเน อย่าได้เชื่อถือโดยความตรึกตามอาการ อย่าได้เชื่อถือโดยชอบใจว่าตรงกันกับความเห็นของตัว อย่าได้เชื่อถือโดยเชื่อว่าผู้พูดสมควรจะเชื่อได้ อย่าได้เชื่อถือโดยความนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา เมื่อใด ท่านทั้งหลายพึงรู้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ผู้รู้สรรเสริญ ธรรมเหล่านี้ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อเป็นประโยชน์ เพื่อความสุข’ เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายพึงเข้าถึงธรรมเหล่านั้นอยู่เถิด

ดูก่อนภัททิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความไม่โลภ เมื่อ

เกิดขึ้นในภายในของบุคคล ย่อมเกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็น

ประโยชน์”

“เพื่อเป็นประโยชน์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ก็บุคคลผู้ไม่โลภไม่ถูกความโลภครอบงำ มีจิตไม่ถูก

ความโลภกลุ้มรุมแล้ว ย่อมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่คบชู้ ไม่พูดเท็จ

และสิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อเป็นประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ใช่ไหม”

“จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ความไม่โกรธ...

ความไม่หลง ... ความไม่แข่งดี เมื่อเกิดขึ้นในภายในของบุคคลย่อมเกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์หรือเพื่อไม่เป็นประโยชน์”

“เพื่อเป็นประโยชน์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ก็บุคคลผู้ไม่โกรธ... ไม่หลง... ไม่แข่งดี ไม่ถูกความแข่งดีครอบงำ มีจิตไม่ถูกความแข่งดีกลุ้มรุม ย่อมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่คบชู้ ไม่พูดเท็จ และสิ่งใดย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ย่อมชักชวนผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ใช่ไหม”

“จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่านี้เป็น

กุศลหรือเป็นอกุศล”

“เป็นกุศล พระพุทธเจ้าข้า”

“มีโทษหรือไม่มีโทษ”

“ไม่มีโทษ พระพุทธเจ้าข้า”

“วิญญูชนตำหนิหรือสรรเสริญ”

“วิญญูชนสรรเสริญ พระพุทธเจ้าข้า”

“ธรรมเหล่านี้อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเป็น

ประโยชน์เพื่อความสุขหรือไม่ หรือว่าท่านมีความเห็นอย่างไรในข้อนี้”

“ธรรมเหล่านี้อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเป็น

ประโยชน์เพื่อความสุข ในข้อนี้ข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ เราได้กล่าวคำใดกะท่านไว้ว่า ‘มาเถิด ภัททิยะ ท่าน

ทั้งหลายอย่าได้เชื่อถือด้วยได้ยินได้ฟังมา ... อย่าได้เชื่อถือโดยนับถือว่าสมณะนี้เป็นครูของเรา ดูก่อนภัททิยะ เมื่อใด ท่านทั้งหลายรู้ได้ด้วยตนเองว่า ‘ธรรม

เหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้อันวิญญูชนสรรเสริญ

ธรรมเหล่านี้อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้วย่อมเป็นไปเพื่อเป็นประโยชน์เพื่อความสุข เมื่อนั้น ท่านทั้งหลายพึงเข้าถึงธรรมเหล่านั้นอยู่เถิด’ ดังนี้เพราะอาศัยคำที่เราได้กล่าวไว้แล้วนั้น เราจึงได้กล่าวไว้ดังนี้

ดูก่อนภัททิยะ คนเหล่าใดเป็นคนสงบ เป็นสัตบุรุษในโลก คนเหล่านั้น

ย่อมชักชวนสาวกอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ จงปราบปรามความโลภอยู่เถิด เมื่อปราบปรามความโลภได้ ก็จักไม่ทำกรรมอันเกิดแต่ความโลภด้วยกาย วาจา ใจ จงปราบปรามความโกรธอยู่เถิด เมื่อปราบปรามความโกรธได้ก็จักไม่ทำกรรมอันเกิดแต่ความโกรธด้วยกาย วาจา ใจ จงปราบปรามความหลงอยู่เถิด เมื่อปราบปรามความหลงได้ ก็จักไม่ทำกรรมอันเกิดแต่ความหลงด้วยกาย วาจา ใจ จงปราบปรามความแข่งดีอยู่เถิด เมื่อปราบปรามความแข่งดีได้ ก็จักไม่ทำกรรมอันเกิดแต่ความแข่งดีด้วยกาย วาจา ใจ”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เจ้าภัททิยลิจฉวีได้กราบทูล

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวีตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

“ดูก่อนภัททิยะ ก็เราได้กล่าวช้กชวนท่านอย่างนี้ว่า‘ดูก่อนภัททิยะ

ขอท่านจงมาเป็นสาวกของเราเถิด เราจักเป็นศาสดาของท่าน, ดังนี้หรือ,,

“มิใช่เช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกล่าวตู่เราผู้ชอบกล่าวอย่างนี้

ชอบบอกอย่างนี้ด้วยคำอันไม่แน่นอน เป็นคำเปล่า คำเท็จ คำไม่จริง ว่า ‘พระสมณโคดมเป็นคนมีมายา รู้จักมายากลับใจ ซึ่งทำให้สาวกของพวก

อัญเดียรถีย์กลับใจมานับถือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มายากลับใจนี้ดีนัก มายากลับใจนี้งามนัก ถ้า

ญาติสาโลหิตอันเป็นที่รักของข้าพระองค์พึงกลับใจหันมานับถือด้วยมายากลับใจนี้ได้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่บรรดาญาติสาโลหิตอันเป็นที่รักของข้าพระองค์ตลอดกาลนาน ถ้าแม้กษัตริย์ทั้งปวงจะพึงกลับใจหันมานับถือด้วยมายากลับใจนี้ได้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์

เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่กษัตริย์ทั้งปวงตลอดกาลนาน ถ้าพราหมณ์ทั้งปวง... ถ้าแพศย์ทั้งปวง... ถ้าศูทรทั้งปวงจะพึงกลับใจหันมานับถือด้วยมายากลับใจนี้ได้ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ศูทรแม้ทั้งปวงตลอดกาลนาน”

“ดูก่อนภัททิยะ คำที่ท่านกล่าวนี้เป็นอย่างนั้น ๆ ถ้าแม้กษัตริย์ทั้งปวงจะ

พึงทรงกลับใจหันมาเพื่อละอกุศลธรรม บำเพ็ญกุศลธรรมได้ด้วยมายากลับใจนี้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่กษัตริย์ทั้งปวงตลอดกาลนาน ถ้าแม้พราหมณ์ทั้งปวง... ถ้าแม้แพศย์ทั้งปวง ... ถ้าแม้ศูทรทั้งปวงจะพึงกลับใจหันมาเพื่อละอกุศลธรรม บำเพ็ญกุศลธรรมได้ด้วยมายากลับใจนี้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ศูทรทั้งปวงตลอดกาลนาน ถ้าแม้โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์จะพึงกลับใจมาเพื่อละอกุศลธรรม บำเพ็ญกุศลธรรมได้ด้วยมายากลับใจนี้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลเพื่อความสุขแก่โลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกแก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ตลอดกาลนาน ดูก่อน

ภัททิยะ ถ้าแม้พวกมหาศาลเหล่านี้จะพึงกลับใจหันมาเพื่อละอกุศลธรรม

บำเพ็ญกุศลธรรมได้ด้วยมายากลับใจนี้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พวกมหาศาลเหล่านี้ตลอดกาลนาน ถ้าพวกมหาศาลเหล่านี้พึงตั้งใจ จะป่วยกล่าวไปไยถึงผู้ที่เป็นมนุษย์เล่า”

๔. สาปุคิยาสูตร

ว่าด้วยองค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรเพื่อความบริธุทธิ์ ๔ ประการ

{๑๙๔} [๑๙๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่นิคมของพวกโกฬิยะชื่อสาปุคะในแคว้นโกฬิยะ ครั้งนั้นแล พวกโกฬิยบุตรชาวนิคมสาปุคะมากด้วยกัน

เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วอภิวาทท่านพระอานนท์ นั่ง

ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะโกฬิยบุตรชาวสาปุคนิคมว่า

“ดูก่อนพยัคฆปัชชะทั้งหลาย องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ ๔ ประการนี้ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้วเพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลายเพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน องค์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือสีลปาริสุทธิ

(๒) องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือจิตตปาริสุทธิ

(๓) องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือทิฎฐิปาริสุทธิ

(๔) องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือวิมุตติปาริสุทธิ

ดูก่อนพยัคฆปัชชะทั้งหลาย ก็องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือสิล

ปาริสุทธิเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล ... สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้เริยกสีลปาริสุทธิ ความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะในสีล

ปาริสุทธินั้นว่า ‘เราจักยังสีลปาริสุทธิเห็นปานนั้นที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์จักใช้ปัญญาประคับประคองสีลปาริสุทธิที่บริบูรณ์ไว้ในฐานะนั้น ๆ’ นี้เรียกว่าองค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือสีลปาริสุทธิ

ดูก่อนพยัคฆปัชชะทั้งหลาย ก็องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือจิตต

ปาริสุทธเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน... ทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌานอยู่ นี้เรียกว่าจิตตปาริสุทธิ ความพอใจความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะในจิตตปาริสุทธิเห็นปานนั้นว่า ‘เราจักยังจิตตปาริสุทธิเห็นปานนั้นที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ จักใช้ปัญญาประคับประคองจิตตปาริสุทธิที่บริบูรณ์ไว้ในฐานะนั้น ๆ’ นี้เรียกว่าองค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือจิตตปาริสุทธิ

ดูก่อนพยัคฆปัชชะทั้งหลาย ก็องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือทิฏฐิ

ปาริสุทธิเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา’ นี้เรียกว่าทิฏฐิปาริสุทธิ ความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้นความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะในทิฏฐิปาริสุทธินั้นว่า ‘เราจักยังทิฏฐิปาริสุทธิเห็นปานนั้นที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ จักใช้ปัญญาประคับประคองทิฏฐิปาริสุทธิที่บริบูรณ์ไว้ในฐานะนั้นๆ’ นี้เรียกว่าองค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือทิฏฐิปาริสุทธิ

ดูก่อนพยัคฆปัชชะทั้งหลาย ก็องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือวิมุตติ

ปาริสุทธิเป็นไฉน คือ อริยสาวกนี้แลเป็นผู้ประกอบด้วยองค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือสีลปาริสุทธิ... จิตตปาริสุทธิ... ทิฏฐิปาริสุทธิแล้ว ย่อมคลายจิตในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ย่อมเปลื้องจิตในธรรมที่ควรเปลื้อง ครั้นแล้วย่อมได้สัมผัสสัมมาวิมุตติ นี้เรียกว่า วิมุตติปาริสุทธิ ความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และ

สัมปชัญญะในวิมุตติปาริสุทธินั้นว่า ‘เราจักยังวิมุตติปาริสุทธิเห็นปานนั้นที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ จักใช้ปัญญาประคับประคองวิมุตติปาริสุทธิที่บริบูรณ์ไว้ในฐานะนั้น ๆ’ นี้เรียกว่าองค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรคือวิมุตติปาริสุทธิ

ดูก่อนพยัคฆปัชชะทั้งหลาย องค์เป็นที่ตั้งแห่งความเพียรเพื่อความ

บริสุทธิ์ ๔ ประการนี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้วเพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน”

๕. วัปปสูตร

ว่าด้วยพระเจ้าวัปปะเสด็จไปหาพระมหาโมคคัลลานะ

{๑๙๕} [๑๙๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล เจ้าศากยะพระนามว่าวัปปะผู้เป็นสาวกของนิครนถ์เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วทรงอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งครั้นแล้วท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เจริญพรว่า

“ดูก่อนวัปปะ บุคคลในโลกนี้พึงเป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา

สำรวมทางใจ เพราะอวิชชาดับไป วิชชาจึงเกิดขึ้น ท่านเห็นฐานะที่เป็นเหตุให้อาสวะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาไปตามบุคคลในสัมปรายภพไหม”

เจ้าวัปปศากยราชตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็นฐานะนั้น

บุคคลทำบาปกรรมไว้ในปางก่อนซึ่งยังให้ผลไม่หมด อาสวะทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาพึงไปตามบุคคลในสัมปรายภพอันมีบาปกรรมนั้นเป็นเหตุ”

ถ้อยคําสนทนาระหว่างท่านพระมหาโมคคัลลานะกับวัปปศากยราชผู้

เป็นสาวกของนิครนถ์ค้างอยู่เพียงแค่นี้

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้น เสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วได้ตรัสถามท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า

“ดูก่อนโมคคัลลานะ บัดนี้ พวกเธอชุมนุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร

และพวกเธอพูดอะไรค้างไว้”

ท่านพระมหาโมคคัลลานะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอ

ประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์ได้กล่าวกะวัปปศากยราชผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ว่า ‘ดูก่อนวัปปะ บุคคลในโลกนี้พึงเป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา สำรวมทางใจ เพราะอวิชชาดับไป วิชชาจึงเกิดขึ้น ท่านเห็นฐานะที่เป็นเหตุให้อาสวะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาไปตามบุคคลในสัมปรายภพไหม,เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว วัปปศากยราชผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ได้ตรัสกะข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็นฐานะนั้น บุคคลทำบาปกรรมไว้ในปางก่อนซึ่งยังให้ผลไม่หมด อาสวะทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาพึงไปตามบุคคลในสัมปรายภพอันมีบาปกรรมนั้นเป็นเหตุ, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้อยคำสนทนาของข้าพระองค์กับวัปปศากยราชผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ค้างอยู่เพียงแค่นี้ ก็พอดีพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึง”

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะวัปปศากยราชผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ว่า “ดูก่อนวัปปะ ถ้าท่านจะพึงยอมรับข้อที่ควรยอมรับ คัดค้านข้อที่ควรคัดค้านต่อเรา และท่านไม่รู้ความแห่งภาษิตของเราข้อใด ท่านพึงซักถามในข้อนั้นยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้อนี้เป็นอย่างไร ความแห่งภาษิตข้อนี้เป็นอย่างไร, ดังนี้ได้ไซร้ เราก็พึงสนทนากันในเรื่องนี้ได้”

วัปปศากยราชกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักยอม

รับข้อที่ควรยอมรับ และจักคัดค้านข้อที่ควรคัดค้านต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง ข้าพระองค์ไม่รู้ความแห่งภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าข้อใด ข้าพระองค์

จักซักถามพระผู้มีพระภาคเจ้าในข้อนั้นยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้อนี้เป็นอย่างไร ความแห่งภาษิตข้อนี้เป็นอย่างไร’ ขอเราจงสนทนากันในเรื่องนี้เถิด พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนกัปปะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อาสวะที่ก่อทุกข์

เดือดร้อนเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะการกระทำทางกายเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลงดเว้นจากการกระทำทางกายได้แล้ว อาสวะที่ก่อทุกข์เดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เขา เขาไม่ทำกรรมใหม่ด้วย ได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไปด้วยนี้เป็นปฏิปทาที่เป็นเครื่องสลายกิเลส อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ดูก่อนกัปปะ ท่านเห็นฐานะที่เป็นเหตุให้อาสวะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาพึงไปตามบุคคลในสัมปรายภพไหม”

“ไม่เห็น พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนกัปปะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉนอาสวะที่ก่อทุกข์

เดือดร้อนเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะการกระทำทางวาจาเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลงดเว้นจากการทำทางวาจาแล้ว อาสวะที่ก่อทุกข์เดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เขา เขาไม่ทำกรรมใหม่ด้วย ได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไปด้วย นี้เป็นปฏิปทาที่เป็นเครื่องสลายกิเลส อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ดูก่อนวัปปะ ท่านเห็นฐานะที่เป็นเหตุให้อาสวะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาพึงไปตามบุคคลในสัมปรายภพไหม”

“ไม่เห็น พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนวัปปะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อาสวะที่ก่อทุกข์

เดือดร้อนเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะการกระทำทางใจเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลงดเว้นจากการทำทางใจแล้ว อาสวะที่ก่อทุกข์เดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เขา เขาไม่ทำกรรมใหม่ด้วย ได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไปด้วย นี้เป็นปฏิปทาที่

เป็นเครื่องสลายกิเลส อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ดูก่อนวัปปะ ท่านเห็นฐานะที่เป็นเหตุให้อาสวะอันเป็นปัจจัยแท่งทุกขเวทนาพึงไปตามบุคคล ในสัมปรายภพไหม”

“ไม่เห็น พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนวัปปะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อาสวะที่ก่อทุกข์

เดือดร้อนเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะอวิชชาดับไป วิชชาจึงเกิดขึ้น อาสวะที่ก่อทุกข์เดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เขา เขาไม่ทำกรรมใหม่ด้วย ได้รับผลกรรมเก่าแล้วทำให้สิ้นไปด้วย นี้เป็นปฏิปทาที่เป็นเครื่องสลายกิเลสอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดูควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ดูก่อนวัปปะ ท่านเห็นฐานะที่เป็นเหตุให้อาสวะอันเป็นปัจจัยแท่งทุกขเวทนาพึงไปตามบุคคลในสัมปรายภพไหม”

“ไม่เห็น พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนวัปปะ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบอย่างนี้แล้วย่อมบรรลุธรรม

เป็นเครื่องอยู่เนืองนิตย์ ๖ ประการ ดือ เธอเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ฟังเสียงด้วยโสตะ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ เมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุดย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป,

ดูก่อนวัปปะ เปรียบเหมือนเงาปรากฏได้เพราะอาศัยต้นไม้ ครั้งนั้น มีคนถือจอบและตะกร้ามา เขาตัดต้นไม้นั้นที่โคน ตัดแล้วก็ขุด ขุดแล้วก็ถอนเอารากขึ้น โดยที่สุดแม้เท่าต้นแฝกก็ไม่ให้เหลือ เขาทอนต้นไม้นั้นให้เป็นท่อนเล็กท่อนน้อย ทอนแล้วก็ผ่าให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ผ่าแล้วก็ทำให้เป็นซีกทำให้เป็นซีกแล้วก็ตากลมและแดดให้แห้ง ตากแห้งแล้วเผาไฟ เผาแล้วก็ทำให้เป็นขี้เถ้า เป็นขี้เถ้าแล้วก็โปรยในที่มีลมพัดแรง ๆ หรือลอยไปเสียในแม่นํ้าที่มีกระแสนํ้าเชี่ยว เมื่อเป็นเช่นนั้น เงาที่ปรากฏเพราะอาศัยต้นไม้นั้นก็มีรากขาดแล้ว เป็นดุจตาลยอดด้วน ถูกทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา แม้ฉันใด

ดูก่อนวัปปะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบอย่างนี้

แล้ว ย่อมได้บรรลุธรรมเป็นเครึ่องอยู่เนืองนิตย์ ๖ ประการ คือ เธอเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ฟังเสียงด้วยโสตะ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...

รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่เมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุดย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด, เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด, และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไปเวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว วัปปศากยราชผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญบุรุษ

ผู้ต้องการกำไรจึงเลี้ยงลูกม้าไว้ขาย เขาไม่ได้กำไรด้วย ซํ้ายังต้องเหน็ดเหนื่อยคับแค้นใจยิ่งขึ้นไปอีก แม้ฉันใด ข้าพระองค์หวังกำไรจึงเข้าไปหานิครนถ์ผู้โง่เขลา ไม่ได้ทั้งกำไรด้วย ทั้งยังต้องเหน็ดเหนื่อยคับแค้นใจยิ่งขึ้นไปอีกฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระองค์นี้จักโปรยความเลื่อมใสในพวกนิครนถ์ผู้โง่เขลาเสียในที่ลมพัดแรง ๆ หรือจัก

ลอยไปเสียในแม่นํ้าที่มีกระแสเชี่ยว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรืยบเหมีอนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๖. สาฬหสูตร

ว่าด้วยองค์แห่งสมณธรรม

{๑๙๖} [๑๙๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล เจ้าลิจฉวีพระนามว่าสาฬหะและอภัยเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วเจ้าสาฬหลิจฉวีได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติการรื้อถอน

โอฆะเพราะเหตุ ๒ อย่าง คือ เพราะสีลวิสุทธิ ๑ เพราะรังเกียจบาปด้วยตบะ๑ ส่วนในธรรมวินัยนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสาฬหะ เราก็กล่าวสีลวิสุทธิว่าเป็นองค์แห่งสมณธรรมอย่างหนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดกล่าวถึงการรังเกียจบาปด้วยตบะ ถือการรังเกียจบาปด้วยตบะเป็นสาระ ติดอยู่ในการรังเกียจบาปด้วยตบะ สมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่อาจที่จะรื้อถอนโอฆะออกได้ อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดมีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ มีความประพฤติทางวาจาไม่บริสุทธิ์ มีความประพฤติทางใจไม่บริสุทธิ์ มีอาชีพไม่บริสุทธิ์ สมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่คู่ควรแก่ญาณทัสสนะ แก่ความตรัสรู้ชั้นเยี่ยม

ดูก่อนสาฬหะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามแม่น้ำ จึงคว้าผึ่งที่

คมกริบเข้าป่า เขาพบต้นรังใหญในป่านั้น ที่มีลำต้นตรง กำลังเหมาะ ไม่มีข้อน่ารังเกียจ เขาจึงตัดที่โคน ตัดที่ปลาย ริดกิ่งและใบเรียบร้อยดีแล้วก็ถากด้วยผึ่ง เกลาด้วยมีด ขีดลงพอเป็นรอย ขัดด้วยลูกหินแล้วปล่อยลงแม่นํ้าดูก่อนสาฬหะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษผู้นั้นอาจที่จะข้ามแม่นํ้าได้ไหม”

“ข้อนั้นไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าต้นรังนั้นเขาแต่งเกลี้ยงเกลาในภายนอก แต่ไม่เรียบร้อยในภายใน สำหรับชายผู้นั้นพึงหวังข้อนี้ได้ว่าไม้รังจะต้องจม และชายผู้นั้นจักถึงความพินาศ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสาฬหะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณพราหมณ์เหล่าใดกล่าวถึงการ

รังเกียจบาปด้วยตบะ ถือการรังเกียจบาปด้วยตบะเป็นสาระ ติดอยู่ในการรังเกียจบาปด้วยตบะ สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็ไม่อาจที่จะรื้อถอนโอฆะออกได้อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดมีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ มีความ

ประพฤติทางวาจาไม่บริสุทธิ์ มีความประพฤติทางใจไม่บริสุทธิ์ มีอาชีพไม่บริสุทธิ์ สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็ไม่คู่ควรแก่ญาณทัสสนะ แก่ความตรัสรู้

ชั้นเยี่ยม

ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดไม่กล่าวถึงการรังเกียจบาปด้วยตบะ ไม่ถือ

การรังเกียจบาปด้วยตบะเป็นสาระ ไม่ติดอยู่ในการรังเกียจบาปด้วยตบะ สมณพราหมณ์เหล่านั้นอาจที่จะรื้อถอนโอฆะออกได้ อนึ่งสมณพราหมณ์เหล่า

ใดมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ มีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ มี

ความประพฤติทางใจบริสุทธิ์ มีอาชีพบริสุทธิ์ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมคู่ควรแก่ญาณทัสสนะ แก่ความตรัสรู้ชั้นเยี่ยม

ดูก่อนสาฬหะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามแม่นํ้า จึงคว้าผึ่งที่

คมกริบเข้าป่า เขาพบต้นรังใหญ่ในป่านั้น ที่มีลำต้นตรง กำลังเหมาะ ไม่มีข้อน่ารังเกียจ เขาจึงตัดที่โคน ตัดที่ปลาย ริดกิ่งและใบเรียบร้อยดีแล้วก็ถากด้วยผึ่งแล้ว เกลาด้วยมีด ขัดแต่งด้วยสิ่ว ทำภายในให้เรียบร้อย ขุดเป็นร่องแล้วขัดด้วยลูกหิน ทำให้เป็นเรือ ติดกรรเชียงและหางเสือแล้วปล่อยลงแม่น้ำ ดูก่อนสาฬหะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษผู้นั้นอาจที่จะ

ข้ามแม่น้ำได้ไหม”

“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญเพราะว่าต้นรังนั้นเขาแต่งเกลี้ยงเกลาดีในภายนอกเรียบร้อยดีในภายใน ทำเป็นเรือ ติดกรรเชียงและหางเสือ สำหรับบุรุษผู้นั้นพึงหวังข้อนี้ได้ว่าเรือจักไม่จม บุรุษผู้นั้นจักถึงฝั่งได้โดยสวัสดี พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสาฬหะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณพราหมณ์เหล่าใดไม่กล่าว

ถึงการรังเกียจบาปด้วยตบะ ไม่ถือการรังเกียจบาปด้วยตบะเป็นสาระ ไม่ติดอยู่ในการรังเกียจบาปด้วยตบะสมณพราหมณ์เหล่านั้นก็อาจที่จะรื้อถอนโอฆะออกได้

อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ มีความ

ประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ มีความประพฤติทางใจบริสุทธิ์ มีอาชีพบริสุทธิ์สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็ย่อมคู่ควรแก่ญาณทัสสนะ แก่ความตรัสรู้ชั้นเยี่ยม

ดูก่อนสาฬหะ เปรียบเหมือนนักรบอาชีพ ถึงแม้จะรู้กระบวนลูกศร

เป็นอันมาก ถึงกระนั้นจะได้ชื่อว่าเป็นนักรบคู่ควรแก่พระราชา เป็นผู้ควรที่พระราชาใช้สอย นับว่าเป็นส่วนพระวรกายของพระราชาทีเดียวได้ก็ด้วยฐานะ๓ ประการ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ (๑) เป็นผู้ยิงได้ไกล (๒) ยิงได้เร็ว(๓) ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้

ดูก่อนสาฬหะ นักรบอาชีพผู้ยิงได้ไกลเป็นฉันใด อริยสาวกผู้มีสัมมา

สมาธิก็เป็นฉันนั้น คือ อริยสาวกผู้มีสัมมาสมาธิย่อมเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันก็ดี เป็นภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี อยูในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ดี รูปทั้งหมดนี้ไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั้น นั้นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้ ย่อมเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันก็ดี เป็นภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี วิญญาณทั้งหมดนี้ไม่ใช่ของรา เราไม่เป็นนั้น นั้นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้

ดูก่อนสาฬหะ นักรบอาชีพผู้ยิงได้ไวเป็นฉันใด อริยสาวกผู้มีสัมมาทิฎฐิ

ก็เป็นฉันนั้น คือ อริยสาวกผู้มีสัมมาทิฏฐิย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา,

ดูก่อนสาฬหะ นักรบอาชีพผู้ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้เป็นฉันใด อริย

สาวกผู้มีสัมมาวิมุตติก็เป็นฉันนั้น คือ อริยสาวกผู้มีสัมมาวิมุตติย่อมทำลาย

กองอวิชชาอันใหญ่เสียได้”

๗. มัลลิกาเทวีสูตร

ว่าด้วยเหตุที่ทำให้มาตุคามมีรูปงาม รูปทราม

{๑๙๗} [๑๙๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระนางมัลลิกาเทวีเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคาม

บางคนในโลกนี้มีผิวพรรณทราม รูปชั่ว ไม่น่าดู ยากจน มีทรัพย์น้อย มีโภคสมบัติน้อย และด้อยศักดิ้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคามบาง

คนในโลกนี้มีผิวพรรณทราม รูปชั่ว ไม่น่าดู แต่เป็นคนร่ำรวย มีทรัพย์มากมีโภคสมบัติมาก และสูงคักดิ์

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคาม

บางคนในโลกนี้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณอันงามยิ่งนัก แต่เป็นคนยากจน มีทรัพย์น้อย มีสมบัติน้อย และด้อยคักดิ์

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคามบาง

คนในโลกนี้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามยิ่งนัก ทั้งเป็นผู้ร่ำรวย มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก และสูงคักดิ์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมัลลิกา มาตุคามบางคนในโลกนี้เป็น

ผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคืองพยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา เป็นผู้ไม่ให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยานพาหนะ มาลัย ของหอมเครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์และเป็นผู้มีใจอิจฉา ริษยา มุ่งร้าย ผูกความริษยาในลาภ สักการะ ความเคารพ ความนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่น ถ้ามาตุคามนั้นจุติ จากอัตภาพนั้นมาสู่ความเป็น(มนุษย์)อย่างนี้อีก จะเกิดในที่ใด ๆ ก็ตาม ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม รูปชั่ว ไม่น่าดู ทั้งเป็นคนยากจน มีทรัพย์น้อย

มีสมบัติน้อย และด้อยศักดิ์

ดูก่อนมัลลิกา มาตุคามบางคนในโลกนี้เป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วย

ความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าวแสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา เป็นผู้ไม่ให้ทาน คือข้าว นํ้า ผ้า ยานพาหนะ มาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัยและประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์ แต่ไม่เป็นผู้มีใจอิจฉา ไม่ริษยาไม่มุ่งร้าย ไม่ผูกความริษยาในลาภ สักการะ ความเคารพ ความนับถือ การไหว้และการบูชาของผู้อื่น ถ้ามาตุคามนั้นจุติจากอัตภาพนั้นมาสู่ความเป็น(มนุษย์)อย่างนี้อีก จะเกิดในที่ใด ๆ ก็ตาม ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม รูปชั่วไม่น่าดู แต่เป็นคนร่ำรวย มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก และสูงศักดิ์

ดูก่อนมัลลิกา มาตุคามบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่มากด้วย

ความแค้นเคือง ถูกเขาว่ากล่าวตั้งมากมายก็ไม่ขัดใจ ไม่โกรธเคือง ไม่พยาบาทไม่มาดร้าย ไม่แสดงความโกรธ ความแค้นเคือง และความไม่พอใจออกมาแต่เป็นผู้ไม่ให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยานพาหนะ มาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์ และเป็นผู้มีใจอิจฉา ริษยา มุ่งร้าย ผูกความริษยาในลาภ สักการะ ความเคารพความนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่น ถ้ามาตุคามนั้นจุติจากอัตภาพ

นั้นแล้วมาสู่ความเป็น(มนุษย์)อย่างนี้อีก จะเกิดในที่ใด ๆ ก็ตาม ย่อมเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามยิ่งนัก แต่เป็นคนยากจน มีทรัพย์น้อย มีสมบัติน้อย และด้อยศักดิ์

ดูก่อนมัลลิกา มาตุคามบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่มากด้วย

ความแค้นเคือง ถูกเขาว่ากล่าวตั้งมากมายก็ไม่ขัดใจ ไม่โกรธเคือง ไม่พยาบาทไม่มาดร้าย ไม่แสดงความโกรธ ความแค้นเคือง และความไม่พอใจออกมาและเป็นผู้ให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยานพาหนะ มาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์ ทั้งไม่เป็นผู้มีใจอิจฉา ไม่ริษยา ไม่มุ่งร้าย ไม่ผูกความริษยาในลาภ สักการะความเคารพ ความนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่น ถ้ามาตุคามนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วมาสู่ความเป็น(มนุษย์)อย่างนี้อีก จะเกิดในที่ใด ๆ ก็ตามย่อมเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามยิ่งนักทั้งเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก และสูงศักดิ์

ดูก่อนมัลลิกา นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคามบางคนในโลกนี้มี

ผิวพรรณทราม รูปชั่ว ไม่น่าดู ทั้งเป็นคนยากจน มีทรัพย์น้อย มีสมบัติน้อยและด้อยศักดิ์ อนึ่ง นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคามบางคนในโลกนี้มีผิวพรรณทราม รูปชั่ว ไม่น่าดู แต่เป็นคนร่ำรวย มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก และสูงศักดิ์ อนึ่ง นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคามบางคน

ในโลกนี้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามยิ่งนักแต่เป็นคนยากจน มีทรัพย์น้อย มีสมบัติน้อย และด้อยศักดิ์ อนึ่ง นี้แล

เป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้มาตุคามบางคนในโลกนี้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามยิ่งนัก ทั้งเป็นคนร่ำรวย มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก และสูงศักดิ์”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระนางมัลลิกาเทวีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในชาติอื่น ชะรอยหม่อมฉันคงจะเป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจโกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา มาบัดนี้หม่อมฉันจึงมีผิวพรรณทราม รูปชั่ว ไม่น่าดู

แต่ในชาติอื่น หม่อมฉันคงได้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน มาลัย

ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ มาบัดนี้

หม่อมฉันจึงเป็นคนร่ำรวย มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก

ในชาติอื่น หม่อมฉันคงจะไม่มีใจอิจฉา ไม่ริษยา ไม่มุ่งร้าย ไม่ผูก

ความริษยาในลาภ สักการะ ความเคารพ ความนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่น มาบัดนี้หม่อมฉันจึงสูงศักดิ์

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นางกษัตริย์บ้าง นางพราหมณีบ้าง นาง

คหปตานีบ้างที่มีอยู่ในราชตระกูลนี้ หม่อมฉันได้ดำรงความเป็นใหญ่ยิ่งกว่านางเหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป หม่อมฉันจักเป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่มากไปด้วยความแค้นเคือง แม้ถูกว่ามากมายก็จักไม่ขัดใจ ไม่โกรธเคือง ไม่พยาบาท ไม่แข็งกร้าว ไม่แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา จักให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยานพาหนะ มาลัย ของหอมเครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์จักไม่มีใจอิจฉา ไม่ริษยา ไม่มุ่งร้าย ไม่ผูกความริษยาในลาภ สักการะความเคารพ ความนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่น

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจําหม่อมฉันว่าเป็นอุบาสิกาผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๘. อัตตันตปสูตร

ว่าด้วยบุคคลที่ทำตนหรือผู้อื่นให้เดือดร้อน ๔ ประเภท

{๑๙๘} [๑๙๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลกบุคคล ๔ ประเภทนั้นคืออะไรบ้าง คือ

(๑) บุคคลบางคนในโลกนี้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำ

ตนให้เดือดร้อน

(๒) บุคคลบางคนในโลกนี้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการ

ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

(๓) บุคคลบางคนในโลกนี้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำ

ตนให้เดือดร้อน และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการ

ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

(๔) บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายใน

การทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

บุคคลผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อนนั้น ย่อมเป็นผู้ไม่มี

ตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการ

ทำตนให้เดือดร้อนเป็นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นอเจลก ขาดมรรยาทเลียมือ เขาเชิญให้มารับภิกษาก็ไม่มา เขาเชิญให้หยุดก็ไม่หยุด ไม่รับภิกษาที่เขาแบ่งไว้ก่อน ไม่รับภิกษาที่เขาทำเจาะจงให้ ไม่ยินดีภิกษาที่เขาเชิญ ไม่รับภิกษาจากปากหม้อ ไม่รับภิกษาจากหม้อข้าว ไม่รับภิกษาที่คร่อมธรณีประตู

ไม่รับภิกษาที่คร่อมท่อนไม้ ไม่รับภิกษาที่คร่อมสาก ไม่รับภิกษาของคนสองคนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงมีครรภ์ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่กำลังให้ลูกดื่มนม ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่คลอเคลียผู้ชาย ไม่รับภิกษาที่นัดแนะกันทำไว้ ไม่รับภิกษาในที่เลี้ยงดูสุนัขไว้ ไม่รับภิกษาในที่มีแมลงวันไต่ตอมเป็นกลุ่ม ๆ ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มยาดองรับภิกษาที่เรือนหลังเดียว ยังชีพด้วยข้าวคำเดียวบ้าง รับภิกษาที่เรือน ๒ หลังยังชีพด้วยข้าว ๒ คำบ้าง รับภิกษาที่เรือน ๗ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๗ คำบ้างยังชีพด้วยภิกษาในถาดน้อยใบเดียวบ้าง ๒ ใบบ้าง ... ๗ ใบบ้าง กินอาหารที่เก็บค้างไว้วันหนึ่งบ้าง ๒ วันบ้าง ... ๗ วันบ้าง เป็นผู้ขวนขวายบริโภคแต่อาหารที่เวียนมาเช่นนี้แม้นานตั้งครึ่งเดือนบ้างอยู่

บุคคลนั้นเป็นผู้มีผักดองเป็นอาหารบ้าง มีข้าวฟ่างเป็นอาหารบ้าง มี

ลูกเดือยเป็นอาหารบ้าง มีกากข้าวเป็นอาหารบ้าง มียางเป็นอาหารบ้าง มีสาหร่ายเป็นอาหารบ้าง มีรำเป็นอาหารบ้าง มีข้าวตังเป็นอาหารบ้างมีกำยานเป็นอาหารบ้าง มีหญ้าเป็นอาหารบ้าง มีมูลโคเป็นอาหารบ้าง มีเหง้าและผลไม้ในป่าเป็นอาหาร บริโภคผลไม้หล่นยังชีพ

บุคคลนั้นนุ่งห่มผ้าป่านบ้าง นุ่งห่มผ้าแกมกันบ้าง นุ่งห่มผ้าห่อศพบ้าง

นุ่งห่มผ้าบังสุกุลบ้าง นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้บ้าง นุ่งห่มหนังเสือบ้าง นุ่งห่มหนังเสือทั้งเล็บบ้าง นุ่งห่มผ้าคากรองบ้าง นุ่งห่มผ้าเปลือกปอกรองบ้าง นุ่งห่มผ้าผลไม้กรองบ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยผมคนบ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยขนสัตว์บ้าง นุ่งห่มผ้าทำด้วยขนปีกนกเค้าบ้าง ถอนผมและหนวด คือขวนขวายแต่การถอนผมและหนวดบ้าง ยืนอย่างเดียวไม่ยอมนั่งบ้าง เดินกระหย่ง คือเดินกระหย่งเหยียบพื้นไม่เต็มเท้าบ้าง นอนบนหนาม คือนอนบนที่นอนที่มีหนามบ้าง อาบนํ้าวันละ ๓ ครั้ง คือขวนขวายแต่การลงแช่น้ำบ้าง เป็นผู้ประกอบการขวนขวายในการย่างและบ่มกายมีประการมิใช่น้อยเห็นปานนี้อยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการ

ทำตนให้เดือดร้อนเป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวาย

ในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อนเป็นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ฆ่าแกะ ฆ่าสุกร ฆ่านก

และฆ่าเนื้อ เป็นคนเหี้ยมโหด ฆ่าปลา เป็นโจร เป็นคนฆ่าโจร เป็นผู้คุมเรือนจำ หรือบุคคลผู้ทำทารุณกรรมบางพวกอื่น ๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

บุคคลผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

เป็นอย่างนี้แล

ก็บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน

และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อนเป็นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นพระราชามหากษัตริย์

ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้วบ้าง เป็นพราหมณมหาศาลบ้าง พระราชาหรือพราหมณ์นั้นโปรดให้สร้างโรงบูชายัญขึ้นใหม่ทางด้านบูรพาแห่งนคร แล้วทรงจำเริญพระเกศาและพระมัสสุ ทรงนุ่งห่มหนังเสือทั้งเล็บ ทรงทาพระกายด้วยเนยใสและนํ้ามันงา ทรงเกาพระปฤษฎางค์ด้วยเขามฤค เสด็จเข้าไปยังโรงบูชายัญใหม่พร้อมด้วยพระมเหสีและพราหมณ์ปุโรหิต บรรทมบนพื้นหญ้าเขียวขจี มิได้ลาดด้วยเครื่องลาด ท้าวเธอทรงเลี้ยงพระชนม์ชีพด้วยน้ำนมเต้าที่หนึ่งแห่งโคแม่ลูกอ่อนตัวหนึ่ง พระมเหสีทรงเลี้ยงพระชนม์ชีพด้วยนํ้านมเต้าที่ ๒ พราหมณ์ปุโรหิตเลี้ยงชีพด้วยนํ้านมเต้าที่ ๓ บูชาไฟด้วยนํ้านมเต้าที่ ๔ ลูกโคเลี้ยงชีพด้วยนํ้านมที่เหลือ พระราชาหรือพราหมณ์นั้นตรัสอย่างนี้ว่า ‘จงฆ่าโคผู้เท่านี้ตัว เพื่อบูชายัญ จงฆ่าลูกโคผู้เท่านี้ตัว ลูกโคเมียเท่านี้ตัว

แพะเท่านี้ตัว แกะเท่านี้ตัว (ม้าเท่านี้ตัวเพื่อบูชายัญ) จงตัดต้นไม้เท่านี้ต้นเพื่อทำเป็นเสายัญ จงเกี่ยวหญ้าเท่านี้ฟ่อนเพื่อลาดพื้น, บรรดาผู้คนที่เป็นทาสก็ดี เป็นคนใช้ก็ดี เป็นกรรมกรก็ดี ของพระราชาหรือพราหมณ์นั้น ถูกอาชญาคุกคาม ถูกภัยคุกคาม ต่างมีนํ้าตานองหน้าร้องไห้พลางทำงานตามที่เขากำหนดให้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการ

ทำตนให้เดือดร้อน และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อนเป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายใน

การทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เขาเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่มีตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ในปัจจุบันเป็นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้

เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกพระธรรม ตถาคตนั้นทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลกมารโลก พรหมโลกให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้ว สอนหมู่สัตว์พร้อม

ทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมงามในเบื้องต้นงามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง

คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่งได้ฟัง

ธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธา เขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่งการที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสายะออกบวชเป็นบรรพชิต,

สมัยต่อมา เขาจึงละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่

ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

ผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ

เธอบวชอย่างนี้แล้ว ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพแห่งภิกษุทั้งหลาย คือ๑. เป็นผู้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวัง

ประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เป็นผู้ละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่

เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เป็นผู้ละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เป็นผู้ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรง

รักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เป็นผู้ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้

แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจาก

ข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่

แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม

ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำ

ให้คนสามัคคีกัน

๖. เป็นผู้ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ

ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมาก

รักใคร่พอใจ

๗. เป็นผู้ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำ

ที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน

มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เป็นผู้ฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลา

วิกาล

๑๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดู

การเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการ

แต่งตัว

๑๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด

๒๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้นและการข่มขู่

ผู้สันโดษ

ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง

เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหน ก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกายด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น เธอประกอบด้วยอริยศีลขันธ์เช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

ผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวร

ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ...

ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ เธอประกอบ

ด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน

ผู้ประกอบด้วสติสัมปชัญญะ

ภิกษุนั้นย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ใน

การเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวรในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

การละนิวรณ์ ๕

ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยลีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ

และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว เสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขาซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้วย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติ สัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”

ฌาน ๔

ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งใจ เป็นเครื่องทอน

กำลังปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

เธอบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้นไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไปบรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขามีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่

เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก

อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่นไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณที่ทำให้ระลึกชาติได้) เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้างสี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้นเสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้, เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้

จุตูปปาตญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก

อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ (ญาณเป็นเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย) เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณ

ทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการ

กระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบายทุคติ วินิบาต นรก, หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริตมโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฎฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์,เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้

อาสวักขยญาณ

ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก

อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้อาสวะสิ้นไป) ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้อาสวะนี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา, เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะเมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว

พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายใน

การทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เขาเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อนไม่มีตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ในปัจจุบันเป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก,,

๙. ตัณหาสูตร

ว่าด้วยตัณหา ๑๐๘ ประการ

{๑๙๙} [๑๙๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงตัณหาเช่นดังเครือข่ายที่ท่องเที่ยวไป แผ่ซ่านไป เกาะเกี่ยวอยูในอารมณ์ต่าง ๆ ซึ่งเป็นเครื่องปกคลุมหุ้มห่อสัตวโลกนี้ ทำให้นุงนังเหมือนกลุ่มด้าย ยุ่งเหยิงเหมือนรังนก เหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ให้ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วนิบาต และสงสารไปได้ ให้เธอทั้งหลายฟัง เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเช่นดังเครือข่ายที่ท่องเที่ยวไป แผ่ซ่านไป

เกาะเกี่ยวอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ซึ่งเป็นเครื่องปกคลุมหุ้มห่อสัตวโลกนี้ ทำให้นุงนังเหมือนกลุ่มด้าย ยุ่งเหยิงเหมือนรังนก เหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ให้ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต และสงสารไปได้นั้นเป็นไฉนคือ ตัณหาวิจริต๑๘ ประการอันอาศัยขันธปัญจกภายใน ตัณหาวิจริต ๑๘ประการอันอาศัยขันธปัญจกภายนอกนี้

ตัณหาวิจริต ๑๘ ประการอันอาศัยขันธปัญจกภายในเป็นไฉน คือ (๑) เมื่อมีความยึดถือว่า ‘เรามี, ก็ย่อมมีความยึดถือว่า (๒) เราเป็นอย่างนี้ (๓) เราเป็นอย่างนั้น (๔) เราเป็นอย่างอื่น (๕) เราเป็น (๖) เราไม่เป็น (๗) เราพึงมี (๘) เราพึงเป็นอย่างนี้ (๙) เราพึงเป็นอย่างนั้น (๑๐) เราพึงเป็นอย่างอื่น

(๑๑) แม้ไฉนเราพึงเป็น (๑๒) แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนี้ (๑๓) แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนั้น (๑๔) แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างอื่น (๑๕) เราจักมี (๑๖) เราจักเป็นอย่างนี้ (๑๗) เราจักเป็นอย่างนั้น (๑๘) เราจักเป็นอย่างอื่น’ ตัณหาวิจริต๑๘ ประการนี้อาศัยขันธปัญจกภายใน

ตัณหาวิจริต ๑๘ ประการอันอาศัยขันธปัญจกภายนอกเป็นไฉน คือ

(๑) เมื่อมีความยึดถือว่า‘เรามีด้วยขันธปัญจกนี้’ ก็ย่อมมีความยึดถือว่า(๒) ‘เราเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ (๓) เราเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้(๔) เราเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ (๕) เราเป็นด้วยขันธปัญจกนี้ (๖) เราไม่เป็นด้วยขันธปัญจกนี้ (๗) เราพึงมีด้วยขันธปัญจกนี้ (๘) เราพึงเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ (๙) เราพึงเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ (๑๐) เราพึงเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ (๑๑) แม้ไฉนเราพึงเป็นด้วยขันธปัญจกนี้(๑๒) แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ (๑๓) แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ (๑๔) แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้(๑๕) เราจักมีด้วยขันธปัญจกนี้ (๑๖) เราจักเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้(๑๗) เราจักเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ (๑๘) เราจักเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้’ ตัณหาวิจริต ๑๘ ประการนี้อาศัยขันธปัญจกภายนอก

ตัณหาวิจริต ๑๘ ประการอาศัยขันธปัญจกภายใน ตัณหาวิจริต ๑๘

ประการอาศัยขันธปัญจกภายนอกด้วยประการฉะนี้ รวมเรียกว่าตัณหาวิจริตเห็นปานนี้ ที่เป็นอดีต ๓๖ อนาคต ๓๖ เป็นปัจจุบัน ๓๖ รวมเป็นตัณหาวิจริต๑๐๘ ด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหานี้นั้นแลเช่นดังเครือข่าย ที่ท่องเที่ยวไป แผ่

ซ่านไป เกาะเกี่ยวอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ซึ่งเป็นเครื่องปกคลุมหุ้มห่อสัตว์โลกนี้ ทำให้นุงนังเหมือนกลุ่มด้าย ยุ่งเหยิงเหมือนรังนก เหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ให้ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต และสงสารไปได้”

๑๐. เปมสูตร

ว่าด้วยธรรมชาติ ๔ ประการ

{๒๐๐} [๒๐๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมชาติ ๔ ประการนี้ย่อมเกิด ธรรมชาติ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความรักย่อมเกิดเพราะความรัก

(๒) โทสะย่อมเกิดเพราะความรัก

(๓) ความรักย่อมเกิดเพราะโทสะ

(๔) โทสะย่อมเกิดเพราะโทสะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความรักย่อมเกิดเพราะความรักอย่างไร คือ บุคคลในโลกนี้ย่อมเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจของบุคคล มีคนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลที่ตัวรักนั้นด้วยอาการที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจด้วยเขามีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘คนอื่นก็มาประพฤติต่อบุคคลซึ่งเป็นที่น่าปรารถนาน่าใคร่ น่าพอใจของเรา ด้วยอาการอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ, เขาจึงพลอยเกิดความรักในคนเหล่านั้นด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความรักย่อมเกิดเพราะความรักอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทสะย่อมเกิดเพราะความรักอย่างไร คือ บุคคลในโลกนี้ย่อมเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจของบุคคล มีคนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลที่ตัวรักนั้นด้วยอาการอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เขามีความรู้สึกอย่างนี้ว่า‘คนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลซึ่งเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจของเราด้วยอาการอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ไม่น่าพอใจ’ เขาจึงพลอยเกิดโทสะในคนเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทสะย่อมเกิดเพราะความรักอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความรักย่อมเกิดเพราะโทสะอย่างไร คือ บุคคลในโลกนี้ย่อมไม่เป็นที่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจของบุคคล มีคนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลที่ตัวเกลียดนั้นด้วยอาการอันไม่น่าปรารถนาไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เขามีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘คนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลซึ่งเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจของเราด้วยอาการอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ, เขาจึงเกิดความรักใคร่ในคนเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความรักย่อมเกิดเพราะโทสะอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทสะย่อมเกิดเพราะโทสะอย่างไร คือ บุคคล

ในโลกนี้ย่อมไม่เป็นที่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจของบุคคล มีคนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลที่ตัวเกลียดนั้นด้วยอาการอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เขามีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘คนอื่นมาประพฤติต่อบุคคลซึ่งเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจของเราด้วยอาการอันน่าปรารถนา น่าใคร่น่าพอใจ” เขาจึงเกิดโทสะในบุคคลเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทสะย่อมเกิดเพราะโทสะอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมชาติ ๔ ประการนี้แลย่อมเกิด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดภิกษุสงัดแล้วจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน

อยู่ สมัยนั้น แม้ความรักที่เกิดเพราะความรักย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น แม้โทสะ

ที่เกิดเพราะความรักย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น แม้ความรักที่เกิดเพราะโทสะย่อม

ไม่มีแก่ภิกษุนั้น แม้โทสะที่เกิดเพราะโทสะย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุบรรลุทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌาน สมัยนั้น แม้ความรักที่เกิดเพราะความรักย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น แม้โทสะที่เกิดเพราะความรักย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น แม้ความรักที่เกิดเพราะโทสะย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น แม้โทสะที่เกิดเพราะโทสะย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ

อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ สมัยนั้น แม้ความรักที่เกิดเพราะความรักย่อมเป็นธรรมชาติที่ภิกษุนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา แม้โทสะที่เกิดเพราะความรัก... แม้ความรักที่เกิดเพราะโทสะ... แม้โทสะที่เกิดเพราะโทสะย่อมเป็นธรรมชาติ ที่ภิกษุนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ภิกษุนี้เราเรียกว่าไม่ยึดถือ ไม่โต้ตอบ ไม่บังหวนควัน ไม่ลุกโพลง ไม่ถูกไฟไหม้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่ายึดถืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัย

นี้ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา เห็นอัตตาว่ามีรูป เห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา เห็นอัตตาว่ามีเวทนา เห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา ย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาเห็นอัตตาว่ามีสัญญา เห็นสัญญาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในสัญญา ย่อม

เห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา เห็นอัตตาว่ามีสังขาร เห็นสังขารในอัตตา หรือเห็นอัตตาในสังขาร ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็น

อัตตา เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ เห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ายึดถืออย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าไม่ยึดถืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรม

วินัยนี้ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปใน

อัตตา หรือไม่เห็นอัตตาในรูป ไม่เห็นเวทนา... ไม่เห็นสัญญา... ไม่เห็นสังขารทั้งหลาย... ไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าไม่ยึดถืออย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมโต้ตอบอย่างไร คือ ภิกษุในธรรม

วินัยนี้ เขาด่าก็ด่าตอบ เขาเสียดสีก็เสียดสีตอบ เขาโต้เถียงก็โต้เถียงตอบดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมโต้ตอบอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมไม่โต้ตอบอย่างไร คือ ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้ เขาด่าก็ไม่ด่าตอบ เขาเสียดสีก็ไม่เสียดสีตอบ เขาโต้เถียงก็ไม่โต้เถียงตอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าไม่โต้ตอบอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมบังหวนควันอย่างไร คือ เมื่อมี

ความยึดถือว่า ‘เรามี’ ก็ย่อมมีความยึดถือว่า ‘เราเป็นอย่างนี้ เราเป็นอย่างนั้นเราเป็นอย่างอื่น เราเป็น เราไม่เป็น เราพึงมี เราพึงเป็นอย่างนี้ เราพึงเป็นอย่างนั้น เราพึงเป็นอย่างอื่น แม้ไฉนเราพึงเป็น แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนั้น แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างอื่น เราจักมี เราจักเป็นอย่างนี้ เราจักเป็นอย่างนั้น เราจักเป็นอย่างอื่น, ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุชื่อว่าย่อมบังหวนควัน อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าย่อมไม่บังหวนควันอย่างไร คือ เมื่อ

ไม่มีความยึดถือว่า ‘เรามี, ก็ย่อมไม่มีความยึดถือว่า ‘เราเป็นอย่างนี้ เราเป็นอย่างนั้น เราเป็นอย่างอื่น เราเป็น เราไม่เป็น เราพึงมี เราพึงเป็นอย่างนี้เราพึงเป็นอย่างนั้น เราพึงเป็นอย่างอื่น แม้ไฉนเราพึงเป็น แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนั้น แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างอื่น เราจักมีเราจักเป็นอย่างนี้ เราจักเป็นอย่างนั้น เราจักเป็นอย่างอื่น, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมไม่บังหวนควันอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าย่อมลุกโพลงอย่างไร คือ เมื่อมีความ

ยึดถือว่า ‘เรามีด้วยขันธปัญจกนี้’ ก็ย่อมมีความยึดถือว่า ‘เราเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ เราเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ เราเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ เราเป็นด้วยขันธปัญจกนี้ เราไม่เป็นด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงมีด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักมีด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุชื่อว่าย่อมลุกโพลงอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าไม่ลุกโพลงอย่างไร คือ เมื่อไม่มี

ความยึดถือว่า ‘เรามีด้วยขันธปัญจกนี้’ ก็ย่อมไม่มีความยึดถือว่า ‘เราเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ เราเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ เราเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ เราเป็นด้วยขันธปัญจกนี้ เราไม่เป็นด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงมีด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ เราพึงเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ แม้ไฉนเราพึงเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักมีด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักเป็นอย่างนี้ด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักเป็นอย่างนั้นด้วยขันธปัญจกนี้ เราจักเป็นอย่างอื่นด้วยขันธปัญจกนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุชื่อว่าย่อมไม่ลุกโพลงอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าย่อมถูกไฟไหม้อยู่อย่างไร คือ ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้ยังเป็นผู้ละอัสมิมานะ ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาล

ยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดาไม่ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมถูกไฟไหม้อยู่อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าย่อมไม่ถูกไฟไหม้อย่างไร คือ ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้เป็นผู้ละอัสมิมานะได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าย่อมไม่ถูกไฟไหม้อย่างนี้แล’,

จบ มหาวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โสตานุคตสูตร ๒. ฐานสูตร

๒. ภัททิยสูตร ๔. สาปุคิยาสูตร

๕. วัปปสูตร ๖. สาฬหสูตร

๗. มัลลิกาเทวีสูตร ๘. อัตตันตปสูตร

๙. ตัณหาสูตร ๑๐. เปมสูตร

จบ จตุตถปัณณาสก์

๕. ปัญจมปัณณาสก์

(๒๑) ๑. สัปปุริสวรรค

๑. สิกขาปทสูตร

ว่าด้วยเป็นอสัตบุรุษและสัตบุรุษโดยสิกขาบท

{๒๐๑} [๒๐๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสัตบุรุษ อสัตบุรุษที่ยิ่งกว่าอสัตบุรุษ สัตบุรุษ และสัตบุรุษที่ยิ่งกว่าสัตบุรุษให้เธอทั้งหลายฟัง เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนชอบฆ่าสัตว์ ชอบลักทรัพย์ ชอบประพฤติผิดในกาม ชอบพูดเท็จ ชอบดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบุคคลนี้เราเรียกว่าอสัตบุรุษ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษที่ยิ่งกว่าอสัตบุรุษเป็นไฉน คือ บุคคล

บางคนในโลกนี้ตัวเองเป็นคนชอบฆ่าสัตว์และยังชักชวนผู้อื่นในการฆ่าสัตว์ด้วยตัวเองเป็นคนชอบลักทรัพย์และยังชักชวนผู้อื่นในการลักทรัพย์ด้วย ตัวเองเป็นคนชอบประพฤติผิดในกามและยังชักชวนผู้อื่นในการประพฤติผิดในกามด้วยตัวเองเป็นคนชอบพูดเท็จและยังชักชวนผู้อื่นในการพูดเท็จด้วย ตัวเองเป็นคนชอบดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท และยังชักชวนผู้อื่นในการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทด้วยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่าอสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ