๙. วีณาสูตร เล่ม ๑๘

๙. วีโณปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยพิณ

{๓๔๓} [๒๔๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลงหรือแม้ความกระทบกระทั่งในใจ ในรูปที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นพึงห้ามจิตเสียจากรูปที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุนั้นด้วยมนสิการว่า ‘ทางนั้นมีภัย มีภัยเฉพาะหน้า มีหนาม มีรกชัฏ เป็นทางผิด เป็นทางที่บัณฑิตเกลียด และเป็นทางที่ไปลำบาก เป็นทางอันอสัตบุรุษดำเนิน ไม่ใช่ทางที่สัตบุรุษดำเนิน ท่านไม่ควรดำเนินไปทางนั้น’ ภิกษุหรือภิกษุณีพึงห้ามจิตเสียจากรูปที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุนั้น ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลง หรือแม้ความกระทบกระทั้งในใจในเสียง... ในกลิ่น ... ในรส ... ในโผฏฐัพพะ ... ในธรรมารมณ์ที่จะพึงรู้แจ้งด้วยมโนพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นพึงห้ามจิตเสียจากธรรมารมณ์นั้นด้วยมนสิการว่า ‘ทางนั้นมีภัย มีภัยเฉพาะหน้า มีหนาม มีรกชัฏ เป็นทางผิดเป็นทางที่บัณฑิตเกลียด และเป็นทางที่ไปลำบาก เป็นทางที่อสัตบุรุษดำเนินไม่ใช่ทางที่สัตบุรุษดำเนิน ท่านไม่ควรดำเนินไปทางนั้น’ ภิกษุหรือภิกษุณีพึงห้ามจิตเสียจากธรรมารมณ์ที่จะพึงรู้แจ้งด้วยมโนนั้น

{๓๔๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนข้าวกล้าสมบูรณ์แล้ว แต่เจ้าของผู้รักษาข้าวกล้าเป็นผู้ประมาท และโคกินข้าวกล้าลงสู่ข้าวกล้าโน้นแล้วพึงถึงความเมาถึงความประมาทตามต้องการ แม้ฉันใด ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ไม่ทำความสำรวมในผัสสายตนะ๖ ย่อมถึงความเมาถึงความประมาทในกามคุณ๕ ตามความต้องการ ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนข้าวกล้าสมบูรณ์แล้ว เจ้าของผู้รักษาข้าวกล้าเป็นผู้ไม่ประมาท และโคกินข้าวกล้าพึงลงสู่ข้าวกล้าโน้น เจ้าของผู้รักษาข้าวกล้าพึงจับโคนั้นสนตะพายแล้วผูกรวมไว้ที่ระหว่างเขาทั้งสอง ครั้นแล้วพึงตีกระหน่ำด้วยท่อนไม้แล้วพึงปล่อยไป โคตัวกินข้าวกล้าพึงลงสู่ข้าวกล้านั้นเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ เจ้าของผู้รักษาข้าวกล้าก็พึงจับโคนั้นสนตะพายแล้วผูกรวมไว้ที่ระหว่างเขาทั้งสอง

ครั้นแล้วพึงตีกระหน่ำด้วยท่อนไม้แล้วพึงปล่อยไป โคกินข้าวกล้านั้นจะอยู่ในบ้านก็ดี อยู่ในป่าก็ดี ก็พึงมากไปด้วยการยืนหรือการนอน จะไม่ลงสู่ข้าวกล้านั้นอีก พลางระลึกถึงการถูกตีด้วยไม้ครั้งก่อนนั้นนั้นแหละ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คราวใด จิตอันภิกษุข่มขู่แล้วข่มไว้ดีแล้วในผัสสายตนะ ๖ คราวนั้น จิตย่อมดำรงอยู่สงบนิ่งในภายใน มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ย่อมตั้งมั่น ฉันนั้นเหมือนกันแล{๓๔๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระราชาหรือมหาอำมาตย์แห่งพระราชายังไม่เคยได้สดับเสียงพิณ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์สดับเสียงพิณแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้เจริญ นั้นเสียงอะไรหนอ น่าชอบใจ น่าใคร่ น่าบันเทิง น่าหมกมุ่น น่าผูกพันกระไรอย่างนี้’ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ เสียงนั้นเป็นเสียงพิณ’ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์พึงกล่าวว่า ‘ผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงไปนำพิณนั้นมาให้แก่เรา’ ราชบุรุษทั้งหลายพึงนำพิณมาถวาย พึงกราบทูลว่า ‘นี่คือพิณนั้นซึ่งมีเสียงน่าชอบใจ น่าใคร่ น่าบันเทิง น่าหมกมุ่น น่าผูกพันอย่างนี้’ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์นั้นพึงกล่าวว่า ‘ผู้เจริญ ฉันไม่ต้องการพิณนั้น ท่านทั้งหลายจงนำเสียงพิณนั้นมาให้

แก่เราเถิด’ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ขึ้นชื่อว่าพิณนี้มีเครื่องประกอบหลายอย่าง มีเครื่องประกอบมาก นายช่างประกอบดีแล้วด้วยเครื่องประกอบหลายอย่างจึงจะเปล่งเสียงได้ คือ อาศัยกระพอง อาศัยแท่น อาศัยลูกบิด อาศัยนม อาศัยสาย อาศัยคัน และอาศัยความพยายามของบุรุษ ซึ่งเหมาะแก่พิณนั้น ขอเดชะ ธรรมดาว่าพิณนี้มีเครื่องประกอบหลายอย่างมีเครื่องประกอบมาก นายช่างประกอบดีแล้วด้วยเครื่องประกอบหลายอย่าง จึงจะเปล่งเสียงได้’ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ทรงผ่าพิณนั้นเป็น ๑๐ เสี่ยง หรือ ๑๐๐ เสี่ยง ทำให้เป็นส่วนย่อย ๆ แล้วเผาด้วยไฟ แล้วพึงทำให้เป็นเขม่า แล้วโปรยไปตามลมแรงหรือลอยไปเสียในแม่น้ำซึ่งมีกระแสเชี่ยว

ท้าวเธอตรัสอย่างนี้ว่า ‘ผู้เจริญ ได้ยินว่าชื่อว่าพิณนี้ไม่ดี แม้สิ่งใดสิ่งหนึ่งเหมือนพิณนี้ก็ไม่ดี เพราะพิณนี้คนต้องมัวเมาประมาท หลงใหลจนเกินขอบเขต’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นนั้นแหละ ย่อมแสวงหารูปเท่าที่มีคติอยู่ ย่อมแสวงหาเวทนา ... ย่อมแสวงหาสัญญา .. ย่อมแสวงหาสังขาร... ย่อมแสวงหาวิญญาณเท่าที่มีคติอยู่ เมื่อเธอแสวงหารูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเท่าที่มีคติอยู่ ความยึดถือโดยคติของภิกษุนั้นว่า ‘เรา’ หรือว่า ‘ของเรา’ หรือว่า ‘เป็นเรา’ ก็ไม่มีแก่เธอ”

๑๐. ฉัปปาณโกปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยสัตว์ ๖ ชนิด

{๓๔๖} [๒๔๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีตัวเป็นแผล มีตัวเป็นพุพองเข้าไปสู่ป่าหญ้าคา แม้หน่อหญ้าคาก็พึงตำเท้าของบุรุษนั้น ใบหญ้าคาก็พึงบาดตัวที่พุพอง เมื่อเป็นอย่างนี้ บรุษนั้นก็พึงเสวยทุกขโทมนัสซึ่งมีการตำและการบาดนั้นเป็นเหตุโดยยิ่งกว่าประมาณ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน อยู่ในบ้านก็ดี อยู่ในป่าก็ดี ย่อมได้บุคคลผู้กล่าวท้วงว่า ‘ท่านผู้นี้แลทำอย่างนี้ มีสมาจารอย่างนี้ เป็นผู้ไม่สะอาดและเป็นหนามแห่งชาวบ้าน’ {๓๔๗} เพราะฉะนั้น ภิกษุจึงชื่อว่า ‘ผู้เป็นหนาม’

ภิกษุรู้แจ้งอย่างนี้แล้วพึงทราบอสังวรและสังวรต่อไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังวรเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมน้อมใจไปในรูปอันน่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่น่ารักเป็นผู้ไม่เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้ มีใจมีประมาณน้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ภิกษุได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมน้อมใจไปในธรรมารมณ์อันน่ารัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่น่ารัก เป็นผู้ไม่เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้แล้ว มีใจมีประมาณน้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ{๓๔๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเปรียบเหมือนบุรุษจับสัตว์ ๖ ชนิดซึ่งมีลักษณะวิสัยต่างกัน มีทางหากินต่างกัน คือ จับงู จระเข้ นก สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก