๔. โยธาชีววรรค เล่ม ๒๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เจตนาสูตร ๒. วิภัตติสูตร

๓. มหาโกฏฐิตสูตร ๔. อานันทสูตร

๕. อุปวานสูตร ๖. อายาจนสูตร

๗. ราหุลสูตร ๘. ชัมพาลีสูตร

๙. นิพพานสูตร ๑๐. มหาปเทสสูตร

(๑๙) ๔. โยธาชีววรรค

๑. โยธาชีวสูตร

ว่าด้วยองค์ ๔ ของนักรบและของภิกษุ

{๑๘๑} [๑๘๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการเป็นผู้ควรแก่พระราชา เหมาะที่จะรับใช้พระราชา นับว่าเป็นพระวรกายของพระราชาได้ทีเดียว องค์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ นักรบอาชีพในโลกนี้

(๑) เป็นผู้ฉลาดในฐานะ (๒) เป็นผู้ยิงได้ไกล

(๓) เป็นผู้ยิงได้เร็ว (๔) เป็นผู้ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพประกอบด้วยองค์ ๔ ประการนี้แลเป็น

ผู้ควรแก่พระราชา เหมาะที่จะรับใช้พระราชา นับว่าเป็นพระวรกายของ

พระราชาได้ทีเดียว

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ

เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา

เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม๔ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้ฉลาดในฐานะ (๒) เป็นผู้ยิงได้ไกล

(๓) เป็นผู้ยิงได้เร็ว (๔) เป็นผู้ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะอย่างไร คือ ภิกษุใน

ธรรมวินัย เป็นผู้มีศีล ... สมาทานศึกษาอยูในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ยิงได้ไกลอย่างไร คือ ภิกษุในธรรม

วินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ที่เป็นภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ที่เป็นภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยิงได้ไกลอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ยิงได้เร็วอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยิงได้เร็วอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้อย่างไร คือ

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำลายกองอวิชชาใหญ่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุ ผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แลเป็นผู้

ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้

ควรทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบญอื่นยิ่งกว่า,’

๒. ปาฏิโภคสูตร

ว่าด้วยธรรม ๔ ประการที่ไม่มีใครรับรองได้

{๑๘๒} [๑๘๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการไม่มีใครที่จะรับรองได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตามธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ไม่มีใครที่จะรับรองได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา

มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม ว่า ‘สิ่งที่มีความแก่เป็น

ธรรมดา อย่าได้แก่เลย,

(๒) ไม่มีใครที่จะรับรองได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา

มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม ว่า ‘สิ่งที่มีความเจ็บ

เป็นธรรมดา อย่าได้เจ็บเลย,

(๓) ไม่มีใครที่จะรับรองได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา

มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม ว่า ‘สิ่งที่มีความตาย

เป็นธรรมดา อย่าได้ตายเลย,

(๔) ไม่มีใครที่จะรับรองได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา

มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม ว่า ‘ผลแห่งบาปกรรม

อันเศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์

เป็นผล ทำให้มีชาติชราและมรณะต่อไปอย่าได้เกิดเลย,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้ ไม่มีใครที่จะรับรองได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม”

๓. สุตสูตร

ว่าด้วยสิ่งที่ควรกล่าวและไม่ควรกล่าว

{๑๘๓} [๑๘๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแลวัสสการพราหมณ์ผู้เป็นมหาอำมาตย์ในแคว้นมคธเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการ

ปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดผู้หนึ่งพูดถึงสิ่งที่ตนเห็นว่า ‘เราเห็นมาอย่างนี้’ โทษแต่การพูดนั้นย่อมไม่มีผู้ใดผู้หนึ่งพูดถึงสิ่งที่ตนได้ยินมาว่า ‘เราได้ยินมาอย่างนี้’ โทษแต่การพูดนั้นย่อมไม่มี ผู้ใดผู้หนึ่งพูดถึงสิ่งที่ตนทราบว่า ‘เราทราบมาอย่างนี้’ โทษแต่การพูดนั้นย่อมไม่มี ผู้ใดผู้หนึ่งพูดถึงสิ่งที่ตนรู้ว่า ‘เรารู้มาอย่างนี้’ โทษแต่การพูดนั้นย่อมไม่มี”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ สิ่งที่เห็นมาทุกอย่าง เราไม่กล่าวว่าควรพูดถึง และไม่กล่าวว่าไม่ควรพูดถึง สิ่งที่ได้ยินมาทุกอย่าง เราไม่กล่าวว่าควรพูดถึง และไม่กล่าวว่าไม่ควรพูดถึง สิ่งที่ทราบมาทุกอย่าง เราไม่กล่าวว่าควรพูดถึง และไม่กล่าวว่าไม่ควรพูดถึง สิ่งที่รู้มาทุกอย่างเราไม่กล่าวว่าควรพูดถึง และไม่กล่าวว่าไม่ควรพูดถึง

ดูก่อนพราหมณ์ แท้จริง เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้เห็นมาอันใดอยู่ ทำให้

อกุศลธรรมเจริญขึ้น ทำให้กุศลธรรมเสื่อมไป สิ่งที่ได้เห็นมาอย่างนั้นเรากล่าวว่าไม่ควรพูดถึง แต่เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้เห็นมาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรมเสื่อมไป ทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น สิ่งที่ได้เห็นมาอย่างนั้นเรากล่าวว่าควรพูดถึง

ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้ยินมาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรมเจริญขึ้นทำให้กุศลธรรมเสื่อมไป สิ่งที่ได้ยินมาอย่างนั้นเรากล่าวว่าไม่ควรพูดถึง แต่เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้ยินมาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรมเสื่อมไป ทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น สิ่งที่ได้ยินมาอย่างนั้นเรากล่าวว่าควรพูดถึง

ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้ทราบมาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรม

เจริญขึ้น ทำให้กุศลธรรมเสื่อมไป สิ่งที่ได้ทราบมาอย่างนั้นเรากล่าวว่าไม่ควรพูดถึง แต่เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้ทราบมาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรมเสื่อมไปทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น สิ่งที่ได้ทราบมาอย่างนั้นเรากล่าวว่าควรพูดถึง

ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้รู้มาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรม

เจริญขึ้น ทำให้กุศลธรรมเสื่อมไป สิ่งที่ได้รู้มาอย่างนั้นเรากล่าวว่าไม่ควรพูดถึง แต่เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้รู้มาอันใดอยู่ ทำให้อกุศลธรรมเสื่อมไป ทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น สิ่งที่ได้รู้มาอย่างนั้นเรากล่าวว่าควรพูดถึง”

ครั้งนั้นแล วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์ในแคว้นมคธชื่นชมยินดี

พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะแล้วหลีกไป

๔.อภยสูตร

ว่าด้วยบุคคลที่กลัวและไม่กลัวตาย ๔ ประเภท

{๑๘๔} [๑๘๔] ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อชานุสโสณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดาที่จะไม่กลัวที่จะไม่ถึงความสะดุ้งต่อความตายย่อมไม่มี”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็น

ธรรมดาที่กลัวที่ถึงความสะดุ้งต่อความตายก็มี บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดาที่ไม่กลัวไม่ถึงความสะดุ้งต่อความตายก็มี

ดูก่อนพราหมณ์ ก็บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดาที่กลัวที่ถึงความ

สะดุ้งต่อความตายเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ยังไม่ปราศจากความพอใจ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากความทะยานอยากในกามทั้งหลาย มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้วย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘กามอันเป็นที่รักจะต้องละจากเราไปเสียละหนอ และเราเองก็จะต้องละจากกามอันเป็นที่รักไปเสียละหนอ’ ดังนี้ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็น

ธรรมดานี้แลที่กลัวที่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

อีกประเภทหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังไม่ปราศจากความ

กำหนัด ยังไม่ปราศจากความพอใจ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากความทะยานอยากในกาย มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้วย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ว่า‘กายอันเป็นที่รักจะต้องละเราไปเสียละหนอ และเราเองก็จะต้องละกายอันเป็นที่รักไปเสียละหนอ’ ดังนี้ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความ

หลงเพ้อไป ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดานี้แลที่กลัวที่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

อีกประเภทหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ได้ทำความดีไว้

ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันความกลัวไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมที่

หยาบช้า ทำแต่กรรมที่เศร้าหมอง มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขาเมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้ว ย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำความดีไว้ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันความกลัวไว้ทำแต่บาป ทำแต่กรรมที่หยาบช้า ทำแต่กรรมที่เศร้าหมอง เจ้าข้าเอ๋ย คติของคนที่ไม่ได้ทำความดีไว้ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำความป้องกันความกลัวไว้ทำแต่บาป ทำแต่กรรมที่หยาบช้า ทำแต่กรรมที่เศร้าหมองมีประมาณเท่าใดเล่า เราละไปแล้วจะต้องไปสู่คตินั้น, ดังนี้ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพันตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตาย

เป็นธรรมดานี้แลที่กลัวที่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

อีกประเภทหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังมีความสงสัย มี

ความเคลือบแคลง ไม่ถึงความตกลงใจในพระสัทธรรมได้ มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้วย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘เรายังมีความสงสัย มีความเคลือบแคลง ไม่ถึงความตกลงใจในพระสัทธรรมได้, ดังนี้ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพันตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตาย

เป็นธรรมดานี้แล ที่กลัวที่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดา ๔ ประเภทนี้แลที่กลัว

ที่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดาที่ไม่กลัวที่ไม่ถึงความ

สะดุ้งต่อความตายเป็นไฉน

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ปราศจากความกำหนัด ปราศ

จากความพอใจ ปราศจากความรัก ปราศจากความระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากความทะยานอยากในกามทั้งหลายแล้ว มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้อง

แล้วย่อมไม่มีความปริวิตกอย่างนี้ว่า‘กามทั้งหลายอันเป็นที่รักจะต้องละจากเราไปเสียละหนอ และเราเองก็จักละกามอันเป็นที่รักไปเสียละหนอ’ ดังนี้ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกครํ่าครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดานี้แลที่ไม่กลัวที่ไม่ถึงความ

สะดุ้งต่อความตาย

อีกประเภทหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ปราศจากความ

กำหนัด ปราศจากความพอใจ ปราศจากความรัก ปราศจากความระหายปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากความทะยานอยากในกายแล้ว มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้ว ย่อมไม่มีปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘กายอันเป็นที่รักจะต้องละจากเราไปเสียละหนอ และเราเองก็จักละกายอันเป็นที่รักไปเสียละหนอ’ ดังนี้ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดานี้แลที่ไม่กลัวที่ไม่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

อีกประเภทหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้

ทำกรรมที่หยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมที่เศร้าหมองไว้ ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล

ทำเครื่องป้องกันความกลัวไว้ มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้ว ย่อมมีความปลื้มใจอย่างนี้ว่า‘เราไม่ได้ทำกรรมอันเป็นบาป ไม่ได้ทำกรรมที่หยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมที่เศร้าหมองไว้ เราทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำเครื่องป็องกันความกลัวไว้ เจ้าข้าเอ๋ยคติของบุคคลผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมที่หยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมที่เศร้าหมองไว้ ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำความป้องกันความกลัวไว้ มีเพียงใดเราละไปแล้วจักไปสู่คตินั้น, ดังนี้ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพันไม่ตีอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดานี้แลที่ไม่กลัวที่ไม่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

อีกประเภทหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีความสงสัย ไม่มี

ความเคลือบแคลง ถึงความตกลงใจในพระสัทธรรม มีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องเขา เมื่อเขามีโรคร้ายแรงอย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้วย่อมมีความปลื้มใจอย่างนี้ว่า ‘เราไม่มีความสงสัย ไม่มีความเคลือบแคลง ถึงความตกลงใจในพระสัทธรรม, ดังนี้ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพันไม่ตีอกครํ่าครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีดวามตายเป็นธรรมดานี้แลที่ไม่กลัวที่ไม่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้มีความตายเป็นธรรมดา ๔ ประเภทนี้แลที่ไม่

กลัวที่ไม่ถึงความสะดุ้งต่อความตาย”

พราหมณ์ชานุสโสณีได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระ

ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอท่านพระโคดมได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๕. พราหมณสัจจสูตร

ว่าด้วยสัจจะของพราหมณ์ในธรรมวินัย ๔ อย่าง

{๑๘๕} [๑๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้

พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ปริพาชกผู้มีชื่อเสียงมากด้วยกัน คือปริพาชกชื่ออันนภาระ ชื่อวธระ ชื่อสกุลุทายี และปริพาชกผู้มีชื่อเสียงอื่น ๆอาศัยอยู่ในปริพาชการาม ริมฝั่งแม่นํ้าสัปปินี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็นแล้วเสด็จเข้าไปทางปริพาชการามริมฝั่งแม่น้ำสัปปีนี

สมัยนั้นแล อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกำลังนั่งชุมนุมสนทนากันอยู่

ว่า “สัจจะของพราหมณ์มีอย่างนี้ ๆ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาปริพาชกเหล่านั้น ครั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ แล้วได้ตรัสถามปริพาชกเหล่านั้นว่า

“ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย บัดนี้ ท่านทั้งหลายนั่งชุมนุมสนทนากันด้วย

เรื่องอะไรหนอ และท่านทั้งหลายสนทนาเรื่องอะไรกันค้างอยู่”

ปริพาชกเหล่านั้นกราบทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ากำลังนั่ง

ชุมนุมสนทนากันอยู่ว่า ‘สัจจะของพราหมณ์มีอย่างนี้ ๆ”

“ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการนี้เราเองได้

ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งประกาศแล้ว สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย พราหมณ์ในโลกนี้กล่าวอย่างนี้ว่า‘สัตว์

ทั้งปวงไม่ควรถูกฆ่า’ พราหมณ์ผู้กล่าวดังนี้ชื่อว่ากล่าวความจริง มิใช่กล่าวความเท็จ และด้วยความจริงนั้นเขามิได้สำคัญตัวว่า ‘เราเป็นสมณะ เราเป็นพราหมณ์ เราดีกว่าเขา เราเสมอเขา เราด้อยกว่าเขา’ อนึ่ง เขารู้ยิ่งสัจจะในความปฏิบัตินั้นแล้วเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อเอ็นดู เพื่ออนุเคราะห์เหล่าสัตว์นั่นเอง

อีกข้อหนึ่ง ปริพาชกทั้งหลาย พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘กามทั้งปวง

ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา’ พราหมณ์ผู้กล่าวดังนี้ชื่อว่ากล่าวความจริง มิใช่กล่าวความเท็จ และด้วยความจริงนั้นเขามิได้สำคัญตัวว่า ‘เราเป็นสมณะ เราเป็นพราหมณ์ เราดีกว่าเขา เราเสมอเขา เราด้อยกว่าเขา’ อนึ่ง เขารู้ยิ่งสัจจะในความปฏิบัตินั้นแล้วเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับกามทั้งหลายนั่นแหละ

อีกข้อหนึ่ง ปริพาชกทั้งหลาย พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภพทั้งปวง

ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา, พราหมณ์ผู้กล่าวดังนี้ชื่อว่ากล่าวความจริง มิใช่กล่าวความเท็จ และด้วยความจริงนั้น เขามิได้สำคัญตัวว่า ‘เราเป็นสมณะ เราเป็นพราหมณ์ เราดีกว่าเขา เราเสมอเขาเราด้อยกว่าเขา, อนึ่ง เขารู้ยิ่งสัจจะในความปฏิบัตินั้นแล้วเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับภพทั้งหลายนั่นแหละ

อีกข้อหนึ่ง ปริพาชกทั้งหลาย พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราย่อมไม่มี

ในที่ไหน ๆ เราไม่มีในอะไรของใคร และใครก็ไม่มีในที่ไหน ๆ ใครก็ไม่มี ในอะไรของเรา, พราหมณ์ผู้กล่าวดังนี้ชื่อว่ากล่าวความจริง มิใช่กล่าวความเท็จและด้วยความจริงนั้น เขามิได้สำคัญตัวว่า ‘เราเป็นสมณะ เราเป็นพราหมณ์เราดีกว่าเขา เราเสมอเขา เราด้อยกว่าเขา, อนึ่ง เขารู้ยิ่งสัจจะในความปฏิบัตินั้นแล้วเป็นผู้ปฏิบัติปฏิปทาอันหาความกังวลมิได้นั่นแหละ

ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการนี้แลเราเอง

ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งประกาศแล้ว,,

๖. อุมมังคสูตร

ว่าด้วยความหมายของคำว่า พหูสูต ผู้ทรงธรรม เป็นต้น

{๑๘๖} [๑๘๖] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โลกอันอะไรหนอแลนำไป โลกอันอะไรชักมา

และบุคคลย่อมลุอำนาจของอะไรที่เกิดขึ้นแล้ว,,

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ ภิกษุ ปัญญาของเธอหลักแหลมปฏิภาณของเธอดีจริง ปริปุจฉาของเธอเข้าที เธอถามอย่างนี้ว่า ‘โลกอันอะไรหนอแลนำไป โลกอันอะไรชักมา และบุคคลย่อมลุอำนาจของอะไรที่เกิดขึ้นแล้ว’ ดังนี้ใช่ไหม”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ โลกอันจิตแลนำไป อันจิตชักมา และบุคคลย่อมลุอำนาจ

ของจิตที่เกิดขึ้นแล้ว”

ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“สาธุ

พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญมีบุคคลที่เรียกกันว่า ‘เป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม เป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม,ดังนี้ บุคคลเป็นพุหูสูต เป็นผู้ทรงธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

“สาธุ สาธุ ภิกษุ ปัญญาของเธอหลักแหลม ปฏิภาณของเธอดีจริง

ปริปุจฉาของเธอเข้าที เธอถามอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีบุคคลที่เรียกกันว่า ‘เป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม เป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม, ดังนี้บุคคลเป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล, ดังนี้ใช่ไหม,,

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เราแสดงธรรมเป็นอันมาก คือ สุตตะ เคยยะ ไวยากรณะคาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ดูก่อนภิกษุ ถ้าแม้บุคคลรู้ทั่วถึงอรรถ รู้ทั่วถึงธรรมแห่งคาถาแม้เพียง ๔ บาท แล้วเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมไซร้ ก็ควรเรียกได้ว่าเป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม”

ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“สาธุ พระพุทธ

เจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีบุคคลที่เรียกกันว่า ‘ผู้สดับ ผู้มีปัญญาชำแรกกิเลส ผู้สดับ ผู้มีปัญญาชำแรกกิเลส,

ดังนี้ บุคคลเป็นผู้สดับ เป็นผู้มีปัญญาชำแรกกิเลสด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”“สาธุ สาธุ ภิกษุ ปัญญาของเธอหลักแหลม ปฏิภาณของเธอดีจริง

ปริปุจฉาของเธอเข้าที เธอถามอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีบุคคลที่เรียกกันว่า ‘ผู้สดับ ผู้มีปัญญาชำแรกกิเลส ผู้สดับ ผู้มีปัญญาชำแรกกิเลส,ดังนี้ บุคคลเป็นผู้สดับ เป็นผู้มีปัญญาชำแรกกิเลสด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล,ดังนี้ใช่ไหม”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้สดับว่า ‘นี้ทุกข์, และเห็นแจ้งแทง

ตลอดเนื้อความแห่งคำที่สดับนั้นด้วยปัญญา ได้สดับว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ และเห็นแจ้งแทงตลอดเนื้อความแห่งคำที่สดับนั้นด้วยปัญญา ได้สดับว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ, และเห็นแจ้งแทงตลอดเนื้อความแห่งคำที่สดับนั้นด้วยปัญญา ได้สดับว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา,และเห็นแจ้งแทงตลอดเนื้อความแห่งคำที่สดับนั้นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุ บุคคลเป็นผู้สดับ เป็นผู้มีปัญญาชำแรก

กิเลสอย่างนี้แล”

ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“สาธุ

พระพุทธเจ้าข้า,, แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญมีบุคคลที่เรียกกันว่า ‘ผู้เป็นบัณฑิต ผู้มีปัญญามาก ผู้เป็นบัณฑิต ผู้มี

ปัญญามาก”ดังนี้ บุคคลเป็นบัณฑิต มีปัญญามากด้วยเหตุเพียงเท่าไร

หนอแล”

“สาธุ สาธุ ภิกษุ ปัญญาของเธอหลักแหลม ปฏิภาณของเธอดีจริง

ปริปุจฉาของเธอเข้าที เธอถามอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีบุคคลที่เรียกกันว่า ‘ผู้เป็นบัณฑิต ผู้มีปัญญามาก ผู้เป็นบัณฑิต ผู้มีปัญญามาก, ดังนี้บุคคลเป็นบัณฑิต มีปัญญามากด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล, ดังนี้ใช่ไหม”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ บุคคลผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญามากในธรรมวินัยนี้ย่อมไม่

คิดเพื่อจะเบียดเบียนตน ย่อมไม่คิดเพื่อจะเบียดเบียนผู้อื่น ย่อมไม่คิดเพื่อจะเบียดเบียนทั้งตนและผู้อื่น เมื่อคิด ย่อมคิดแต่สิ่งที่เกื้อกูลตน สิ่งที่เกื้อกูลผู้อื่นสิ่งที่เกื้อกูลทั้งตนและผู้อื่น และสิ่งที่เกื้อกูลโลกทั้งมวลเท่านั้น ดูก่อนภิกษุบุคคลเป็นบัณฑิตมีปัญญามากอย่างนี้แล’,

๗. วัสสการสูตร

ว่าด้วยปัญหาของวัสสการพราหมณ์

{๑๘๗} [๑๘๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแลวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แคว้นมคธเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อสัตบุรุษจะพึงรู้อสัตบุรุษด้วยกันได้ไหมว่า

ท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้

อสัตบุรุษด้วยกันว่าท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสที่จะมีได้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อสัตบุรุษจะพึงรู้สัตบุรุษได้ไหมว่าท่านผู้นี้เป็น

สัตบุรุษ”

“ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้สัตบุรุษว่าท่านผู้นี้เป็นสัตบุรุษ

ก็มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสที่จะมีได้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สัตบุรุษพึงรู้สัตบุรุษด้วยกันได้ไหมว่าท่านผู้นี้

เป็นสัตบุรุษ”

“ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่สัตบุรุษพึงรู้สัตบุรุษด้วยกันว่าท่านผู้นี้เป็นสัตบุรุษ

เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สัตบุรุษพึงรู้อสัตบุรุษได้ไหมว่าท่านผู้นี้เป็น

อสัตบุรุษ”

“ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อที่สัตบุรุษพึงรู้อสัตบุรุษว่าท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ

ก็เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้”

“น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ

ที่พระโคดมตรัสดีแล้วว่า ‘ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้อสัตบุรุษด้วยกันว่าท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ ดังนี้ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้สัตบุรุษว่าท่านผู้นี้เป็นสัตบุรุษ ก็มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อที่สัตบุรุษจะพึงรู้สัตบุรุษด้วยกันว่าท่านผู้นี้เป็นสัตบุรุษ เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้และข้อที่สัตบุรุษจะพึงรู้อสัตบุรุษว่าท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ ก็เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้’

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมัยหนึ่ง มีการพูดติเตียนผู้อื่นในบริษัทของ

โตเทยยพราหมณ์ว่า ‘พระเจ้าเอเฬยยะผู้ทรงเลื่อมใสยิ่งนักในสมณรามบุตรทรงโง่เขลา ทรงทำความเคารพอย่างยิ่งเห็นปานนี้ คือ ทรงอภิวาท ทรงลุกรับทรงทำอัญชลีกรรม ทรงทำสามีจิกรรมในสมณะรามบุตร แม้ข้าราชบริพารของพระเจ้าเอเฬยยะเหล่านี้ คือ ยมกะ โมคคัลละ อุคคะ นาวินากี คันธัพพะ และอัคคิเวสสะ ผู้เลื่อมใสยิ่งนักในสมณรามบุตร ก็โง่เขลา และทำความเคารพอย่างยิ่งเห็นปานนี้ คือ อภิวาท ลุกรับ ทำอัญชลีกรรม และทำสามีจิกรรมในสมณรามบุตร’

ฝ่ายโตเทยยพราหมณ์แนะนำบริษัทเหล่านั้นโดยนัยนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ

ทั้งหลาย จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระเจ้าเอเฬยยะทรงเป็นผู้ฉลาด ทรงสามารถมองเห็นประโยชน์ได้ยิ่งกว่าผู้สามารถมองเห็นประโยชน์ทั้งหลาย ในกิจที่ควรทำและกิจที่ควรทำกว่า ในคำที่ควรพูดและคำที่ควรพูดกว่าใช่ไหม”

พวกบริวารรับว่า “เป็นอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

โตเทยยพราหมณ์กล่าวต่อไปว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เพราะเหตุที่สมณรามบุตรเป็นผู้ฉลาดยิ่งกว่าพระเจ้าเอเฬยยะผู้ทรงเป็นผู้ฉลาด เป็นผู้สามารถมองเห็นประโยชน์ได้ยิ่งกว่าผู้สามารถมองเห็นประโยชน์ทั้งหลาย ในกิจที่ควรทำและกิจที่ควรทำกว่า ในคำที่ควรพูดและคำที่ควรพูดกว่า ฉะนั้น

พระเจ้าเอเฬยยะจึงทรงเลื่อมใสยิ่งนักในสมณะรามบุตร และทรงทำความเคารพอย่างยิ่งเห็นปานนี้ คือ ทรงอภิวาท ทรงลุกรับ ทรงทำอัญชลีกรรมและทรงทำสามีจิกรรมในสมณะรามบุตร ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ข้าราชบริพารของพระเจ้าเอเฬยยะ คือ ยมกะ โมคคัลละอุคคะ นาวินากี คันธัพพะ และอัคคิเวสสะ ล้วนเป็นผู้ฉลาดสามารถมองเห็นประโยชน์ได้ยิ่งกว่าผู้สามารถมองเห็นประโยชน์ทั้งหลาย ในกิจที่ควรทำและกิจที่ควรทำกว่า ในคำที่ควรพูดและคำที่ควรพูดกว่าใช่ไหม,

พวกบริวารรับว่า “เป็นอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

โตเทยยพราหมณ์กล่าวต่อไปว่า ' “เพราะเหตุที่สมณรามบุตรเป็นผู้

ฉลาดยิ่งกว่าข้าราชบริพารผู้ฉลาดของพระเจ้าเอเฬยยะ เป็นผู้สามารถมองเห็นประโยชน์ได้ยิ่งกว่าผู้สามารถมองเห็นประโยชน์ทั้งหลายในกิจที่ควรทำและกิจที่ควรทำกว่า ในคำที่ควรพูดและคำที่ควรพูดกว่า ฉะนั้น พวก

ข้าราชบริพารของพระเจ้าเอเฬยยะจึงเลื่อมใสยิ่งนักในสมณรามบุตร และทำความเคารพอย่างยิ่งเห็นปานนี้ คือ อภิวาท ลุกรับ ทำอัญชลีกรรม และทำสามีจิกรรมในสมณะรามบุตร

น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ

ที่พระโคดมผู้เจริญตรัสดีแล้ว ... ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ บัดนี้พวกข้าพระองค์ขอทูลลาไป พวกข้าพระองค์มีกิจมาก มีกรณียะมาก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงรู้กาลอันควร

ในบัดนี้เถิด”

ครั้งนั้นแล วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์ของแคว้นมคธชื่นชมยินดี

พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะแล้วหลีกไป

๘. อุปกสูตร

ว่าด้วยทรงโต้วาทะกับอุปกมัณฑิกาบุตร

{๑๘๘} [๑๘๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล บุตรนางมัณฑิกาชื่ออุปกะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใด

ผู้หนึ่งกล่าวติเตียนผู้อื่น ผู้นั้นทั้งหมดย่อมไม่อาจทำให้กุศลธรรมเกิดขึ้นได้ เมื่อไม่อาจทำให้กุศลธรรมเกิดขึ้นได้ ย่อมเป็นผู้ควรถูกครหาว่ากล่าว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุปกะ ถ้าบุคคลกล่าวติเตียนผู้อื่น

เมื่อเขากล่าวติเตียนผู้อื่นอยู่ ย่อมไม่อาจทำให้กุศลธรรมเกิดขึ้นได้ เมื่อไม่อาจทำให้กุศลธรรมเกิดขึ้นได้ ย่อมเป็นผู้ควรถูกครหาว่ากล่าวไซร้ ตัวท่านนั่นแหละที่กล่าวติเตียนผู้อื่น ย่อมไม่อาจทำให้กุศลธรรมเกิดขึ้นได้ เมื่อไม่อาจทำให้กุศลธรรมเกิดขึ้นได้ ย่อมเป็นผู้ควรถูกครหาว่ากล่าว”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลจับปลาที่พอผุดขึ้นเท่านั้นด้วยแหขนาด

ใหญ่ แม้ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน พอเอ่ยขึ้นเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงจับด้วยบ่วงคือวาทะขนาดใหญ่ได้แล้ว”

“ดูก่อนอุปกะ เราบัญญัติไว้แล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ในข้อที่บัญญัตินั้น

บทก็ดี พยัญชนะก็ดี ธรรมเทศนาของตถาคตก็ดีหาประมาณมิได้ว่า ‘อันนี้เป็นอกุศลแม้เพราะเหตุนี้’ ดังนี้ อนึ่ง เราบัญญัติไว้แล้วว่า ‘อกุศลนี้นั้นแลควรละเสีย, ในข้อที่บัญญัตินั้น บทก็ดี พยัญชนะก็ดี ธรรมเทศนาของตถาคตก็ดีหาประมาณมิได้ว่า ‘อกุศลนี้ควรละเสียแม้เพราะเหตุนี้’

อนึ่ง เราบัญญัติไว้แล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ในข้อที่บัญญัตินั้น บทก็ดี

พยัญชนะก็ดี ธรรมเทศนาของตถาคตก็ดีหาประมาณมิได้ว่า ‘ข้อนี้เป็นกุศลแม้เพราะเหตุนี้’ อนึ่ง เราบัญญัติไว้แล้วว่า ‘กุศลนี้นั้นแลควรบำเพ็ญ’ ในข้อที่บัญญัตินั้น บทก็ดี พยัญชนะก็ดี ธรรมเทศนาของตถาคตก็ดีหา

ประมาณมิได้ว่า ‘กุศลนี้ควรบำเพ็ญ แม้เพราะเหตุนี้”

ลำดับนั้นแล อุปกมัณฑิกาบุตรชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระ

ภาคเจ้า ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาท ทำประทักษิณแล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร ครั้นแล้วได้กราบทูลการสนทนาปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหมดนั้นแก่พระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร

เมื่ออุปกมัณทิกาบุตรกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอชาตศัตรูมาคธราช

เวเทหิบุตรทรงกริ้ว ไม่ทรงพอพระทัย ได้ตรัสกะอุปกมัณฑิกาบุตรว่า“เจ้าเด็กลูกชาวนาเกลือนี่อวดดี ปากกล้า บังอาจ ที่มาสำคัญพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นว่าควรรุกรานได้ ออกไปเสีย เจ้าอุปกะจงพินาศ อย่าได้เห็นหน้าเจ้าอีก”

๙. สัจฉิกรณียสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรทำให้แจ่มแจ้ง ๔ ประการ

{๑๘๙} [๑๘๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรทำให้แจ้งมี ๔ ประการนี้ ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยกาย

(๒) ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยสติ

(๓) ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยจักษุ

(๔) ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยกายเป็นไฉน คือ

วิโมกข์ ๘ ควรทำให้แจ้งด้วยกาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยสติเป็นไฉน คือ

ปุพเพนิวาส ควรทำให้แจ้งด้วยสติ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยจักษุเป็นไฉน คือ การ

จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ควรทำให้แจ้งด้วยจักษุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาเป็นไฉน คือ

ความสิ้นอาสวะทั้งหลาย ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรทำให้แจ้งมี ๔ ประการนี้แล”

๑๐. อุโปสถสูตร

ว่าด้วยพระพุทธองค์ทรงสรรเสริญภิกษุบริษัท

{๑๙๐} [๑๙๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค เจ้าประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของมิคารมารดา ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแลเป็นวันอุโบสถ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์ซึ่งนิ่งเงียบอยู่ แล้วตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เงียบ ปราศจากเสียงสนทนา บริสุทธิ์

ตั้งอยู่ในสาระ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทเช่นใดหาได้ยากที่จะเห็นได้ในโลกภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้น บริษัทนี้ก็เป็นเช่นนั้น บริษัทเช่นใดเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลีเป็นเนื้อนาบุญของโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้น บริษัทนี้ก็เป็นเช่นนั้น ของที่ให้ในบริษัทเช่นใด แม้จะน้อยก็เป็นของมาก ของที่ให้ในบริษัทเช่นใด ซึ่งมากอยู่แล้วก็เป็นของมากยิ่งขึ้นไป ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้นบริษัทนี้ก็เป็นเช่นนั้น การไปเพื่อจะดูบริษัทเช่นใดแม้จะนับด้วยโยชน์ แม้จะต้องเอาเสบียงด้วย ก็สมควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้นบริษัทนี้ก็เป็นเช่นนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้ก็เห็นปานนั้น (บริษัทนี้ก็เห็นปานนั้น)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ภิกษุทั้งหลายที่ถึงความเป็นเทพก็มี

ภิกษุทั้งหลายที่ถึงความเป็นพรหมก็มี ภิกษุทั้งหลายที่ถึงชั้นอเนญชาก็มี ภิกษุทั้งหลายที่ถึงความเป็นอริยะก็มี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุถึงความเป็นเทพอย่างไร คือ ภิกษุในธรรม

วินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เข้าปฐมฌาน ... เข้าทุติยฌาน ... เข้าตติยฌาน... เข้าจตุตถฌาน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุถึงความเป็นเทพอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุถึงความเป็นพรหมอย่างไร คือ ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุถึงความเป็นพรหมอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุถึงชั้นอเนญชาอย่างไร คือ ภิกษุในธรรม

วินัยนี้ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโตอากาโส อากาศไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะ โดย

ประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า‘อนนฺตํ

วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ เพราะล่วงอากิญญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุถึงชั้นอเนญชาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุถึงความเป็นอริยะอย่างไร คือ ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุถึงความเป็นอริยะอย่างนี้แล”

จบ โยธาชีววรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โยธาชีวสูตร ๒. ปาฎิโภคสูตร

๓. สุตสูตร ๔. อภยสูตร

๕. พราหมณสัจจสูตร ๖. อุมมังคสูตร

๗. วัสสการสูตร ๘. อุปกสูตร

๙. สัจฉิกรณียสูตร ๑๐. อุโปสถสูตร

(๒๐) ๕. มหาวรรค

๑. โสตานุคตสูตร

ว่าด้วยอานิสงส์การฟังธรรม ๔ ประการ

{๑๙๑} [๑๙๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญาแล้ว อันบุคคล

พึงหวังได้มี ๔ ประการ อานิสงส์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ ไวยากรณะคาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันภิกษุนั้นฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญาเธอมีสติหลงลืมมรณภาพไป ย่อมเข้าถึงเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่ง บทแห่งธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏชัดแก่เธอผู้มีความสุขในภพนั้น แต่สติเกิดขึ้นช้า ๆแต่นั้น เธอก็จะมีสติบรรลุคุณวิเศษได้เร็วพลัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอานิสงส์แห่งธรรมทั้งหลายที่บุคคลฟังแล้วเนือง ๆ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา อันบุคคลพึงหวังได้ ประการที่ ๑