๑๐. ฉัปปาณสูตร เล่ม ๑๘

๑๐. ฉัปปาณโกปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยสัตว์ ๖ ชนิด

{๓๔๖} [๒๔๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีตัวเป็นแผล มีตัวเป็นพุพองเข้าไปสู่ป่าหญ้าคา แม้หน่อหญ้าคาก็พึงตำเท้าของบุรุษนั้น ใบหญ้าคาก็พึงบาดตัวที่พุพอง เมื่อเป็นอย่างนี้ บรุษนั้นก็พึงเสวยทุกขโทมนัสซึ่งมีการตำและการบาดนั้นเป็นเหตุโดยยิ่งกว่าประมาณ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน อยู่ในบ้านก็ดี อยู่ในป่าก็ดี ย่อมได้บุคคลผู้กล่าวท้วงว่า ‘ท่านผู้นี้แลทำอย่างนี้ มีสมาจารอย่างนี้ เป็นผู้ไม่สะอาดและเป็นหนามแห่งชาวบ้าน’ {๓๔๗} เพราะฉะนั้น ภิกษุจึงชื่อว่า ‘ผู้เป็นหนาม’

ภิกษุรู้แจ้งอย่างนี้แล้วพึงทราบอสังวรและสังวรต่อไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังวรเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมน้อมใจไปในรูปอันน่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่น่ารักเป็นผู้ไม่เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้ มีใจมีประมาณน้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ภิกษุได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมน้อมใจไปในธรรมารมณ์อันน่ารัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่น่ารัก เป็นผู้ไม่เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้แล้ว มีใจมีประมาณน้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ{๓๔๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเปรียบเหมือนบุรุษจับสัตว์ ๖ ชนิดซึ่งมีลักษณะวิสัยต่างกัน มีทางหากินต่างกัน คือ จับงู จระเข้ นก สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก

ลิง แล้วผูกด้วยเชือกอย่างเหนียว ผูกแล้วก็ขมวดปมไว้ตรงกลางปล่อยไปทีนั้นแล สัตว์ ๖ ชนิดซึ่งมีลักษณะวิสัยต่างกัน มีทางหากินต่างกันเหล่านั้นก็จะดึงมาหาทางหากินและลักษณะวิสัยของตน ๆ คือ งูจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักเข้าจอมปลวก จระเข้จะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักลงน้ำ นกจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักบินขึ้นท้องฟ้า สุนัขบ้านจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักเข้าบ้าน สุนัขจิ้งจอกจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักไปป่าช้า ลิงจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักเข้าป่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสัตว์ ๖ ชนิดเหล่านั้นต่างก็จะไปตามลักษณะวิสัยของตน ๆ ก็พึงลำบาก สัตว์ชนิดใดมีกำลังมากกว่าสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นก็จะอนุวัตรคล้อยตามไปสู่อำนาจแห่งสัตว์ชนิดนั้น

แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดไม่ได้อบรม ไม่ได้ทำให้มากซึ่งกายคตาสติ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักษุย่อมฉุดภิกษุนั้นไปในรูปอันเป็นที่น่าพอใจ รูปอันไม่เป็นที่น่าพอใจก็ย่อมเป็นของปฏิกูล โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโนย่อมฉุดไปในธรรมารมณ์อันเป็นที่น่าพอใจ ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่น่าพอใจก็ย่อมเป็นของปฏิกูล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังวรเป็นอย่างนี้แล{๓๔๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังวรเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมไม่น้อมใจไปในรูปอันน่ารัก ย่อมไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่น่ารัก เป็นผู้เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้ มีใจหาประมาณมีได้อยู่ และย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ

ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ภิกษุได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมไม่น้อมใจไปในธรรมารมณ์อันน่ารัก ย่อมไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่น่ารัก เป็นผู้เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้ มีใจหาประมาณมิได้อยู่ และย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ

{๓๕๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษจับสัตว์ ๖ ชนิดซึ่งมีลักษณะวิสัยต่างกัน มีทางหากินต่างกัน คือ จับงู จระเข้ นก สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก ลิง แล้วผูกด้วยเชือกอย่างเหนียว ครั้นแล้วพึงผูกไว้ที่หลักหรือที่เสาอันมั่นคงทีนั้นแล สัตว์ ๖ ชนิดซึ่งมีลักษณะวิสัยต่างกัน มีทางหากินต่างกันเหล่านั้น ก็จะดึงมาหาทางหากินและลักษณวิสัยของตน ๆ คือ งูจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักเข้าจอมปลวก จระเข้จะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักลงนํ้า นกจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักบินขึ้นท้องฟ้า สุนัขบ้านจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักเข้าบ้าน สุนัขจิ้งจอกจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักไปป่าช้า ลิงจะดึงมาด้วยประสงค์ว่าจักเข้าป่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสัตว์ ๖ ชนิดเหล่านั้นต่างก็จะไปตามลักษณะวิสัยของตน ๆ ก็พึงลำบาก ทีนั้น สัตว์เหล่านั้นก็จะยืนแนบ นั่งแนบ นอนแนบหลักหรือเสานั้นเอง แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดอบรมทำให้มากซึ่งกายคตาสติ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักษุย่อมฉุดภิกษุนั้นไปในรูปอันเป็นที่น่าพอใจไม่ได้ รูปอันไม่เป็นที่น่าพอใจก็ย่อมไม่เป็นของปฏิกูล โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโนย่อมฉุดภิกษุไปในธรรมารมณ์อันเป็นที่น่าพอใจไม่ได้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่พอใจก็ย่อมไม่เป็นของปฏิกูล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังวรเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘หลักหรือเสาอันมั่นคง’ นั้นเป็นชื่อของกายคตาสติ เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘กายคตาสติเราทั้งหลายจักอบรม ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้มั่นคง สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๑๑. ยวกลาปิกสูตร

ว่าด้วยอายตนะเปรียบด้วยฟ่อนข้าวเหนียว

{๓๕๑} [๒๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนฟ่อนข้าวเหนียว บุคคลกองไว้ในทางใหญ่สี่แยก ต่อมามีบุรุษ ๖ คนถือไม้คานมา บุรุษเหล่านั้นพึงฟาดฟ่อนข้าวเหนียวด้วยไม้คาน ๖ อัน ฟ่อนข้าวเหนียวนั้นถูกบุรุษเหล่านั้นฟาดกระหน่ำอยู่ด้วยไม้คาน ๖ อันอย่างนี้แล ต่อมามีบุรุษคนที่ ๗ ถือไม้คานมา เขาก็ฟาดฟ่อนข้าวเหนียวนั้นด้วยไม้คานอันที่ ๗ ฟ่อนข้าวเหนียวนั้นก็ถูกบุรุษฟาดกระหน่ำอยู่ด้วยไม้คานอันที่ ๗ อย่างนี้แล แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วก็ฉันนั้นแล ถูกรูปอันเป็นที่น่าพอใจและไม่เป็นที่น่าพอใจกระทบจักษุ ... ถูกชิวหา ... ถูกธรรมารมณ์อันเป็นที่น่าพอใจและไม่เป็นที่น่าพอใจกระทบมโน ถ้าว่าปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วนั้นย่อมคิดเพื่อเกิดต่อไป ปุถุชนนั้นก็เป็นโมฆบุรุษ เป็นผู้ถูกอายตนะกระทบกระหน่ำแล้วเหมือนฟ่อนข้าวเหนียวถูกบุรุษฟาดกระหน่ำด้วยไม้คานอันที่ ๗ ฉะนั้นแล”

เรื่องสงครามระหว่างเทวดากับอสูร

{๓๕๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว สงครามระหว่างเทวดากับอสูรได้ประชิดกันแล้ว ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติจอมอสูรตรัสเรียกอสูรทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย เมื่อสงครามระหว่างเทวดากับอสูรประชิดกันแล้วถ้าพวกอสูรพึงชนะ พวกเทวดาพึงปราชัยไซร้ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลาย พึงจองจำท้าวสักกะจอมเทพนั้นด้วยเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นที่ ๕ แล้วนำมายังอสุรบุรีในสำนักของเรา’