๑. อสังขตสูตร เล่ม ๑๘

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรม (สิ่ง ที่ปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้) และทางที่ให้ถึงอสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลาย จงฟังอสังขตธรรม คืออะไร

คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ และความสิ้นโมหะ

นี้เราเรียกว่า อสังขตธรรม

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ สมถะ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม

อสังขตธรรมเราได้แสดงแล้วและทางที่ให้ถึงอสังขตธรรมเราได้แสดงแล้วแก่เธอ ทั้งหลายอย่างนี้ กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ พึงอาศัย ความอนุเคราะห์กระทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราก็ได้กระทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้มีความร้อนใจในภายหลัง นี้เป็นคำพร่ำสอนสำหรับเธอทั้งหลายของเรา (๑)ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรมและทางที่ให้ถึงอสังขตธรรมแก่เธอ ทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอสังขตธรรม คืออะไร

คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ และความสิ้นโมหะ

นี้เราเรียกว่า อสังขตธรรม

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ วิปัสสนา

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม

อสังขตธรรมเราได้แสดงแล้ว ฯลฯ นี้เป็นคำพร่ำสอนสำหรับเธอทั้งหลายของ เรา (๒)ภิกษุทั้งหลาย ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ (สมาธิที่มีวิตกมีวิจาร)

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ อวิตักกวิจารสมาธิ (สมาธิที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร)

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ อวิตักกอวิจารสมาธิ (สมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร)

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๓-๕)

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ สุญญตสมาธิ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ อนิมิตตสมาธิ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม คืออะไร

คือ อัปปณิหิตสมาธิ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๖-๘)

ภิกษุทั้งหลาย ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย อยู่ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๙-๑๒)

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อป้องกันธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้นนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๑๓-๑๖)

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวีริยสมาธิปธานสังขาร

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๑๗-๒๐)

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัทธินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในการสละนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญวีริยินทรีย์อันอาศัยวิเวก ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสตินทรีย์ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสมาธินทรีย์ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญปัญญินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัย นิโรธ น้อมไปในการสละนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๒๑-๒๕ )

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัทธาพละอันอาศัยวิเวก ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญวีริยพละ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสติพละ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสมาธิพละ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญปัญญาพละอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัย นิโรธ น้อมไปในการสละนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๒๖-๓๐)

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัย นิโรธ น้อมไปในการสละนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ฯลฯ เจริญวีริยสัมโพชฌงค์ ฯลฯ เจริญปีติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ เจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ฯลฯ เจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ ฯลฯ เจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในการสละ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ (๓๑-๓๗)

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัย นิโรธ น้อมไปในการสละนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ เจริญสัมมาวาจา ฯลฯ เจริญสัมมากัมมันตะ ฯลฯ เจริญสัมมาอาชีวะ ฯลฯ เจริญสัมมาวายามะ ฯลฯ เจริญสัมมาสติ ฯลฯ

นี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม ฯลฯ

ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม เป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาสมาธิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัย นิโรธ น้อมไปในการสละนี้เราเรียกว่า ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม

ภิกษุทั้งหลาย อสังขตธรรมเราได้แสดงแล้วและทางที่ให้ถึงอสังขตธรรมเราได้ แสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายอย่างนี้ กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ พึงอาศัยความอนุเคราะห์กระทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราก็ได้กระทำแล้วแก่เธอ ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่า ประมาท อย่าได้มีความร้อนใจในภายหลัง นี้เป็นคำพร่ำสอนสำหรับเธอทั้งหลาย ของเรา” (๓๘-๔๕)

อสังขตสูตรที่ ๑ จบ